Ieder voor zich en god tegen allen – Herinneringen – Werner Herzog (boekbespreking door Björn Roose)

Toen ik aan dit boek begon, of beter: toen ik het leende uit de openbare bibliotheek (een mens heeft zelfs met een uitgebreide persoonlijke bibliotheek nooit alle boeken in huis die hij op een zeker moment in huis zou wíllen hebben), had ik van de auteur ervan, filmmaker (of, zoals Wikipedia het met veel meer woorden beschrijft: “filmregisseur, -producent, scenarioschrijver en acteur”) Werner Herzog, slechts één film gezien (dacht ik toch, want ik kwam er pas tijdens het lezen van dit boek achter dat Bad Lieutenant: Port of Call – New Orleans óók van hem was) en dat al een hele tijd geleden: Fitzcarraldo. Die film – met als centraal punt het over een berg slepen van een stoomboot, iets wat voor de opnames écht gedaan is, dus zonder gebruik te maken van speciale effecten, zo leerde ik uit dit boek - op zich zou een goede reden geweest zijn om deze autobiografie, want dat is Ieder voor zich en god tegen allen – Herinneringen, te lezen, maar toen ik die film zag was dit boek nog niet verschenen. Dat gebeurde pas in 2022 bij uitgeverij Carl Hanser Verlag GmbH & Co, waarna in datzelfde jaar de (niet altijd even correcte) Nederlandse vertaling verscheen bij De Arbeiderspers. En bovendien ben ik – eerlijk is eerlijk – toen ook niet op zoek gegaan naar een al dan niet bestaande (auto)biografie. De reden dat ik dat dit jaar (2026 dus, voor de latere lezers) wél deed, was het vorige boek dat ik las (en besprak): Verzamelde verhalen van Maarten ‘t Hart. Daarin zit namelijk een, eveneens autobiografisch, verhaal, getiteld Ongewenste zeereis, waarin de auteur uitgebreid kond doet van zijn avonturen met, inderdaad, Werner Herzog, met wie hij samenwerkte aan de film Nosferatu: Phantom der Nacht, en met wie hij zijn ontmoeting als volgt beschreef: “In de gang naderde een man die mij, ofschoon hij niet langer was dan ik, duidelijk de indruk gaf dat hij van de ‘schouders opwaarts groter was dan al het volk’, een man met die onmiskenbare vleug Christus in zijn gezicht, iets wat je, hoewel niemand weet hoe Christus eruit heeft gezien, toch zonder aarzeling vaststelt. Hij werd aan mij voorgesteld, Werner Herzog, en begon onmiddellijk te vertellen dat de ratten [waarvoor ‘t Hart zou instaan, noot van mij] ‘ausserordentlich wichtig’ voor hem waren en er kwam iets dramatisch in zijn stem, iets wat je de overtuiging schonk dat je hem moest helpen omdat het bijna een kwestie van leven en dood voor hem was. Toen ik later met hem, omdat hij mij het steegje wilde laten zien waarin het allemaal moest gebeuren, over de Delftse grachten liep, zei hij me, wijzend op de bomen waarvan het eerste groen de takken jeugdig maakte: ‘Ik moet nu eerst om technische redenen de opnamen maken die in de film helemaal aan het eind komen maar het probleem is dat over drie weken de bomen helemaal groen zijn. Als ik nu ga filmen, komt de lente in de film omgekeerd op het doek.’ (…) Ik kon het Herzog niet vertellen want m’n Duits was niet toereikend maar het feit dat hij met zoiets rekening hield nam mij nog meer voor hem in.” En mij dus ook, in ieder geval in de mate dat ik Ieder voor zich en god tegen allen – Herinneringen opzocht in de openbare bibliotheek en er ook die ene dvd-box meenam die ze er van hem hadden: een exemplaar met daarin eerder genoemd Fitzcarraldo, Aguirre (der Zorn Gottes), Kaspar Hauser (met de ondertitel die Herzog vervolgens gebruikte voor deze autobiografie, Jeder für sich und Gott gegen alle), en een documentaire óver Herzog. Een documentaire waaraan ik nog niet toegekomen ben (‘bingewatchen’ is nu eenmaal verre van mijn ding), maar in ieder geval drie films waar ik zeer van genoten heb en nog wel een paar keer wil van genieten (in het geval van Fitzcarraldo is dat dus ook na een tweede keer kijken niet veranderd), temeer omdat ik dingen gelezen heb in deze autobiografie die daar aanleiding toe geven. Waarmee Ieder voor zich en god tegen allen – Herinneringen ondanks zijn gebreken – een zeker gebrek aan chronologie, een zekere selectiviteit (de samenwerking met Maarten ‘t Hart komt er niet in voor en van Nosferatu wordt met moeite gesproken, om maar iets te noemen), het ook binnen de hoofdstukken van de hak op de tak springen, zaken die inderdáád eigen zijn aan herinneringen, maar minder aan een autobiografisch werk – in ieder geval bij mij iets heeft veroorzaakt wat ik na het lezen van andere (auto)biografieën van schrijvers of (beeldende) kunstenaars niet altijd heb: méér interesse voor hun eigenlijke werken.

En dat begint al van bij het Woord vooraf, waarin Herzog het heeft over het einde dat hij oorspronkelijk voorzien had voor Aguirre, der Zorn Gottes, en over “een onbevestigd verhaal over het einde van de historische Aguirre” (voor wiens persona Herzog zich overigens niet op de historische figuur baseerde, maar op John Okello, leider van de Revolutie van Zanzibar en naderhand nog een tijdje in het gezelschap vertoevend van Idi Amin Dada), dat uiteraard weer een ander is: “Ik weet zeker dat van alle alternatieven de film het mooiste slot heeft gekregen met de apen, maar ik vraag mij af hoeveel mogelijkheden, hoeveel niet-geleefde alternatieven ikzelf voortdurend heb gehad, niet alleen bij het bedenken van verhalen, maar ook in mijn leven zelf, zonder dat ze werkelijkheid werden of pas vele jaren later. (…) Waar heeft het noodlot iemand – mij – doen belanden? Hoe geeft het een leven telkens nieuwe wendingen? Veel, zie ik, is echter ook constant: een visioen dat mij nooit verlaten heeft, en als bij een goede soldaat ook het gevoel voor plicht, loyaliteit en moed. Ik heb altijd buitenposten willen behouden die door alle anderen al haastig waren verlaten.” Of Herzog ooit de Foundation-trilogie van Isaac Asimov heeft gelezen, weet ik niet, maar wie dat wél gedaan heeft, zal begrijpen dat ik aan het lezen van wat ná dat Woord vooraf kwam alleen al omwille van die “niet-geleefde alternatieven” en dat “altijd buitenposten willen behouden die door alle anderen al haastig waren verlaten” met meer dan genoegen begonnen ben.

Waaraan ik meteen toe kan voegen dat dat genoegen niet afgenomen is na het lezen van de eerste hoofdstukken, Sterren, de zee, El Alamein, Mythische helden, hoofdstukken die, zoals ook een aantal latere, voornamelijk handelen over de jeugd van Herzog (zoon van twee “betrekkelijk vroeg overtuigde nationaalsocialisten”, die evenwel ook betrekkelijk vroeg tot inzicht kwamen dat het nationaal-socialisme een dwaalweg was, zij het dat zijn vader “jarenlang verbitterd [was] dat Duitsland verslagen was en zich in West-Duitsland een Amerikaanse levensstijl verspreidde”), een hongerige jeugd beleefd en geleefd in de Beierse bergen (in en rond Sachrang, nog net binnen Duitsland en zo’n tien kilometer rechtsboven het Oostenrijkse Kufstein, een van de laatste niet door de geallieerden bezette enclaves waar ook de Werwolfgroeperingen zich probeerden samen te trekken) en (na de Tweede Wereldoorlog) in München, maar ook als visser op Kreta, als nachtdiensten draaiende puntlasser, als rodeorijder en smokkelaar in Mexico, en… als inspiratiebron voor een aantal van zijn latere films. Dat hij in 1974 een documentaire maakte (veel van zijn niet-documentaire films lijken overigens óók documentaires, wat ze bijzonder maakt) over de Zwitserse schansspringer Walter Steiner, Die grosse Ekstase des Bildschnitzers Steiner, heeft bijvoorbeeld alles te maken met het skiën en schansspringen dat hij zelf in zijn jeugd deed; dat Klaus Kinski in München in hetzelfde huis woonde, zal (ondanks het feit dat hij hem toen al, op zijn dertien, leerde kennen als een behoorlijk gestoord figuur) ongetwijfeld hebben bijgedragen tot het feit dat die als hoofdacteur in onder andere Aguirre en Fitzcarraldo optrad; dat hij op zijn dertien gefascineerd raakte door “een boek over grotschilderingen” zorgde ervoor dat hij in 2009 toestemming ging vragen aan de Franse minister van Cultuur Frédéric Mitterrand (neef van de voormalige president van die naam) om een documentaire, La Grotte des rêves perdus genaamd, te mogen draaien in de niet voor het publiek toegankelijke grot van Chauvet en die ook kreeg; dat hij aan het einde van zijn gymnasiumtijd nog eens naar Kreta trok en daar per toeval in het Dal van de Tienduizend Windmolens (het Lassithi Plateau) terechtkwam, speelde een rol in het scenario van Lebenszeichen (waarbij een “soldaat (…) bij de aanblik van de windmolens krankzinnig [wordt]”; dat hij parkeerwachter speelde op het Oktoberfest in München zorgde naderhand voor de inspiratie voor “de lege, zelfrijdende auto” in Auch Zwerge haben klein angefangen; dat hij vanaf Kreta verder trok naar Alexandrië, daarna naar Zuid-Soedan, en vervolgens doodziek net niet tot in Congo raakte, veroorzaakte in eerste instantie bijna zijn dood, maar leidde er ook toe dat hij in 1992 de Poolse schrijver Ryszard Kapuściński uitnodigde op de Viennale in Wenen en met hem een film probeerde op poten te zetten; dat hij ervan overtuigd was dat hij niet lang zou leven, leidde tot film maken tout court: “In mijn diepste wezen was ik er vast van overtuigd dat ik mijn achttiende levensjaar niet zou halen. Daarna leek het mij, toen ik nog altijd in leven die leeftijd had bereikt, uitgesloten dat ik ouder dan 25 zou worden. Als gevolg daarvan begon ik films te maken, waarbij ik ervan uit kon gaan dat ik verder niets meer tot stand zou brengen. Waarom niet de moed hebben om vormen te vinden die nooit hadden bestaan: Letzte Worte uit 1967, een korte film in het Nieuwgrieks, met zijn eindeloze dwangmatige herhalingen; Fata Morgana uit 1969, waarbij ik luchtspiegelingen in de Sahara heb gefilmd; materiaal als Auch Zwerge haben klein angefangen, uit 1970, waarschijnlijk mijn radicaalste film, waarin alle acteurs lilliputters zijn. Ik was me er ook van bewust dat ik – gelet op mijn nagenoeg volledige onwetendheid omtrent film – op mijn eigen manier zelf moest uitvinden wat film was.” Iets waar hij wonderwel in slaagde, al is er natuurlijk een wereld van verschil tussen, bijvoorbeeld, Auch Zwerge haben klein angefangen (hier te zien) en Bad Lieutenant: Port of Call – New Orleans wat techniek én – uiteraard – budget betreft.

Het budget, zijnde een probleem dat bijvoorbeeld ook nog meespeelde bij Aguirre, waarvoor hij een budget had van welgeteld 380.000 dollar, “een schertsbedrag voor een grote film die zich in het midden van de jungle in de zestiende eeuw afspeelde, met kostuums, geweren, lama’s en vlotten, en bovendien nog aan het begin meer dan vierhonderd figuranten, indianen uit het hoogland, die Quechua spraken. Als je de film vandaag bekijkt in termen van zijn production value, denk ik dat niemand in de hele filmindustrie het project zou aandurven met een budget van minder dan vijftig miljoen dollar. Er werd gefilmd op drie moeilijk bereikbare bovenlopen van de Amazone, verder was er een dolende en razende hoofdrolspeler in de vorm van Klaus Kinski. We verkeerden voortdurend in geldnood, de cashflow uit Duitsland werkte niet, de overschrijvingen waren vaak weken onderweg.” En dat waren verre van de enige problemen waar Herzog en zijn ploeg mee vochten tijdens de opnames van die film en andere. Toen hij Into the Inferno opnam, kreeg hij wel een filmvergunning in Noord-Korea, maar werd hij voortdurend “in de gaten gehouden door agenten van de geheime dienst” en speelde hij door een toevallige opname van iets dat volgens de overheid niet bestond (een soldaat die zich in uniform aan het amuseren was met een eveneens in uniform gestoken soldate) bijna niet alleen zijn vergunning, maar ook alle film kwijt die hij gedurende vier dagen gemaakt had. Toen de opnames van Fitzcarraldo ongeveer halverwege waren, werd hoofdacteur Jason Robards ernstig ziek, moest de rol van Mick Jagger (die de co-hoofdrol speelde) er uit geschreven worden, en diende de film – “dit keer met Klaus Kinski” – van meet af aan opnieuw opgenomen te worden (wat nog de minste van de rampen was die gebeurde: Herzog kreeg ten onrechte de wind van voren vanwege internationale media en mensenrechtenorganisaties, twee Cessna’s crashten, ze kregen te maken met gewapende overvallen van Amehuaca-indianen, een hand van cameraman Thomas Mauch spleet “tussen zijn onderste twee vingers tot aan zijn pols”, ze kregen “het zwaarste regenseizoen in 65 jaar te verduren”, de waterstanden waren de ene keer veel te hoog en de andere keer quasi onbestaande,…). Toen alles in gereedheid gebracht was voor de opnames van Lebenszeichen pleegden de kolonels hun staatsgreep in Griekenland en toen hij ondanks het intrekken van de vergunningen toch bleef filmen (en alleen een verbod kreeg om de havenpromenade van Kos te beschieten met vuurwerk), brak hoofdacteur Peter Brogle zijn hielbeen en kon die zich ook na “zes maanden ziekenhuis en rehabilitatie (…) alleen maar voortbewegen met een gecompliceerd loopapparaat dat aan zijn heup was verankerd”, waardoor alleen nog shots van boven de heup konden worden gemaakt, wat niet echt handig is als een personage een helling moet beklimmen. Toen Herzog tijdens de opnames van Gasherbrum, der leuchtende Berg “een beginnende hoogteziekte” opdeed bij een snelle klim van 5000 naar 6500 meter hoogte lieten de Spanjaarden waarmee hij het traject had afgelegd hem alleen terugkeren en kwam hij louter door de snelheid waarmee hij dat deed heelhuids over een onzichtbare gletsjerspleet heen. Toen de opnames van Cerro Torre: Schrei aus Stein zich vanwege het perfecte weer uiteindelijk konden verplaatsen naar de top van de berg zelf, sloeg dat weer razendsnel om van zodra Herzog en cameraman Stefan Glowacz boven op de berg waren, stak “een storm van zo’n 200 kilometer per uur [op] bij een temperatuur van 20 graden onder nul”, moesten ze zich met één ijspriem ingraven in de sneeuw, en het verder met een proviand bestaand uit twee chocoladerepen weten te redden voor vijfenvijftig uur. En Klaus Kinski was altijd een gevaar voor zijn omgeving – tijdens de opnames van Aguirre was het louter toeval dat hij niemand doodschoot -, maar de wederzijdse moordplannen tussen hem en Herzog “waren eerder groteske gestes, pantomines”, dixit die laatste.

Maar daarnaast weet Herzog – die als acteur in Brennendes Herz overigens alleen door een moment van intuïtie zijn ogen niet verloor – ook boeiend te vertellen over zijn werk aan opera-ensceneringen (vooral Wagner, maar bijvoorbeeld ook Verdi, Mozart en Rossini), How Much Wood Would a Woodchuck Chuck (een film over “het wereldkampioenschap voor veeveilingmeesters), plannen om “in het plaatsje North Pole in Alaska een oratorium en danstheaterstuk voor elfen [te] schrijven en daar uit [te] voeren”, documentaires gedraaid op death row, het idee om “een requiem te schrijven over de ergste tsunami in Noord-Italië” (de ramp met het stuwmeer van de Vajontdam in 1963, waarbij zo’n 2400 mensen omkwamen), Mike Tyson als kenner van de Frankische geschiedenis, een mogelijke speelfilm “over de tweelingzussen Freda en Greta Chaplin”, z’n eigen acteerwerk in films als Geschichten vom Kübelkind, Die andere Heimat, Incident at Loch Ness, The Grand, Julien Donkey-Boy, z’n stemmenwerk voor The Simpsons, de discus van Phaistos (zie Harry Mulisch’ De ontdekking van de hemel) enzovoort, enzoverder. Of over (meer) filosofische dingen als dit: “De waarheid moet niet met de feiten overeenstemmen. Het telefoonboek van Manhattan zou anders het Boek der Boeken zijn. Vier miljoen regels, allemaal feitelijk correct, allemaal verifieerbaar. Maar dat vertelt ons niets over een van de tientallen James Millers die erin staan. Zijn nummer en zijn adres zijn correct. Maar waarom ligt hij iedere nacht op zijn kussen te huilen? Alleen poëzie, alleen de bedenksels van dichters kunnen een diepere laag, een soort waarheid zichtbaar maken. Ik heb daarvoor het begrip ‘extatische waarheid’ gemunt. Om dat uit te leggen zou een heel eigen boek nodig zijn, daarom zal ik hier slechts een paar schetsmatige opmerkingen maken. Over deze vraag heb ik tot op heden wel de openbare strijd gezocht met de vertegenwoordigers van de zogenaamde cinéma vérité, die de waarheid voor het hele genre van de documentaire voor zich opeisen. Als maker van een film moet je volledig verdwijnen, je moet een vlieg op de muur zijn. Volgens deze opvatting zouden de camera’s in bankfilialen het voorbeeld van filmmaken zijn. Ik wil geen vlieg zijn, ik wil een horzel zijn die steekt. Cinéma vérité was een idee uit de jaren zestig van de vorige eeuw, haar huidige vertegenwoordigers noem ik slechts ‘boekhouders van de waarheid’.”

Alles bij elkaar een meer dan interessante autobiografie. Als ik ze ooit eens tegenkom in een kringwinkel zal ik ze ook graag aan mijn eigen bibliotheek toevoegen.

Björn Roose

Steden doorkruisen het heelal – James Blish (boekbespreking door Björn Roose)

Ik héb er uiteraard netjes een boekje (misschien zelfs twee, zo nauwkeurig herinner ik me dat niet meer) voor in de plaats gelegd toen ik Steden doorkruisen het heelal van James Blish aantrof in een van die boekenkastjes die je sinds een aantal jaar her en der kan vinden langs straten en op pleinen in Vlaanderen en in, al dan niet verre, buitenlanden (in casu ergens in Zeeuws-Vlaanderen). Ik heb er zelfs bijna mijn passagiers (waaronder eentje uit Letland) voor laten koken terwijl ze zaten te wachten op mijn terugkeer vanaf dat boekenkastje, maar gelukkig waren ze toch zo slim om zelf even de deuren van de auto open te zetten. En ik heb de vier boeken waaruit Steden doorkruisen het heelal bestaat met minstens veel genoegen en voor het overgrote deel met veel genot gelezen.

En daarbij heb ik niet eens gemerkt dat die vier boeken (in het Engels gebundeld onder de titel Cities in flight) eigenlijk niet in die volgorde geschreven zijn waarin ze gebundeld werden. Het eerste boek, They shall have stars, in het Nederlands getiteld Zullen sterren hen tooien…, verscheen in 1957 onder de titel Year 2018! (jawel, we zitten intussen al verder in wat toen nog de toekomst was), en vormt het raamwerk van de serie. In dat raamwerk: hoe de mensheid zo goed als het eeuwige leven krijgt, hoe ze hele steden (en eigenlijk eender wat) aan enorme snelheden door het heelal leert verplaatsen, hoe de Aarde er aan toe is (gezien vanuit een tijd waarin de Koude Oorlog volop woedde), enzovoort. Het tweede boek, A life for the stars, ofte Een leven voor de sterren, verscheen in 1962, en volgt logisch op het eerste. Logisch, maar wel met een tijdssprong. Een tijdssprong waarin de hoofdpersonen uit het eerste boek uit beeld verdwenen zijn, nieuwe protagonisten opduiken, en de actie zich verplaatst van ons sterrenstelsel naar ver daarbuiten (met alle gevaren van dien). Een tijdssprong ook die, zoals de andere, Blish toelaat bepaalde verhaallijnen, of minstens lijnen aan de rand van het verhaal, te laten voor wat ze zijn als hij ze niet meer nodig heeft (wat nog niet wil zeggen dat er naderhand, zoals bijvoorbeeld met “de Vromen” het geval is, niet meer naar verwezen zou worden). Een tijdssprong trouwens ook die, weerom zoals de andere, niet verhindert dat het culturele referentiekader doorheen de serie, net zoals het wetenschappelijke, twintigste-eeuws en Aards blijft. Een stukje uit Wagners Tristan und Isolde zien opduiken, doet eerst nog raar aan, maar het is uiteindelijk niet méér bizar dan een verwijzing naar Herman Melville of Godfried van Bouillon (écht!), “Even uw gazonnetje maaien, mevrouw?” als slogan van een stad, het via “hypnopedie” leren over de theorieën van Oswald Spengler, “een dichtregel van de Aardse dichter Theodore Roethke (…) [die] over de vloer van zijn hersenen [kroop] als een salamander”, het vergelijken van een buitenaards vliegend fort met “een soort Beowolf, hun Cid, hun Sigurd, Gawaine, Roeland, Cuchulainn, Prometheus, Lemminkainen”, of nú (en dan bedoel ik: in het werkelijke 2026) lezen van wat bij het verschijnen van deze serie nog grotendeels een voorspelling was maar inmiddels (met zo’n eeuw voorsprong op de fictie) werkelijkheid is geworden: “Er had nooit een daadwerkelijke militaire verovering van het Westen door de Sovjets plaatsgevonden. Ja, in 2105, de datum die meestal wordt toegekend aan de val van het Westen, zou een dergelijke oorlog de Aarde van de ene dag op de andere vrijwel hebben ontvolkt. In plaats daarvan hielp het Westen grif mee zichzelf te veroveren, in een lang en pijnlijk proces, dat door vele mensen werd voorzien, maar dat onmogelijk te stuiten was. In zijn angst door de vijand te worden geïnfiltreerd, had het Westen zijn eigen denkpolitie in het leven geroepen, die gedurig strenger werd. Op het laatst was er tussen de twee tegenstanders geen verschil meer; en aangezien de Sovjets veel meer ervaring hadden met een dergelijke monolithische regering dan het Westen, werd zonder bloedvergieten de heerschappij der Sovjets een voldongen feit”. Earthman, come home, in het Nederlands Aardling, kom thuis, volgt daarop als derde boek, maar is dat in feite niet: het werd vóór het eerste gepubliceerd, en wel in 1955, en was op zijn beurt gebaseerd op vier andere verhalen van Blish: Okie (uit 1950), Bindlestiff (eveneens uit 1950), Sargasso of lost cities (gepubliceerd in 1952) en het gelijknamige Earthman, come home (verschenen in 1953). Of Blish kunstgrepen heeft moeten toepassen om de chronologie van They shall have stars en A life for the stars helemaal op orde te krijgen met de bundel die het derde boek eigenlijk was, weet ik niet, maar áls het zo is, is het me niet opgevallen: de chronologie lijkt in orde te zijn, een van de protagonisten uit het tweede deel heeft intussen het loodje gelegd, maar de andere hoofdpersoon, burgemeester Amalfi, leeft nog, en heeft alles onder controle of krijgt het er wel onder. Net zoals dat van die chronologie met het vierde boek in Steden doorkruisen het heelal, De overwinning van de Tijd ofte The triumph of Time het geval is: dat werd gepubliceerd in 1958, dus net ná het eerste in deze bij Meulenhoff verschenen bundel, dat dus eigenlijk het tweede was, en vóór het tweede in deze bundel, maar vormt chronologisch effectief het einde van de serie. Een einde dat Blish er, mijns inziens, moedwillig heeft willen aanbreien, al is daarna dus nog het tweede deel, Een leven voor de sterren verschenen. Ik neem bijgevolg aan dat Blish een aantal opzetten op hetzelfde moment had lopen, maar dat hij ook besloten had niet aan de vliegende steden en zijn hoofdpersonen te blíjven vastzitten: in De overwinning van de Tijd zit nog wel wat van de andere delen, maar het is onvermijdelijk het einde, en veel eerder psychologisch en filosofisch dan dat het op actie gericht is. Voor de serie als geheel wordt voortdurend de terminologie ‘space opera’ gebruikt, maar wie de definitie van Wikipedia, zijnde “er is een held, er zijn ruimteschepen, er is vaak militaire actie en het loopt goed af”, voor dit deel wil gebruiken, moet dat toch met enige ruimdenkendheid doen: burgemeester Amalfi is in De overwinning van de tijd een held op zijn retour, de ‘ruimteschepen’ van de drie andere delen zijn niet meer bruikbaar, de militaire actie (die in deze serie sowieso vooral een kwestie is van zo clever mogelijk zijn en dus niet vechten als het niet nodig is) speelt zich ergens op het tweede plan af, en of je het einde van het heelal zoals we dat ‘kennen’ nu werkelijk als een goede afloop moet beschouwen, hangt geheel af van het geloof van degene die het meemaakt, of degene die daarover leest, in het nieuwe begin dat daarna zou komen. Ik ga niet zeggen dat u bladzijde 447 tot en met 570 van deze in 1970 voor het eerst als dusdanig verschenen, en in 1980 eveneens als geheel (helaas niet zonder nogal wat typfouten te laten staan) vertaalde, bundel maar moet overslaan, maar voor mij had dat deel niet gemoeten.

Los daarvan, en van de strikt inhoudelijke kant, zijn er echter sowieso verschillen in de opzet van de delen. In Zullen sterren hen tooien… bijvoorbeeld wordt ieder hoofdstuk, waarvan overigens ook aangeduid wordt waar het zich afspeelt, ingeleid met een stukje uit een denkbeeldig boek De melkweg: vijf cultuurportretten van ene Acreff-Monales of een citaat van een ook al in de jaren 1950 bekend auteur als J. Robert Oppenheimer, Gerard Piel of Loren C. Eiseley. Dat eerste zijnde een truc die ook Frank Herbert later zou gaan gebruiken in zijn Duin-cyclus (besprekingen van Duin hier, van Duin Messias hier, en van Kinderen van Duin hier), maar die eerder al gebruikt was door Isaac Asimov in zijn Foundation-trilogie (die trouwens in een andere vorm lijkt op te duiken als er in de loop van Aardling, kom thuis sprake is van het ineenstorten van de Aardse heerschappij en het daaruit ontstaan van een “interregnum” dat eeuwen zou gaan duren). Dat tweede wellicht te kaderen in Blish’ achtergrond: Oppenheimer is tegenwoordig dankzij de in 2023 aan hem gewijde film zo’n beetje verworden van wetenschapper tot cultfiguur, maar Gerard Piel, Loren C. Eiseley, en anderen zoals Weston La Barre, Eric Temple Bell en de in Gent geboren George Sarton – kennelijk auteur van de uitspraak: “Soms wordt beweerd dat religieuze onverdraagzaamheid voortspruit uit geloof en overtuiging. Wanneer men er absoluut van overtuigd is dat het eigen geloof het juiste is, en alle andere verkeerd, dan zou het misdadig zijn de naaste zijn dwaling en uiteindelijke verdoemenis toe te staan. Ik ben echter geneigd te geloven dat godsdienstfanatisme vaak niet het gevolg is van overtuiging maar van twijfel en onzekerheid” - zijn nooit zover doorgedrongen in de publieke bekendheid dat ze van wetenschappers veranderden in wat anders, terwijl Blish ze (natuurlijk) wél kende. Blish – overigens ook degene die de term ‘gasreus’ bedacht, al gebruikte hij hem minder nauwkeurig dan anderen dat naderhand zouden doen - was immers bioloog van opleiding en vooral wetenschapsredacteur bij het toen ook al bekende farmaceuticabedrijf Pfizer (in het eerste boek nauwelijks vermomd opduikend als Pfitzner). Een wetenschapsredacteur die niet naliet – vooral in het eerste boek, maar ook (en soms op het randje van het ergerlijke af) in de andere – de lezers van zijn science fiction om de oren te slaan met zijn kennis, of op kennis gebaseerde fictie. Iets waar hij allicht buiten gekund had, maar wat hij kennelijk leuk vond. Moet kunnen, ‘t is per slot van rekening science fiction, ook met de nadruk op dat eerste woord. En als u zou vinden van niet, dan is dat uiteindelijk een kwestie van geloof, geloof ik: “Ik wilde zeggen dat het idee van de wiskundige, dat er een verband bestaat tussen wiskunde en de werkelijke wereld, een kwestie van geloof is; het valt niet te bewijzen maar hij is ervan overtuigd. Wat dat betreft valt trouwens de veronderstelling van een volslagen ongodsdienstig iemand, dat er een werkelijke wereld bestaat, die overeenkomt met wat zijn zintuigen hem laten zien, ook niet te bewijzen. Een kwestie van geloof, zowel voor de briljantste natuurkundige, als voor de eerste de beste voorbijganger”.

Maar het bij momenten overdreven wetenschappelijke – als de wetenschap in het boek trouwens échte wetenschap is, want dat kan ik als leek niet zeggen – wordt ook goedgemaakt door, bijvoorbeeld, bewust onwetenschappelijke passages als deze: “En toen kwam het vaker: psjioewiiii! psjioewiii! psjioewiii! Bij bijna elke gil bokte de kist en schudde woest heen en weer terwijl hij boven de toppen van het oerwoud zwenkte en zwaaide. Amalfi had zich nog nooit zo hulpeloos gevoeld. Hij wist zelfs niet wat het geluid te betekenen had, alleen dat het kwaad bedoeld was. Hij herkende het klaboem van zware explosieven toen het begon, want de stad had vaak ontploffingen teweeg moeten brengen tijdens opdrachten – maar er was hem absoluut niets bekend dat kedoekedoekedoekedoekedoekedoeke deed, als een soort dolgedraaide trilboor, en het onzichtbare ding dat onder het voortsuizen z’n eigen oorlogskreet voortbracht – ieiiiokerTSJAKketsjakketsjakketsjak – leek hem volslagen ongerijmd en onmogelijk”. Of zinnen als deze: “Hoewel hij van de Hevische spraak alleen de verknoeid verleden, opgewonden tegenwoordige en onherstelbaar toekomstige tijden beheerste, hoewel zijn woordenschat een volstrekt niet botanisch gefundeerd mengelmoes was van stammen en wortels, en zijn verbuigingen eerder de neiging hadden spontaan te barsten, had hij gemerkt dat hij een redelijke vaardigheid aan de dag begon te leggen om de taal te verstaan, tenminste wanneer er heel langzaam werd gesproken, zoals nu”. Of werkelijk mooie stukjes filosofie als dit: “‘Ze zeggen dat leven een voortdurend proces is van opnieuw geboren worden. Ik zal moeten leren, denk ik, om die cruciale overgang op te vangen zonder elke keer een geboortetrauma op te lopen. Het beste, John.’ (…) Hij bedacht dat wat ze zei, waarschijnlijk wel waar zou zijn; voor een vrouw. Voor een man, wist hij, is het leven een stervensproces, dat steeds wordt herhaald; en de kunst daarbij, dacht hij, is om het maar bij stukjes en beetjes te doen, en nooit van harte.” Of, ten slotte, dit: “(…) dat zelfs de vele regelmatigheden die sinds de eerste toepassing van de wetenschappelijke methode, ergens in de 17de eeuw, waren ontdekt, alleen maar langdurige statistische toevallen waren, een plaatselijke discontinuïteit in een alomvattend schema waarvan de enige continuïteit chaos was. Als je alleen op het gehoor het heelal zou rondgaan, zei Bonner vaak om zijn opvattingen te verduidelijken, dan hoorde je miljarden jaren lang niets anders dan een angstaanjagend gebulder zonder zin, dan drie minuten Bach, die heel de georganiseerde kennis en wetenschap voorstelden, en dan weer miljarden jaren lang geloei. En zelfs dat stukje Bach zou bij nadere beschouwing al gauw verworden tot John Cage, en versmelten met het heersende onblusbare geluidsgeweld.”

Dat er zo ver in de toekomst nog iemand zou weten wat John Cage voor muziek maakte, lijkt me vergezocht (je stukken titels genre HPSCHD geven, valt ook niet als een geniale zet in het kader van toekomstige roem te definiëren), al is het maar omdat zelfs de tijd die doorgebracht wordt met kennis opdoen via “hypnopedie” ongetwijfeld nuttiger kan gebruikt worden, maar met die verwijzing naar Bach beëindig ik graag deze boekbespreking. Als u ooit Steden doorkruisen het heelal van James Blish tegenkomt, in zo’n boekenkastje of elders, aarzel dan in ieder geval niet om het boek mee te nemen. De weinige contra’s ervan wegen zeker niet op tegen de pro’s.

Björn Roose

De ontdekking van de hemel – Harry Mulisch (boekbespreking door Björn Roose)

Een boek dat voor een niet onbelangrijk deel handelt over een ander boek eerder bespreken dan dát boek, ik kan dat. En ik deed dat ook. Met De wondergrijsaard –Portret van Harry Mulisch van Onno Blom, een boek waarin De ontdekking van de hemel van genoemde Harry Mulisch uiteraard een rol speelt.

Niet dat ik de boeken ook in die volgorde las: zoals aangegeven in mijn bespreking van De wondergrijsaard was ik immers De ontdekking van de hemel aan het lezen toen mijn vriendin De wondergrijsaard meebracht van de openbare bibliotheek. Door een zinnetje waarop ze me in dat boek wees, was ik ‘genoodzaakt’ dat hele boek te lezen. Wat niet tot gevolg had moeten hebben dat ik dat boek ook eerder besprak dan voorliggend De ontdekking van de hemel, maar in tegenstelling tot wat geldt voor boeken uit mijn bibliotheek zijn er inlevertermijnen voor boeken uit de openbare bibliotheek, wat dan weer wél een snelle bespreking nodig maakte.

Aldus geschiedde en zo kwamen mijn trouwe lezers (een enorme schaar, zonderling genoeg uit te drukken in één cijfer) te weten dat nogal wat personen en evenementen uit het leven van Harry Mulisch zelf ofwel model gestaan hadden voor of ongeveer letterlijk overgenomen waren in De ontdekking van de hemel. Ik ga daar niet op terugkomen, u leest die andere bespreking maar. En ik zal ook niet de korte inhoud meegeven die op de achterflap van mijn bij De Bezige Bij in 1998 verschenen eenentwintigste druk staat (simpelweg omdat die korte inhoud er niét staat), maar ik kan me wel volkomen akkoord verklaren met wat recensent Carel Peeters in Vrij Nederland schreef (en wat wél op de achterflap van deze uitgave staat): “Het indrukwekkendste van De ontdekking van de hemel is misschien wel de volmaakte eenvoud waarmee dit toch allerminst simpele verhaal wordt verteld.” De ontdekking van de hemel telt negenhonderd bladzijden (zij het in niet al te kleine druk), opgedeeld in vijfenzestig hoofdstukken, een Proloog, een Epiloog, en een paar intermezzi, maar wordt nooit ingewikkelder dan, pakweg, een aflevering van Tiktak. En dat is een hele kunst. Een kunst die Mulisch – minstens hier, want voor de rest heb ik op dit ogenblik nog geen boeken van hem gelezen – tot in de puntjes beheerste.

Een “volmaakte compositie”, noemde de recensent van Der Stern het, en dat in “een boek met een dusdanig overweldigende rijkdom aan stof, met een dusdanig dolzinnig verloop”. Een “volmaakte compositie” (“Alles verliep met de onverbiddelijke precisie van een variatie van Bach”, schrijft Mulisch zelf ergens), die, aldus nog die laatste recensent, er op lijkt te wijzen “dat daarin inderdaad een hemelse regie schijnt te heersen”. Een “hemelse regie” waarmee de lezer al in de Proloog kennismaakt, die opnieuw opduikt in de Epiloog, en telkens weer in de intermezzi aan het begin van de delen Het einde van het begin, Het begin van het einde, en Het einde van het Einde (waarbij ik de titel van het éérste deel niet noem omdat ik die al genoemd heb in mijn bespreking van De wondergrijsaard). Een “hemelse regie” ook die haar uitwerking al heeft gehad van bij het begin van de Proloog (“Opdracht volbracht. De zaak is rond.”, luidt het daar), waardoor de lezer zich alvast niet meer moet afvragen of de zaak voor de actoren in die Proloog goed afgelopen is, maar wel direct in het daarna komende verhaal over de afhandeling van de zaak wordt meegezogen. Een zaak die duidelijk nogal wat te maken heeft met genetica: “Geschreven in de drie-letterwoorden van het vierletteralfabet wordt een mens bepaald door een genetisch verhaal, waarmee het equivalent van vijfhonderd bijbels gevuld kan worden. Daar zijn de mensen zelf intussen ook achter gekomen.” Wat dan weer niet wil zeggen dat de mensen dat genetische verhaal helemaal zelf in handen hebben: “Het decoderen van het genoom, de volledige, geheime naam van een mens, is voor de mensen zelf nu alleen nog een kwestie van geld, een dollar per nucleotide om precies te zijn, dus van drie miljard dollar, en overal op aarde wordt aan dat project gewerkt. Met hun biotechnologie zullen zij de genetische essentie van een bepaalde eicel en van zo’n bepaalde celkern met een staart binnen afzienbare tijd veel sneller en eenvoudiger kunnen fabriceren dan wij die kunnen selecteren met onze romantische, rijkelijk ouderwetse fokkerij, - maar het moest zo nodig vóór het jaar tweeduizend.” Een “romantische, rijkelijk ouderwetse fokkerij” echter die, een beetje zoals die waarmee de Bene Gesserit in de Duin-cyclus bezig zijn, het voordeel van veel tijd heeft: “Ondanks alle problemen zag ik zeventig mensenjaar geleden opeens een mogelijkheid, de gewenste Vonk niet in vier maar al in drie generaties in de geest en het vlees te krijgen.” Zeventig jaar geleden op het moment dat Mulisch zijn boek begon te schrijven, dus tijdens de Eerste Wereldoorlog, en wel bij ene Wolfgang Delius en een Eva Weiß, die de ouders zullen worden van Max Delius, die dan weer bevriend raakt met Onno Quist en een lief vindt met de naam Ada Brons, waarna die Onno Quist en die Ada Brons, enzovoort, enzovoort. Het zou als een soort familiegeschiedenis kunnen klinken (hoewel een wel zéér bizarre), maar doordat je weet dat er een hemelse interventie gebeurd is, en dus kan verwachten dat er nog méér van die hemelse tussenkomsten zullen geschieden, vraag je je bij ieder hoofdstuk vooral af waar dit heen gaat. En wáár het heengaat, kan ik u natuurlijk niet zeggen, want dit boek is veel te mooi om zelfs maar stukken van de plot weg te geven.

Wat me niet belet bijvoorbeeld te wijzen op de ongelooflijke bondigheid waarmee Mulisch dingen schetst. Bijvoorbeeld hier: “De papieren bleken te deugen, want met de kille handbeweging die de politie overal ter wereld beheerste, of het nu in dienst was van het communisme, het kapitalisme of het fascisme, werden zij doorgelaten.” Of als hij de omgeving beschrijft van een of ander hippiemeisje waarmee Max Delius het in het eerste deel aanlegt: “Zij woonde in een fantasieloos flatgebouw, ruw neergeplant in een straat met negentiende-eeuwse arbeiderswoningen. Ook toen zij over de galerij aan de achterkant liepen, bleef zij zwijgen. In een klein, warm appartement stak zij kaarsen en wierookstokjes aan, en gaf hem een fles wijn met een etiket dat hem geen vertrouwen inboezemde. Terwijl hij de fles tussen zijn knieën nam en het staal in de kurk zette, vulde sitarmuziek de kamer. ‘Vanzelfsprekend,’ zie hij. ‘Ravi Shankar.’” Ik weet niet of u het type ooit ontmoet heeft, maar ik zag het in ieder geval weer zo voor me.

Zoals ik HAL weer voor me zie als ik deze scène lees: “Als de croquetten op waren wandelden zij de stad in, waar de winterse kou uit de lucht was verdwenen. Soms gingen zij eerst naar de bioscoop, naar een James Bond-film, of naar de nieuwe Stanley Kubrick, 2001: A Space Odyssey, waarin een computer, genaamd ‘HAL’, de macht overnam in het ruimteschip. Toen zij op straat kwamen, - in de uitgeloogde toestand waarin men dan buiten op de werkelijkheid stoot, als op een grijze vijl, - vroeg Onno waarom die computer volgens Max ‘HAL’ heette. Vanwege de associatie met ‘hell’, opperde Max. Verdraaid, daar had Onno nu weer niet aan gedacht. Maar of Max nu eens van de letters H, A en L één letter verder wilde tellen in het alfabet. ‘I,’ zei Max, ‘B, M, IBM!’ riep hij. ‘Chapeau!’ Onno trok een bescheiden gezicht. ‘Het is een gave.’” Een gave die ook anderen, in de werkelijkheid, hadden, maar die volgens Arthur C. Clarke, auteur van het boek waarop de film gebaseerd is en waarvan ik in 2022 Deel 1 en 2 (2010: Odyssee 2 getiteld) besprak, tot onterechte conclusies leidde. Wat op zich weer bijzonder was omdat in de film echte product placement voor IBM zit en Kubrick, maker van de film, aan IBM gevraagd had of ze zich bij de firma niet geërgerd zouden voelen als hij een computer met een psychose zou gebruiken in zijn film, iets waar Isaac Asimov zich in zijn robotverhalen nooit echt zorgen over gemaakt had (wat misschien te verklaren viel door het feit dat hij zijn computers/robots ondanks dát perfect liet beantwoorden aan menselijke normen, zijnde de zogenaamde Drie wetten van de robotica).

Ik heb die film pas met vele jaren vertraging gezien – ik was immer nog niet geconcipieerd, alhoewel misschien wel door een of andere engel in de hemel - toen hij uitkwam, maar de scène was wel een leuke herinnering aan film en boek(en). Zoals de paragraaf over Freud en Mahler me deed terugdenken aan Uitersten van A.J. Dunning. Of de dialoog “‘Vannacht stapt er een mens op de maan.’ ‘Nou en? Als hij maar niet uitglijdt.” aan de koude drukte rond het rondje langs de duistere zijde van de satelliet vorige week. Zoals de zin over Leeghwater me terug bij Ingenieurs van de ziel van Frank Westerman bracht. Of de uitweiding over Faust bij de gelijknamige boeken van Johann Wolfgang von Goethe (die sowieso regelmatig ter sprake komt in De ontdekking van de hemel). Of de vraag van de verpleegster bij de geboorte van Quinten – “Mag ik hem hebben? (…) Zo’n schitterend kind heb ik nog nooit meegemaakt.” – bij Het merkwaardige geval van Benjamin Button. Of zoals ik bij de scènes in Dwingeloo en de sterrenwacht van Westerbork voortdurend beelden op mijn netvlies kreeg van de foto’s die ik daar gemaakt had in 2017 (zelfs bij het dorp naburige Amen had ik een directe herinnering), of zoals iedere reislustige zich dít wel voor de geest kan halen: “Wie terugkomt van een reis, draagt de afgelegde afstanden nog met zich mee als gespreide vleugels – tot hij de sleutel in zijn voordeur steekt. Dan vouwen zij zich op, en hij is weer in zijn huis als in het middelpunt van een onoverschrijdbare stalen ring aan de horizon. Op het moment dat hij de deur achter zich dichtdoet, kan hij zich al niet meer voorstellen dat hij ooit weg geweest is.” Wat altijd weer een goede reden is, toch in mijn geval, om er zo snel mogelijk nog eens van door te gaan, en tussen de ene en de andere reis gemaakte foto’s te verwerken en nieuwe reizen te plannen. Zoals ik telkens weer het lezen van ‘nieuwe’ boeken plan of soms (zeg maar meestal) al andere boeken heb gelezen tegen dat ik aan een bespreking toekom en dan bij het lezen van wat ik aangeduid heb voor die bespreking herinneringen ‘in de vooruit’ heb. Zoals die aan Eyeless in Gaza van Aldous Huxley, bijvoorbeeld, bij het lezen van deze passage: “‘(…) Voorbestemming is trouwens onmogelijk in dit heelal, in verband met de constante van Planck. Die maakt alles onzeker.’ ‘God heeft in zijn oneindige wijsheid ook de constante van Planck geschapen,’ riep Onno met opgestoken wijsvinger. ‘De constante van Planck is de openbaring Gods in de natuur. Daardoor hebben wij een vrije wil en kunnen wij zondigen. Waartoe zijn wij op aarde? Wij zijn op aarde om te zondigen en zo God te verheerlijken.’”

Of om ook nog heel poëtische frases in een boek als dit te steken, natuurlijk. Poëtische frases waarvan er veel zijn, maar waarvan ik slechts deze meegeef: “Op het bordes haalde Max een paar keer diep adem. Wat was dit voor nacht? Maar nu trof het hen, andere nachten trof het anderen, en ook vannacht trof het ontelbare anderen, - er was nooit een dag of een nacht of maar een moment, waarop zoiets niet aan de gang was voor iemand, zo lang de mensheid bestond. Zonder onderbreking waarde het onheil rond op aarde, als een zwaluw door een muggenzwerm, met scherpe zwenkingen, zijn snavel wijd open.” Wat dan weer niet zo heel veel later gevolgd wordt door een filosofisch-ethische overweging als deze: “‘Ik zou,’ zei hij, ‘te weten willen komen, of die neuroloog en die chirurg werkelijk voor honderd procent er van overtuigd zijn, dat Ada echt hersendood is, dat er geen sprankje individualiteit meer rest van haar. Want al is het maar nog zo’n klein beetje, dan is het moord. Zo steil ben ik ook wel. Stel, er is alleen nog zoiets van haar over als een eenjarig kind, dan mag het niet. Ook baby’s mag je niet vermoorden. Maar als er echt helemaal niets meer is, nul procent, echt alleen nog maar een plant, dan betekent het niets. Dan mag het.” Wat uiteraard wil zeggen dat het nooit mag, want geen van ons kan weten of er niet nog iets is. Iets tussen hemel en aarde, zou ik zeggen, iets dat daar ergens zweeft, wachtend op ontdekking misschien. “Met hun raketten verplaatsen zij zich al sneller dan de wind, dan het geluid zelfs, en op een dag zullen zij de snelheid van het licht benaderen; met hun televisie zijn zij in feite al bijkans alomtegenwoordig, zij kunnen zien in het donker, zij kunnen het binnenste van een mens bekijken zonder hem open te maken, met hun computers bezitten ze een totalitair besturings- en controlesysteem, (...) zij kunnen elementaire deeltjes waarnemen en zij weten al wat er tien tot de min drieënveertigste seconde na onze lichtexplosie gebeurde. Voorbij die grens falen hun theorieën tot nu toe, daar komen al hun berekeningen voorlopig nog op oneindig uit (…)”.

Ik zou het ook nog kunnen hebben over filosofisch-esthetische overwegingen (de merkwaardige gelijkenissen tussen verpleegtehuizen en crematoria, bijvoorbeeld), Mulisch’ kijk op de vaderlandse politiek, Piranesi’s Carceri, Germania, paasvuren en zwerfkeien, provo’s en de Culturele Revolutie, Quintens Burcht, quasar MQ 3412, Durchgangslager Westerbork, architecten en muziek, Ptolemaes, Copernicus, Giordano Bruno, de opkomst en ondergang van kastelen, de Very Long Baseline Interferometry, Tsjernenko en Fidel, Einstein en Bohr, Cantor en Pythagoras, de Gouden Muur en de Klaagmuur, Margaret Thatcher en Cleopatra, Leni Riefenstahl en haar Triumph des Willens, de Italienische Reise (van Goethe uiteraard, want daarnaar verwijst de titel van het hoofdstuk, maar ook en vooral van Onno en vervolgens Quinten Quist), de Wachau aan de Donau (ook een persoonlijke herinnering), Edgar Allan Poe en zijn The Raven, de horentjes van Mozes (een vertaalfout die nog steeds in vele kerken haar gevolgen heeft), Sint-Jan van Lateranen en het Sancta Sanctorum, de ark, de vernietiging van de zogenaamde tweede tempel in Jeruzalem, Pápa Woytila, het testimonium, de Kettingkapel, en de fantastische Indiana-Jonesachtige laatste hoofdstukken van dit boek, hoofdstukken die ik in alle eerlijkheid niet verwacht had aan te treffen op het einde van wat aan het begin ervan een ingewikkelde familiegeschiedenis leek, maar als ik dat uitgebreid deed, dan zou ik beslist te veel weg geven van het plot. En als ik te veel de filosofische toer op ging eveneens. Dus doe ik dat niet, maar houd het hierbij.

Boeken mogen dan immers al “kleine dingen” zijn, “zelden groter dan een klinker, maar lichter, en bijkans onvindbaar tussen de myriaden andere dingen die het aardoppervlak bedekten, en op weg steeds onbeduidender te worden in de steeds sneller uit de abstractie verrijzende, elektronische wereld”, zoals Mulisch schrijft aan het begin van hoofdstuk zesendertig, Het monument, dit boek is een monument en het verdient ook na de – gok ik – elfendertigste druk nog steeds door iedereen gelezen te worden die ook maar een beetje liefde voor boeken voelt. Met wat geluk vindt u het ergens voor een appel en een ei (bij mij was dat in ieder geval zo) of in een goede bibliotheek, maar ook de aankoop tegen de volle prijs lijkt mij de moeite waard.

Björn Roose

Kinderen van Duin – Frank Herbert (boekbespreking door Björn Roose)

Kinderen van Duin, ofte het derde deel van de oorspronkelijke, door Frank Herbert geschreven serie Duin. Gelezen zo’n vijf maanden nadat ik het tweede deel, zijnde Duin Messias, gelezen had, wat ik dan weer deed een viertal maanden nadat ik het eerste deel, Duin (zonder meer), las. Ik heb het dus deze keer iéts langer volgehouden vooraleer ik teruggreep naar de serie en dat ik deze, zoals ik in mijn bespreking van het tweede deel nog mogelijk achtte, als geheel zou gelezen hebben tegen pakweg eind augustus van dit jaar (2026), is daarmee minder waarschijnlijk geworden. Niet echter omdat dat niet zou kunnen: ik schrijf deze boekbespreking eind januari en kan zonder enig probleem de drie verdere boeken verslonden hebben tegen half februari. Wel omdat ik graag enige wilskracht aan de dag leg waar het het ‘consumeren’ van mooie dingen betreft (een wilskracht die ik graag ook zou hebben waar het het consumeren van lekkere dingen aangaat) en ook dit derde deel van de Duin-serie onder die noemer gevallen is, wat dus belooft voor de volgende drie delen.

“De leer van Muad’Dib”, ofte Paul Atreides, is, zoals aangegeven op de achterflap van dit derde deel, in 1977 voor het eerst in Nederlandse vertaling verschenen en in september 1996 reeds aan zijn twaalfde druk bij Meulenhoff toe zijnde, “de speelbal geworden van scholastiek, van bijgeloof en corruptie. Hij onderwees een evenwichtige levenswijze, een filosofie waarmee een mens problemen aankan die zich voordoen in een eeuwig-veranderlijk heelal. Hij zei dat de mensheid zich nog steeds ontwikkelt, in een proces waaraan nooit een eind komt. Hij zei dat deze ontwikkeling beweegt volgens veranderlijke uitgangspunten die alleen bekend zijn aan de eeuwigheid. Hoe kon ontaarde logica spelen met zo iets wezenlijks?” U leest de verleden tijd (“onderwees”, “zei”) waar het de acties van de zoon van hertog Leto Atreides I en vrouwe Jessica betreft, een gegeven waarover ik niet meer ga vertellen dan dat u om tot zover mee te zijn ook de eerste twee delen van de serie kan lezen. Maar achter die raadselachtige inleiding komt ook nog de volgende passage: “Met deze waarschuwende woorden van de Mentat Duncan Idaho begint Kinderen van Duin, het derde deel van de heelalsage, waarin na de verdwijning van Paul Muad’Dib zijn kinderen Leto en Ghanima de macht over het heelalrijk in handen nemen.” Een kernachtige zin waarin heel veel informatie zit: 1) er wordt in de vorige zinnen nog in de verleden tijd gesproken over Paul Atreides, maar in deze is hij slechts ‘verdwenen’; 2) Duncan Idaho speelt ook in dit derde deel nog een rol (net zoals Stilgar, vrouwe Jessica, Gurney Halleck, en prinses Irulan overigens, waarbij ik allicht een aantal van de – tot nog toe – vaste waarden vergeet op te noemen); 3) Leto (de kleinzoon van de oorspronkelijke hertog) en Ghanima nemen de macht in handen en hebben hem dus aan het begin van dit boek nog niet. Voeg daar het feit aan toe dat Alia, Pauls zuster, die wél in handen heeft en dus (minstens ten dele) mee verantwoordelijk is voor wat in de “waarschuwende woorden” van Duncan Idaho beschreven wordt, plus het vanzelfsprekende feit dat oude vijandschappen niet zomaar verdwijnen, en u hebt zo ongeveer de toestand op het speelveld bij mekaar aan het begin van dit zo’n vierhonderdvijftig bladzijden dikke boek. Een boek waarin, in tegenstelling tot wat gold voor het tweede deel, géén korte inleiding is voorzien, maar dat – zeker nu ik u die tóch bezorgd heb – zonder onoverkomelijke moeilijkheden ook op zichzelf te lezen valt en ook als dusdanig het lezen waard is.

Waarom? Omdat Kinderen van Duin dan wel op de actie en de omstandigheden van de vorige twee boeken voortbouwt, daarmee in lijn ligt, maar tegelijkertijd ‘nieuwe’ personages de hoofdrol laat spelen, ‘nieuwe’ personages met een andere – soms aan die van de personages in de voorgaande boeken tegenovergestelde – strategie, ‘nieuwe’ personages ook met een andere denkwijze, een denkwijze aangepast aan de intussen veranderde omstandigheden. Waar de planeet Arrakis in het begin van deze serie nog een grote zandbak is, die bijgevolg genoegzaam wordt aangeduid als Duin, is dat intussen door menselijk ingrijpen niet meer zo, wat een ecologisch wonder lijkt te zijn, een wonder dat tussen de acties in de vorige delen ook nagestreefd wordt, maar onvoorziene, absoluut niét nagestreefde gevolgen heeft. Gevolgen die niet ten goede komen van de ‘wormen’ (de wezens die voor de ‘specie’ zorgen) en daarmee ook niet van de mensen (die van het eigendom van en de handel in die ‘specie’ de sterkte van de planeet en het rijk daarrond gemaakt hebben). Een ingreep om de wereld te verbeteren heeft de wereld dus verslechterd op een manier die het spiegelbeeld lijkt van die waarop die wereld en het vanop die wereld bestuurde rijk geestelijk geëvolueerd is. Van een zandbak werd een groene oase gemaakt, wat achteraf een fout lijkt te zijn; uit een droom van voortdurende evolutie werd een woestenij van geestelijke (lees ook: priesterlijke) armoede gecreëerd. Twee fenomenen die verdedigd worden door de regentes, Pauls zus Alia, maar aangevallen door zijn kinderen, Leto en Ghanima, alle drie mensen die – en ook dat zal ik niet toelichten – nooit ‘alleen’ zijn, geestelijke (in de letterlijke zin van het woord) activiteiten ontwikkelen die niet tot het standaard repertorium behoren (en daarom ook een uitdaging vormen voor, bijvoorbeeld, de eerder genoemde ‘mentat’ Duncan Idaho en de orde van de Bene Gesserit, waartoe ook vrouwe Jessica behoort), en daarmee – vooral wat Leto en Ghanima betreft – een potje simultaanschaak spelen op een niveau dat ook de nieuw geïntroduceerde, maar daarom niet noodzakelijk nieuw zijnde, personages niet halen.

Actie genoeg dus, maar door het feit dat de geestelijke schaakborden aan belang toenemen ten opzichte van de fysieke ook een sterkere gelijkenis met, bijvoorbeeld, het ook in mijn vorige Duin-besprekingen genoemde meesterwerk van Isaac Asimov, de Foundation-trilogie. Met dien verstande, en da’s mijn grootste punt van kritiek op Kinderen van Duin, dat Asimov nooit zoals Herbert zo’n danige blabla begon te verkopen dat het leek alsof hij zelf aan de ‘specie’ had gezeten. Ik durf aannemen dat Herbert, zoals hij ook met zijn decor en een niet onbelangrijk deel van zijn personages gedaan heeft, zijn mosterd in een of andere woestijncultuur gaan halen is (een zin als “Deze djedida was aan de woestijn teruggegeven nadat zijn qanat voor de vijfde maal in elf maanden verwoest was”, zegt ter zake genoeg), dat zijn hoogdravende, ‘spirituele’ beschouwingen niet helemaal uit zijn eigen geest zijn gekomen, dat ze er voornamelijk zijn om een soort ingewijdencultus onder zijn lezers te laten ontstaan (een cultus die er voor Duin sowieso al was en nog steeds is), maar als ík diagonaal begin te lezen bij zo’n passages, dan duren ze op zijn minst te lang of erken ik ze voor wat ze zijn: overbodig. Iets wat ik, voor de duidelijkheid, niet vind van de brokjes filosofie die over het hele boek verspreid liggen. Zoiets als “Ambities hebben de neiging onberoerd te blijven door de werkelijkheid”, verdient bijvoorbeeld zonder meer in een citatenboek opgenomen te worden. Hetzelfde met: “Macht moet je gebruiken door hem losjes in de hand te houden. Als je steviger knijpt, betekent dat dat jij in de greep van de macht bent geraakt en dus zijn slachtoffer bent geworden”. Zoals het volgende een enigszins aangepaste richtlijn van Machiavelli zou kunnen zijn: “Een grote bevolking die door een kleine, maar machtige groep wordt bedwongen is in ons heelal een heel gewone situatie. En wij kennen de belangrijkste omstandigheden waarin deze grote bevolking zich tegen zijn onderdrukkers zal keren – Eén: Als ze een leider vinden. Dit is het ongrijpbare gevaar voor de machthebbers; zij moeten de leiders in bedwang houden. Twee: Als de bevolking zich bewust wordt van zijn ketenen. Houd het volk blind en ongeïnteresseerd. Drie: Als de bevolking hoop krijgt aan de dwang te kunnen ontkomen. Ze moeten nooit zelfs maar gaan geloven dat ontkomen mogelijk is!” Wie wil weten waarom onze parlementaire ‘democratie’ werkt, hoeft alleen maar te beseffen dat de bevolking aan geen van deze drie punten voldoet. Wat ook de bedoeling is van die parlementaire ‘democratie’: “Regeringen die stand houden, gaan in toenemende mate neigen naar aristocratische vormen. Er is in de geschiedenis geen regering bekend die aan dit patroon heeft kunnen ontkomen. En naarmate de aristocratie zich ontwikkelt, neigt de regering er steeds meer naar uitsluitend op te treden in het belang van de heersende klasse – of die klasse nu bestaat uit erfelijke vorsten, oligarchen van financiële machten of uit ingegraven bureaucraten”. Dat de poppetjes in de zogenaamd ‘volksvertegenwoordigende’ organen regelmatig wisselen, is daarbij overigens van nul en generlei belang.

Behoort de wijsheid “Als ik zwakker ben dan jij, vraag ik jou om vrijheid omdat dat bij jouw opvattingen hoort; ben ik sterker dan jij, dan neem ik jou je vrijheid af omdat dat bij mijn opvattingen hoort” ook tot die brokjes filosofie? Uiteraard wel. Én tot de keren dat Herbert verwijst naar planeet Aarde (wat hij bijvoorbeeld ook doet als hij Leto zich laat bezig houden met “een herbeschouwing van Chaucers tocht van Londen naar Canterbury waarbij hij vanaf Southwark alle plaatsen opnoemde” of diezelfde Leto iets laat opschrijven over “de gouden dagen (…) van voor Heisenberg, die de mensen liet zie door wat voor muren onze voorbeschikte redeneringen zijn ingesloten”), want van deze woorden zegt hij dat het “Woorden van een filosoof uit de oudheid”, zijn, “door Harq al-Ada toegeschreven aan ene Louis Veuillot”, een echt bestaand hebbende Franse ultramontaanse journalist uit de 19de eeuw. Maar “toegeschreven” staat kennelijk niet duidelijk uitgelegd in het woordenboek voor Wikipedia-schrijvelaars, want daar, in de ‘online encyclopedie’, wordt gezegd dat ze “misattributed” zijn, ten onrechte toegeschreven dus. Wat net het punt is van het genuanceerde woord ‘toeschrijven’. Al helemaal als je het ‘toeschrijven’ aan een ander, bijvoorbeeld ene Harq al-Ada overlaat.

Bij Wikipedia kunnen ze dus (zoals bekend) wel wat wijsheid gebruiken. En met die woorden ga ik deze boekbespreking eindigen. Kwestie van misschien ook ooit nog eens een Harq al-Ada te worden, een “Doorbreker van Gewoonte”, wat betreft het niet tot in het oneindige laten uitdijen van mijn boekbesprekingen. Gewoon lezen, dit Kinderen van Duin, zou ik zeggen, net zoals de vorige twee delen.

Björn Roose

Duin – Frank Herbert (boekbespreking door Björn Roose)

Behalve dat Duin (of Dune, zoals het in het Engels heet) voor zover ik me kan herinneren het boek met de kortste titel is dat ik ooit besprak, moet ik aan het begin van deze – vermoed ik op dit moment – korte bespreking nog een paar dingen melden.

Ten eerste: ik heb noch Denis Villeuneuves Dune noch diens Dune: Part Two gezien en heb ook geen neiging daarin verandering te brengen. Niet omdat ik tegen het idee an sich ben, maar omdat er ná Duin, achteraf vaak Duin – Eerste boek genoemd, nog vijf sequels komen: Duin Messias, Kinderen van Duin, God-Keizer op Duin, Ketters van Duin en Duin Kapittel. Ik heb geen van die vervolgverhalen gelezen, maar wie dit eerste boek gelezen heeft – eventueel met inbegrip van de Aanhangsels over De ecologie van Duin, De godsdienst van Duin, de beweegredenen en doelstellingen van de Bene Gesserit, de bloemlezing uit de Edele Geslachten, en Termen van het keizerrijk -, weet ook dat dat boek niet het hele verhaal bevat. En als ik niet het hele verhaal gelezen heb, dan wil ik de film niet zien, om de eenvoudige reden dat de film vaak, op z’n zachtst gezegd, een ánder verhaal vertelt dan het boek en ik mijn lezing van het boek (of in casu de boeken) niet wil laten beïnvloeden door het zien van de film (in casu de films).

Ten tweede: ik laat voorlopig even de genoemde vervolgverhalen liggen waar ze liggen. Onder andere omdat ik het derde boek op dit moment nog niet in mijn bezit heb en niet van plan ben daar haast mee te maken. De andere vijf boeken zijn ergens in 2015, dus een aantal jaren vóór de hernieuwde hype (met behalve de reeds genoemde films ook strips en videospelletjes) rond het verhaal begon, samen in mijn bezit gekomen, dat ene boek zal er ook nog wel eens in komen. Voor u, als lezer van boekbesprekingen, heeft dat alvast het voordeel dat u niet overvoerd raakt met mijn vertelsels over deze zanderige verhalen.

Ten derde: ik heb géén plannen om, zelfs niet als ze toevallig op mijn weg zouden komen, de boeken van Brian Herbert, zoon van Frank, te kopen. Zoals ik ook al meegaf bij mijn bespreking van Reisdoel: menselijk brein van Isaac Asimov heeft zoon Brian immers een imperiumpje opgebouwd op de faam van zijn vader door samen met een andere science-fictionschrijver, Kevin J. Anderson, eerst drie prequels op diens Dune-serie te fabriceren, dan nóg eens drie die veel eerder in de tijd gesitueerd zijn, dan nog eens een stuk of zes boeken (ik ben de tel ergens kwijt geraakt) die zogezegd tussen de verschillende boeken van zijn vader in te situeren zijn, en dan opnieuw drie prequels, wat ‘s mans goed recht is, maar mij tot de – mogelijk voorbarige – conclusie leidt dat de ‘commerce’ het al lang overgenomen heeft van de kwaliteit. Ik volg in de stripwereld ook wel een paar series die overgegaan zijn naar andere tekenaars en/of andere scenaristen, maar ook daar haak ik van af als ik het sop niet meer de kolen waard vind, en strips nemen minder plaats in beslag dan boeken.

Ten slotte: ik lees wel eens vaker science fiction en kan, omdat het toch een beetje een niche is, niet nalaten om het werk van de ene te vergelijken of minstens in verband te brengen met het werk van de andere. Ik noemde hierboven al Isaac Asimov, toch wel mijn favoriet onder de science-fictionauteurs, wiens Foundation-trilogie ik eerder besprak, en vergelijken met zijn werk ligt eigenlijk voor de hand. Tim O’Reilly, onder andere bekend van het bedenken van de term ‘Web 2.0’, maar in 1981 ook schrijver van een monografie over Frank Herbert (zijn eerste boek, trouwens) vond dat in ieder geval óók. Hij zei dat Dune “duidelijk een commentaar op de Foundation-trilogie” was, waarbij “Herbert gekeken had naar dezelfde denkbeeldige situatie die Asimovs klassieker uitlokte – de ondergang van een galactisch imperium”, maar dan met “andere vooraannames” en “radicaal andere conclusies”. “The twist he has introduced into Dune is that the Mule, not the Foundation, is his hero”, voegt O’Reilly daar nog aan toe, waarmee kenners van de Foundation-serie (of zelfs alleen maar van de trilogie, want Asimov heeft zelf voor een hele serie prequels en sequels op die trilogie gezorgd) zich meteen een beeld kunnen vormen van het hoofdpersonage van dit eerste boek, Paul Atreides. Een hoofdpersonage dat mij dan weer deed denken aan bepaalde figuren uit Het veelkleurig land van Julian May (van wie ik altijd gedacht heb dat het een man was, maar die bij opzoekingswerk voor deze bespreking een vrouw bleek te zijn), ook al een science-fictionserie (bestaande uit vier delen, maar gevolgd door nog eens vijf onder een andere noemer), al was die laatste (als ik me dat goed herinner, want het is vele jaren geleden – van lang voor ik boekbesprekingen schreef – dat ik ze gelezen heb) volgens mij duisterder qua inslag dan Duin.

Waarmee ik toch zo’n beetje de langste inleiding tot een vermoedelijk korte boekbespreking ooit moet geschreven hebben. Wat niet erg is omdat ik over de inhoud van dit boek nauwelijks ga uitweiden. Met enige moeite zou ik die dan ook samen kunnen vatten als: ‘Hertog krijgt gebied van keizer, maar keizer spant op de achtergrond samen met de voormalige leenheer om hem dat gebied terug af te nemen, en slaagt daar ook in. De zoon van de hertog lukt het echter om samen met zijn moeder te ontsnappen, hij sluit zich aan bij een bende outlaws, en kan samen met hen zijn wettig erfgoed terug veroveren.’ Een beetje kort door de bocht uiteraard, maar het geeft toch aardig weer wat er in die ietsje meer dan vijfhonderd bladzijden gebeurt en het wijst ook op een duidelijk verschil met de verhalen van Asimov: hertogen en tutti quanti zijn wel degelijk spelers in dit verhaal, en ze gaan mekaar ook nog te lijf met zwaarden, pijlen, enzovoort. Wat niet belet dat ze - als het “Gilde” dat toestaat - zich met ruimteschepen verplaatsen van de ene planeet naar de andere, zichzelf, voertuigen en gebouwen kunnen uitrusten met een soort van elektronische schilden, machientjes hebben om, bijvoorbeeld, zichzelf een beetje te helpen leviteren, en vrij massaal aan de drugs zijn (het belang dat de keizer in de planeet Duin schept, is dan ook het daar kunnen vinden van die drugs, specie genaamd). Een beetje een eigenaardige mix dus, maar wel een die prima werkt.

Voeg daar de uit een halve bij mekaar gefantaseerde bibliotheek gehaalde citaten van Prinses Irulan (dochter van de reeds genoemde keizer) aan toe, mensen die met je gedachten kunnen knoeien, wat fraaie beelden van de woestijn, monsterlijke wormen, een stam die een godsdienst aanhangt die ergens het midden houdt tussen zen-boeddhisme en islam (inclusief sharia en shaitan), en een stukje wetenschap over ecologie-terravorming, en je hebt een werkzaam recept voor wat een pracht van een avonturenverhaal kan worden en dat ook simpelweg is. Bad guys zijn bij Frank Herbert echt bad, good guys zijn niet echt good, de filosofie zit minder over het verhaal verspreid dan bij elk van Asimovs verhalen het geval is (al was Frank Herbert filosofisch zeker een interessant figuur en zijn er zelfs critici te vinden die hem enig gedram op dat gebied verwijten), maar als een regisseur iets aannemelijks weet te maken van de gedachtenprocessen van de “mentats”, van Paul en van zijn moeder Jessica (en het aannemelijk verfilmen van gedachtenprocessen lijkt een van de moeilijkste zaken in de filmwereld), dan is alvast dit eerste boek uit de serie met de moderne technische middelen (en genoeg financiële middelen) perfect verfilmbaar (al kan het dan nog steeds een gedrocht worden als de tv-serie rond de Foundation).

Een boek dat goed is voor een vele uren durende ontsnapping naar een ander universum dus.

Björn Roose

Lichamelijke oefening – Midas Dekkers (boekbespreking door Björn Roose)

Het gebeurt zelden dat ik niet meer dan één boek ter bespreking heb liggen. Ik publiceer immers twee besprekingen per week, maar lees vaak meer dan twee boeken tijdens diezelfde week, en heb dikwijls niet de tijd om er dan ook meer dan twee te bespreken (en de extra dan op het stapeltje nog te publiceren te leggen, waar er op dit moment toch meer dan twintig op te vinden zijn). Dat is geen ramp, het geeft me zelfs een beetje ruimte om te kiezen wat ik eerst ga bespreken, maar leidt er vaak toe dat bepaalde nog te bespreken boeken steeds weer naar onderen in de stapel verhuizen. Voorliggend Lichamelijke oefening van Midas Dekkers was er zo een (‘was’, want nu ben ik het alsnog aan het bespreken).

Niet omdat het niet ‘goed’ is, in tegendeel, nog los van het feit dat dat geen reden zou zijn om de bespreking ervan te laten liggen: een boek afvoeren gaat sneller dan het voldoende prijzen. Niet omdat het in tegenstelling tot de andere boeken van Dekkers die ik reeds gelezen en besproken heb (De beste beesten, De kikvors en andere beesten, De koeskoes en andere beesten, en, ten slotte, Poot) niet grappig zou zijn: dat is het wél, wat toch mooi meegenomen is bij een boek van zo’n driehonderdvijftig bladzijden dat niét, zoals die andere boeken, bestaat uit kleine stukjes (cursiefjes). Niet omdat het niet interessant zou zijn, want ook dát is het wel degelijk. Niet… ach, jawel, toch… omdat ik (wat wel meer gebeurt) véél te veel stukken aangeduid had die eventueel het citeren en mogelijk het bediscussiëren waard zouden zijn. Ik heb Lichamelijke oefening – het boek, niet de praktijk, al schuift die bij mij óók vaak naar onderin de stapel – dus een paar weken (meer ook niet) laten liggen omdat ik zoveel van de tekst zou moeten laten liggen bij de bespreking. Bespreken is, al is dat voor wie de vaak lang uitgevallen resultaten van mijn besprekingen ziet misschien moeilijk te geloven, immers vaak schrappen en niét schrappen is wellicht het enige verwijt dat Dekkers aangaande dit boek te maken valt. Niet gehinderd door de column-vorm heeft hij zich bij Lichamelijke oefening enigszins laten gaan en is, al dan niet bewust, hier en daar in herhaling vervallen, te extensief beginnen werken, te graag een punt nóg eens gaan bewijzen terwijl het al lang bewezen was.

Maar het zij Dekkers vergeven, want een beter pleidooi tegen wat dan ‘sport’ heet (waar het woord vandaan komt, staat niet vast, aldus Dekkers, maar Hendrik Conscience was kennelijk de eerste die het, in 1864, in het Nederlands gebruikte), heb ik nooit gelezen. Een pleidooi waarvan de krachtige samenvatting overigens al te lezen valt op de achterflap van mijn in 2006 bij Uitgeverij Contact uitgegeven exemplaar:

“Anderhalve eeuw geleden had je geen sport. Niet de sportscholen maar de kerken zaten vol. Sport was iets van lang geleden, van de Oude Grieken. Dat sport na vijftien eeuwen weer tot leven werd gewekt, had te maken met de opkomst van de dienstplicht – kanonnenvlees moet mals zijn -, maar ook met hooggestemde idealen: door middel van Körperkultur hoopten naaktlopers en esperantisten via het lichaam de geest te verbeteren. Die onschuld is allang verloren. Homo ludens is verworden tot Homo adidas.

Moderne sport is het product van de industriële samenleving. Hoe meer werk de machines ons uit handen nemen, des te harder we zweten op het sportveld. Waar machines van slijten zouden spieren door gestaald worden. Trainen moeten we! Alleen dieren weten beter: die doen niet aan sport en zijn toch zo fris als een hoentje.

Sport heet gezond te zijn. Daar hebben de mensen oren naar. Nu gezondheid geen toestand meer is maar een doel, kun je er iets aan doen: het heft in eigen handen, de handen uit de mouwen. Sport past in een maatschappij waarin elk probleem wordt aangepakt door iets te ondernemen. Meestal leidt dat tot nieuwe problemen. Misschien moeten we meer laten en minder doen, met de handen vaker in de mouwen voor de enige sport waar je wijzer van wordt: hersengymnastiek.”

Een samenvatting die overigens duidelijk door Dekkers zelf werd geschreven, want ook qua stijl volkomen de zijne: humor in quasi iedere zin én quasi iedere zin op zich bruikbaar als citaat. Waarmee u meteen mijn moeilijkheden ter zake begrijpt. Moeilijkheden die ik ook ondervind inzake het beeldmateriaal waarvan deze uitgave ruim voorzien is. De titel van dit boek had beslist catchier gekund (met déze was de gemiddelde boekenverkoper wellicht eerder geneigd het ergens tussen de waarschijnlijk minder goed verkopende sportboeken te leggen dan bij, pakweg, de afdeling ‘filosofie’ of ‘wetenschap’), maar de coverafbeelding al helemaal. Het verband daarvan met de overige door Dekkers gebruikte afbeeldingen – in het overgrote deel van de gevallen historische foto’s van lichaamsbewegende mensen – is de lezer duidelijk, maar het uit 1939 daterende schilderij Turner van Gerhard Keil (dat kennelijk in bezit is van de Gemäldegalerie in Dresden, maar dat daar – anders had ik dat na mijn bezoek aan dat museum afgelopen zomer wel nog geweten – niet tentoongesteld wordt) is niét voorzien van de grappige, vaak hilarische, uitleg die Dekkers bij elk van de in het boek gebruikte illustraties heeft neergepend en draagt voor de snuisterende, potentiële lezer mijns inziens alleen maar bij aan de mottenballenindruk die het boek op het eerste zicht verwekt. De levensloop van Keil zou op zich een opstelletje waard zijn (alleen al het feit dat hij onder de nationaal-socialisten lid was van de Reichskammer der bildenden Künste en onder de communisten van het Verband Bildender Künstler der DDR is dat), maar tientallen van de ín het boek gebruikte afbeeldingen zouden méér geschikt geweest zijn om lezers naar dit boek te doen grijpen, zelfs zónder de uitleg van Dekkers. Wat hoe dan ook toch niet zou verhinderd hebben dat ik u zonder dat beeldmateriaal zélf weer te geven niet kan verduidelijken hoé grappig de combinatie van de tekst “Het lijkt een onontkoombaar middel voor de moderne sporter: de personenauto” met de daarbij horende foto wel is, wat dus ook geldt voor de vele andere foto’s in dit boek, waaronder nogal wat ‘blote’ exemplaren uit de tijd tussen de twee Wereldoorlogen in Duitsland, maar bijvoorbeeld ook foto’s van iemand die aan catflexing doet (ja, dat bestaat), mannen wiens onderlip een talloor bevat en daarom door Dekkers aangeduid worden als “orgeldraaiers’, of hitlergroetende Franse fietsers (“’Allo, ’allo: halverwege de oorlog leggen wielrenners in bezet Frankrijk grif de eed af voor de tribunes van Croix-de-Berny”).

Dat gezegd zijnde: over naar de tekst. In het eerste deel daarvan, Tussen droom en daad getiteld, kaart Dekkers het oude adagium Een gezonde geest in een gezond lichaam aan en doet dat niet alleen door luid en duidelijk te twijfelen aan de veronderstelde samenhang tussen beide delen (iets waar inderdaad nogal wat redenen voor zijn, nog los van het feit dat werkelijk iederéén bij een vraaggesprek met dat soort lieden kan horen dat er niet noodzakelijk veel geest is in het lichaam van pakweg een professionele wielrenner, “wat niet wil zeggen dat iedereen die sport onwijs is”, dixit Dekkers, waarna hij als voorbeelden Goethe, Gorter, Tolstoj en Byron aanhaalt), maar ook door taalkundig dat “in” aan te pakken. “Alles zit wel ergens in:”, schrijft hij, “de pad in zijn schild, het beest in de mens, je neus in andermans zaken, de tekst in een boek, geluk in je herinnering. Zo is het goed. Zolang de plas in de blaas zit en Gods woord in een ouderling heeft niemand er last van. ‘Ik zou je,’ schrijft Annie M.G. Schmidt, ‘het liefste in een doosje willen doen. En dan telkens even kijken, heel voorzichtig even kijken, en dan telkens even kijken, en een zoen.’” Om dan even verder terecht te komen bij: “Tot in het absurde gereduceerd, blijk je van heel je lichaam alleen de zolder te bewonen, meer in het bijzonder de hersenen en daarvan eigenlijk alleen de schors. In je hersenen, daar woeden je gedachten, daar spelen je emoties op. Daar haat je en heb je lief. Je woont in je gedachten, je gedachten huizen in je hoofd, je bent een onderhuurder van jezelf, met levenslang huisarrest. Je hersenen zijn je inhoud, de rest is verpakking.” Maar wel een verpakking die nodig is om die hersenen iets te doen te geven, terwijl die hersenen daarentegen niet bij alles wat die verpakking doet nodig zijn: het autonoom zenuwstelsel (dat “soms (…) wel erg autonoom te werk [gaat], zoals mannen weten die in het ziekenhuis worden gewassen door de zuster met de lieve stem en de zachte handen”) doet zo’n beetje z’n eigen ding met het lichaam zonder dat de “onderhuurder” daar aan te pas komt, zoals op hun beurt de reizigers in Fantastic Voyage, de film (min of meer) gebaseerd op het boek Reisdoel: menselijk brein van Isaac Asimov, dat hoopten te doen met het lichaam van een ander, iets wat ik alleen maar vernoem omdat dat één van de cultuurproducten is waarnaar Dekkers zélf verwijst (en die ik eerder besproken heb). Iets wat hij niet doet met, bijvoorbeeld, Het ongelooflijke toeval van ons bestaan – Een evolutionaire reis door het menselijk lichaam van Alice Roberts, dat ik ook al eerder besprak, en ook niet zou gekund hebben ondanks het feit dat hij het in datzelfde eerste hoofdstuk heeft over bijvoorbeeld het feit dat onze “milt (…) embryonaal uit de halsstreek afkomstig [is], met het gevolg dat je onder het voetballen bij een trap tegen je milt de pijn kunt voelen boven in je linkerschoudertop”. Het boek van Roberts dateert immers van negen jaar na dat van Dekkers – zoals De onderwerping van Philipp Blom, waarnaar hij ook niet verwijst terwijl hij het toch even goed over Descartes eigenaardige kijk op dieren had, van zestien jaar na dat van Dekkers dateert - en is dus logischerwijze niet opgenomen in de zeven bladzijden lange literatuurlijst achterin het boek waarin onder andere wél Godfried Bomans, Umberto Eco en Maarten ‘t Hart te vinden zijn. Niet meteen biologen nochtans, maar dat hoeft ook niet: “Oefenen in het waarnemen van mensen kun je (…) volop in het warenhuis, op school, bij het voetballen, in het bordeel of op de kermis. Maar het kan ook in je luie stoel thuis, bij de televisie. Zet het geluid uit en je bent van antropoloog tot bioloog gepromoveerd. Kies een programma met veel gekwaak, veel mannetjes en weinig wijfjes. Barend en Van Dorp was prima. Met het volume op nul zie je pas goed wat er met die praatjesmakers aan de hand is: veel ouwe jongens, weinig krentenbrood.” Of Dekkers Maarten ‘t Hart uitgebreid bestudeerd heeft, weet ik overigens niet, maar hilarisch is dít wel: “Interpolatie maakt de meeste voorspellingen voorspelbaar. Als je de lijn van steeds grotere hersenen en kleinere kaken doortrekt, heeft de mens van de toekomst een waterhoofd met een centenbakkie eronder, een stadium dat tot nu alleen door Maarten ‘t Hart is bereikt.” Of, nu we toch over evolutie bezig zijn: “Planten tem je tot gewassen, dieren tot huisdieren. Uit de oeros, een ongenaakbare woesteling, fokte men de koe die zich gedwee naar de slachtbank laat leiden, het wilde zwijn verpoedelde tot Knir, Knar en Knor, van Domela Nieuwenhuis maakten ze Wouter Bos.”

Maar enfin, we zijn nog geen hoofdstuk ver en die boekbespreking is hier alweer ik weet niet hoe lang… Opschieten dus. Is sport natuurlijk? “Een konijn doet niet aan sport. Met bonzend hartje zit het in een nog niet tot golfterrein verbulldozerd stukje natuur te wachten tot de joggers met hun gifpaars pakken eindelijk zijn opgehoepeld, zodat het zijn eten bij elkaar kan scharrelen. Als er iemand een hekel aan sport heeft, is het wel de natuur.” Gaat het om een gezonde geest in een gezond lichaam? “Het merkwaardige is dat de gedachte om de geest via de omweg van het lichaam te disciplineren zo sterk op scholen leeft. Waarom niet rechtstreeks? Waarom de geest niet via de geest aanspreken? Daar zijn scholen toch voor? Is er om tien kilometer hard te lopen meer discipline nodig dan voor het leren van tien paragrafen uit een leerboek biologie?” Is langere uitleg altijd betere uitleg? “Een primair geslachtskenmerk is een manier om met drieëntwintig letters iets te benoemen dat ook met drie letters had toegekund.” Drie keer ‘nee’ dus en een perfecte manier om deze boekbespreking af te sluiten.

Ik zou het met u, zoals Dekkers in de rest van dit boek nog doet, over Turnvater Friedrich Jahn kunnen hebben, een persoonlijkheid en naam die mensen met aandacht voor de minder voor de hand liggende toeristische bestemmingen ook op vandaag nog overal in Duitsland en Oostenrijk kunnen tegenkomen (tot op een in de mist gehulde bergtop toe, vond ik de naam, alwaar hij omringd was door ruimschoots van swastika’s voorziene bordjes, zij het allemaal uit de periode van vóór de Bierkellerputsch), of over het gegeven dat ondanks hem niet Duitsland maar Scandinavië “de bakermat van het soort gymnastiek met ringen en rekstok [is] waarmee ik in mijn jeugd nog werd lastiggevallen in Nederland”. Ik zou u, mét Dekkers, kunnen bezighouden met de Cafés des Sports in Frankrijk, of de nog steeds in ere gehouden maar wel door de nationaal-socialisten ingevoerde fakkelloop waarmee de Olympische Spelen van start gaan (“Vlammende fakkels in de nacht waren in het Duitsland van 1936 erg in trek”), iets wat niet eens zo raar is gezien na de Tweede Wereldoorlog “hoge nazi’s als Adolf Friedrich zu Mecklenburg en Karl Ritter von Halt, de Reichssportführer onder de gewone Führer, (…) gewoon weer lid [werden] van het Internationaal Olympisch Comité” (eerstgenoemde was van 1949 tot 1951 ook de eerste voorzitter van het Deutsches Olympisches Komitee, laatstgenoemde volgde hem op voor de periode 1951-1961). We zouden een boekje open kunnen doen over het Internationaal Olympisch Comité as such en het daarbij bijvoorbeeld ook kunnen hebben over wat toen dit boek verscheen nog niet aan de orde was, zijnde de Olympische Spelen in Peking, maar dan zou ik u maar weer (ik heb het eerder gedaan) gaan vervelen met mijn vroegere avonturen als activist voor het Comité Boycot Peking 2008, en dat wil u niet. Laat ons dus verder zwijgen over voetballers (“een heel nieuwe upper class ontstaan uit lower classers die zich omhoog gevoetbald hebben”), Leni Riefenstahl (de Reichsgletscherspalte), zalm en zalmforel, zogenaamd vers vlees, calorieën verbranden (“iemand die geen poot uitsteekt verbruikt over een hele dag genomen altijd nog 50 procent van de energie van een topsporter op zijn topst”), de vervanging van aardolie door ‘biodiesel’ (“in wezen zijn we zo weer terug bij het probleem waarmee alles begon: dat je krachtbron het eten wegkaapt dat je zelf zo graag had gelust”), snelwandelen (al had ik daar als voormalig snelwandelaar eventueel graag even wat over doorgeluld), het nut van sportblessures (“het is het enige wapen waarmee het lichaam de geest terug kan slaan”), de ‘voortgang’ van de wetenschap (toegepast op onder andere het mogen opwarmen van spinazie), sportkleren en -kleuren, prothesen, freaks en freakshows (toen vrouwen met een volle baard nog een circusattractie waren en niet het gevolg van een identiteitscrisis bij hipsters), rassenverschillen (“Mensen kunnen maar beter gelijk zijn. Maar dat zijn ze niet.” en “Al verschillen mens en mensaap in maar 1,5 procent van de genen, toch zien mensen hun dochter niet graag thuiskomen met een chimpansee”) en politieke correctheid (“Je kunt niet én een goede arts én politiek correct zijn. Wie het begrip ‘ras’ op wil heffen, komt geneeskundig in de knoei.”), de verschillen tussen mannen en vrouwen (“Is er dan niets waarin een vrouw uitblinkt? Ja. Vet.”), of het “gedonder met hormonen” dat zo niet voorafgaat aan de sportprestaties er het gevolg kan van zijn. En laat ons, ten slotte, ook niet meer ingaan op op je kop geslagen worden en koppen, erfelijkheid en eigen inspanning, cholesterolverlagers en medische check-ups, sportcampagnes en -katerns, doping en vitamines, Paralympics en (I kid you not) World Transplant Games (ook al in Dresden, maar dan in 2025), genetica en eugenetica, Francis Galton en Charles Darwin, kakkerlakken en De Nachtwacht, ‘vooruitgang’ en ‘het milieu’, flaneren of wandelen (Dekkers verwijst overigens ook naar Rebecca Solnits Wanderlust, dat ik ooit voor TeKoS besprak), kaarten en schaken, nieuwbouw en raarbouw (“Op de bouwacademie dromen ze van Rome en Florence, maar het verkruimelt altijd weer tot Leidsche Rijn en Almere”), of vasten en vreten: “Er is haast geen godsdienst ter wereld of er wordt gevast. Katholieken vasten vanouds in de weken voor Pasen, moslims tijdens de ramadan. Als beloning vieren ze vervolgens Pasen of het Suikerfeest. Ongelovige mensen doen het andersom. Zij feesten eerst, vooral met Kerstmis, en vasten dan om weer af te vallen.”

Laat ons, in de plaats van dat alles (een “alles” waarvoor ik u lezing van dit boek overigens ten zeerste aanraad), besluiten met wat Dekkers op pagina 304 (dus nog niet helemaal op het einde) schrijft: “Een mensenlichaam is niet gebouwd voor een rugbywedstrijd, de marathon of een afmattende training. De reserves zijn bedoeld voor af en toe een uitbarsting – bij gevaar, of om partners mee te imponeren -, niet voor dagelijks gebruik. Het is handig als een auto 200 km/u kan rijden, maar onverstandig om dat steeds te doen. Maar ook voor altijd niksen is een lichaam niet bedoeld. Natuurlijk moet het veel bewegen. Maar dat hoeft niet in angstaanjagende kleuren gekleed, op luchtkussenschoenen met een chronometer in de hand. Gebruik je spieren waarvoor ze bedoeld zijn: ademhalen, lopen (‘en niet rennen!’ riep mijn moeder vroeger als we van de trappen roetsjten), voedsel door de darmen pompen, praten, friemelen, eten zoeken, kinderen baren, een poppenhuis timmeren, de laatste adem uitblazen. Moderne mensen doen met hun lichaam tweemaal het verkeerde: eerst een hele dag zoutzakken op een kantoorstoel, ergonomisch gevormd zodat geen spier iets te doen heeft, en dan, na een even futloze autorit, als een gek sportend in de hoogste stand. Al dat gedraaf en gespring is nergens voor nodig als je je normaal gedraagt. De meeste mensen hoeven hiervoor niets te doen, alleen iets te laten.”

Björn Roose

Buiten de tijd – Larry Niven (boekbespreking door Björn Roose)

“Larry Niven, een van de jongere science-fiction auteurs, heeft in Nederland langzamerhand grote bekendheid gekregen. Hij won reeds enkele malen belangrijke sf-prijzen, zoals de Nebula en Hugo Award.” Dat staat althans op de achterflap en dat laatste, dat van die “Nebula en Hugo Award”, is ook voldoende om een science-fictionliefhebber (en dat ben ik wel een beetje, al uit zich dat niet door de grote hoeveelheden science fiction in mijn bibliotheek) te overhalen om een boek te kopen.

Zelfs al dateert dat boek intussen uit het verre verleden (het werd in 1977 uitgegeven bij Elsevier en verscheen een jaar eerder onder de titel A World out of Time in het Engels), de Nebula Awards worden nog altijd ieder jaar uitgereikt door de Science Fiction and Fantasy Writers of America voor de naar hun mening beste science-fiction- of fantasyboeken die in het voorgaande jaar werden uitgegeven in het Engels in de Verenigde Staten (ook vertaald werk kan kandidaat zijn). En wie weet dat daar tussen 1966 (het jaar van oprichting van de organisatie) en 1980 (na die jaren duiken er – eerlijk is eerlijk – voor mij vooral onbekende auteurs op in de lijstjes) alleen al in de categorie Best Novel (er zijn onder andere ook prijzen voor Best Novella en Best Novelette, want er worden in het genre zéér veel korte verhalen uitgebracht) prijzen zijn gegaan naar auteurs als Frank Herbert (Dune), Samuel R. Delany, Robert Silverberg, Isaac Asimov (u toch ongetwijfeld bekend), Joe Haldeman (wiens The Forever War tekenaar Marvano in de jaren tachtig schitterend verstripte), Frederik Pohl, en Arthur C. Clarke (u sowieso bekend van A Space Odyssee), weet ook dat die prijs een keurmerk is (of minstens in die jaren was). Het feit dat Larry Niven, toen al 76 jaar oud, in 2014 benoemd werd tot Grand Master van de organisatie, de hoogste eer die je bij de Nebula Awards te beurt kan vallen, kan alleen maar getuigen van het feit dat hij ook ná die jaren een belangrijk auteur in het genre bleef, overigens.

En wat geldt voor de Nebula Awards geldt bij uitbreiding voor de Hugo Awards. Die prijzen (van de oorspronkelijke zeven categorieën doorheen de jaren weliswaar uitgebreid tot zo maar even zeventien) worden al uitgereikt sinds 1953 door de World Science Fiction Society op haar jaarlijkse World Science Fiction Convention, en gingen – waarbij ik me weerom beperk tot de categorie Best Novel – onder andere naar Robert A. Heinlein (die in Het getal van het beest zijn personages zelfs op zo’n conventie laat terechtkomen), Philip K. Dick, Clifford D. Simak, Frank Herbert (weerom voor Dune), Roger Zelazny, Isaac Asimov (ja, hallo, natuurlijk), en in recentere jaren bijvoorbeeld ook J.K. Rowling (wiens Harry Potter toch minstens als fantasy kan beschouwd worden) en met terugwerkende kracht (de zogenaamde Retro-Hugo’s) ook aan ten onrechte in vroegere jaren overgeslagen auteurs als A.E. van Vogt en Ray Bradbury. Larry Niven werd in genoemde categorie acht keer genomineerd en won één keer, zijnde in 1970, voor de eerste episode van zijn Ringworld-serie, maar werd ook verschillende keren genomineerd in de categorieën Best Novella, Best Novelette (waarin hij met The Borderland of Sol de prijs kreeg in 1976), en Best Short Story (die hij zowel in 1967, 1972, als in 1975 won), waarbij de Hugo Awards dus zeker niet moesten onderdoen voor de Nebula Awards: daar werd Niven vier keer genomineerd in de categorie Best Novel en won hij die één keer (in 1971, ook al met Ringworld), één keer in de categorie Best Novelette, en drie keer in de categorie Best Short Story, zonder evenwel iets te winnen in die laatste twee categorieën.

Enfin, dat doet er eigenlijk allemaal niet toe: zelfs al had de auteur de Nobelprijs voor de Literatuur gewonnen (iets wat een science-fictionschrijver nooit overkomen is, tenzij je William Goldings Heer der vliegen als dusdanig zou beschouwen – een kwestie waarover klaarblijkelijk science-fictionauteurs Kingsley Amis, Brian Aldiss en C.S. Lewis ooit discussieerden), dan zou ik me nog niet gedwongen voelen Buiten de tijd positiever te benaderen dan als het een volkomen onbekend boek van een dito auteur zou zijn. Als ik dus zeg dat Buiten de tijd behalve een geslaagd science-fictionwerk ook een zeer grappig verhaal is, dan meen ik dat ten zeerste. Als ik zeg dat Niven daarmee excelleert in een genre dat bijvoorbeeld ook de Vlaming John Vermeulen heeft beproefd in zijn De binaire joker, dan is dat oprecht. En dat ik de link tussen Niven en Vermeulen nu pas – bij het schrijven van deze bespreking dus – leg, is eigenaardig want het gevecht dat hoofdpersonage Corbell moet leveren met zijn boordcomputer heeft toch wel wat weg van het gevecht dat Vermeulens hoofdpersonage moet leveren met zijn boordcomputer. Met dat verschil dat dat gevecht bij Niven slechts één van de thema’s is, dat de boordcomputer in een groot deel van het verhaal nergens te bespeuren is (wat wel zo handig is, want die boordcomputer wordt anders, zoals bij Vermeulen, iets te veel een deus in machina), en dat in Buiten de tijd dan wel sprake is van een verplaatsing door de ruimte (zoals in De binaire joker), maar voornamelijk van een enorme verplaatsing door de tijd. Met alle, al dan niet human induced, gevolgen voor planeet Aarde en omgeving en het verdere leven van Corbell.

Het verdere leven of het volgende leven, want dat valt bij Corbell moeilijk te zeggen. Het boek begint dan ook met een naar sprookjes refererende zin die je tegelijkertijd nooit in een sprookje zal lezen: “Er was eens een dode.” Met daar meteen achteraan: “Tweehonderd jaar lang lag hij al te wachten in een doodskist met een bijpassend etiket erop, gevat in een laag vloeibare stikstof. Overal in zijn bevroren lichaam bevonden zich bevroren kankerhaarden. Hij was er beroerd aan toe geweest. Hij wachtte tot de medische wetenschap een manier zou vinden om hem te genezen. Hij wachtte tevergeefs. De meeste soorten kanker konden nu wel genezen worden, maar er bestond geen remedie tegen de miljarden celwanden die waren doorboord door uitzettende ijssplinters. Hij had geweten wat voor risico hij liep. Hij had toch maar gegokt. Waarom ook niet? Hij was stervende geweest. In de gewelven lagen meer dan een miljoen bevroren lichamen. Waarom ook niet? Ze waren stervende geweest.” Corbell is dus een soort van Buck Rogers, alleen heeft hij (zoals de oorspronkelijke Buck Rogers overigens) nooit de Aarde verlaten en valt hij, in tegenstelling tot die laatste, niet zonder kleerscheuren uit zijn diepvries te halen. Een nieuwe Corbell, althans zijn ‘persoonlijkheid’, het enige wat uit dat verhakkelde lijf nog wél te halen valt, krijgt daarom een nieuw lijf, dat van een misdadiger wiens ‘persoonlijkheid’ daar ergens in de toekomst gewist is, en ‘mag’ als dank daarvoor op z’n eentje, volgens een traject dat daartoe voorzien is door de (naamloze maar alles en iedereen overheersende) Staat, op zijn beurt naburige planeten gaan terravormen (met behulp van een zogenaamde “Bussard-stuwschep”), een klus die hem de rest van zijn nieuwe leven gaat bezighouden (“Corbell zou in scheepstijd maar tweehonderd jaar achter de rug hebben – maar dat betekende wel dat ze een soort koelslaaptechniek zouden toepassen”, een koelkast dus in plaats van een diepvries) en waar ze in die toekomst liever de toch al doden voor inzetten dan hun eigen mensen. Een klus waarover ik niet ga uitweiden, want die gaat – anders zou het maar een lullig verhaal worden – simpelweg niet door: Corbell heeft z’n eigen plannen, wil graag nog levend de Aarde terugzien, slaagt daar ondanks aanvankelijke tegenwerking van zijn ‘gehackte’ boordcomputer ook nog in (na tachtig bladzijden is hij weer ‘thuis’, een gegeven dat voor hem eigenlijk al niet meer bestaat van toen hij uit zijn diepvries kwam: “Corbell was overal thuis geweest – maar hier niet, en dat zou hij ook nooit zijn”), maar komt daarmee – terwijl hij toch al een aardig tochtje door de ruimte heeft gemaakt en daarbij ‘boldly’ is gegaan ‘where no one has gone before’ – pas helemaal in de problemen én de verre toekomst terecht. Zo ver dat mensen er verder geëvolueerd zijn, net zoals de planeet zelf en de omringende hemellichamen, al is dat bij die mensen nu ook weer niet zó ver dat ze fundamenteel veranderd zijn: als iets ze in de weg zit, en met iets dat van miljoenen jaren uit het verleden plotseling opduikt en de rust begint te verstoren is dat gewoon zo, dan aarzelen ze nauwelijks om het, nadat ze het bestudeerd hebben, om zeep te helpen. Én ze willen ook nog steeds neuken. De vraag die Corbell zich vóór zijn landing stelt, “Wat zou er drie miljoen jaar na nu op Aarde wonen?”, is wat dat betreft dus al snel beantwoord, en behalve van humor en science-fiction staat dit boek dus ook bol van achtervolgingen, terwijl de fysieke relaties dan wel eigenaardig zijn, maar ook hun plaats hebben in dit verhaal. Dat laatste ondanks de door het hoofdpersonage op een zeker moment vastgestelde feiten: “Zijn persoonlijke bezittingen waren geslonken tot een oud, verschrompeld lichaam (gestolen) en één plastic kredietschijf (ook gestolen). Hij ging er drie trappen mee af en toen naar buiten.” Iets wat ik nu ook ga doen – ‘t is mooi weer op het moment dat ik deze boekbespreking schrijf -, maar niet voor dat ik u aangeraden heb dit boek, mocht u het ergens op de kop kunnen tikken, zeker mee te nemen. Lichte lectuur – ondanks dat begin -, maar ook in staat je de tijd even te doen vergeten, dit Buiten de tijd.

Björn Roose