De ontdekking van de hemel – Harry Mulisch (boekbespreking door Björn Roose)

Een boek dat voor een niet onbelangrijk deel handelt over een ander boek eerder bespreken dan dát boek, ik kan dat. En ik deed dat ook. Met De wondergrijsaard –Portret van Harry Mulisch van Onno Blom, een boek waarin De ontdekking van de hemel van genoemde Harry Mulisch uiteraard een rol speelt.

Niet dat ik de boeken ook in die volgorde las: zoals aangegeven in mijn bespreking van De wondergrijsaard was ik immers De ontdekking van de hemel aan het lezen toen mijn vriendin De wondergrijsaard meebracht van de openbare bibliotheek. Door een zinnetje waarop ze me in dat boek wees, was ik ‘genoodzaakt’ dat hele boek te lezen. Wat niet tot gevolg had moeten hebben dat ik dat boek ook eerder besprak dan voorliggend De ontdekking van de hemel, maar in tegenstelling tot wat geldt voor boeken uit mijn bibliotheek zijn er inlevertermijnen voor boeken uit de openbare bibliotheek, wat dan weer wél een snelle bespreking nodig maakte.

Aldus geschiedde en zo kwamen mijn trouwe lezers (een enorme schaar, zonderling genoeg uit te drukken in één cijfer) te weten dat nogal wat personen en evenementen uit het leven van Harry Mulisch zelf ofwel model gestaan hadden voor of ongeveer letterlijk overgenomen waren in De ontdekking van de hemel. Ik ga daar niet op terugkomen, u leest die andere bespreking maar. En ik zal ook niet de korte inhoud meegeven die op de achterflap van mijn bij De Bezige Bij in 1998 verschenen eenentwintigste druk staat (simpelweg omdat die korte inhoud er niét staat), maar ik kan me wel volkomen akkoord verklaren met wat recensent Carel Peeters in Vrij Nederland schreef (en wat wél op de achterflap van deze uitgave staat): “Het indrukwekkendste van De ontdekking van de hemel is misschien wel de volmaakte eenvoud waarmee dit toch allerminst simpele verhaal wordt verteld.” De ontdekking van de hemel telt negenhonderd bladzijden (zij het in niet al te kleine druk), opgedeeld in vijfenzestig hoofdstukken, een Proloog, een Epiloog, en een paar intermezzi, maar wordt nooit ingewikkelder dan, pakweg, een aflevering van Tiktak. En dat is een hele kunst. Een kunst die Mulisch – minstens hier, want voor de rest heb ik op dit ogenblik nog geen boeken van hem gelezen – tot in de puntjes beheerste.

Een “volmaakte compositie”, noemde de recensent van Der Stern het, en dat in “een boek met een dusdanig overweldigende rijkdom aan stof, met een dusdanig dolzinnig verloop”. Een “volmaakte compositie” (“Alles verliep met de onverbiddelijke precisie van een variatie van Bach”, schrijft Mulisch zelf ergens), die, aldus nog die laatste recensent, er op lijkt te wijzen “dat daarin inderdaad een hemelse regie schijnt te heersen”. Een “hemelse regie” waarmee de lezer al in de Proloog kennismaakt, die opnieuw opduikt in de Epiloog, en telkens weer in de intermezzi aan het begin van de delen Het einde van het begin, Het begin van het einde, en Het einde van het Einde (waarbij ik de titel van het éérste deel niet noem omdat ik die al genoemd heb in mijn bespreking van De wondergrijsaard). Een “hemelse regie” ook die haar uitwerking al heeft gehad van bij het begin van de Proloog (“Opdracht volbracht. De zaak is rond.”, luidt het daar), waardoor de lezer zich alvast niet meer moet afvragen of de zaak voor de actoren in die Proloog goed afgelopen is, maar wel direct in het daarna komende verhaal over de afhandeling van de zaak wordt meegezogen. Een zaak die duidelijk nogal wat te maken heeft met genetica: “Geschreven in de drie-letterwoorden van het vierletteralfabet wordt een mens bepaald door een genetisch verhaal, waarmee het equivalent van vijfhonderd bijbels gevuld kan worden. Daar zijn de mensen zelf intussen ook achter gekomen.” Wat dan weer niet wil zeggen dat de mensen dat genetische verhaal helemaal zelf in handen hebben: “Het decoderen van het genoom, de volledige, geheime naam van een mens, is voor de mensen zelf nu alleen nog een kwestie van geld, een dollar per nucleotide om precies te zijn, dus van drie miljard dollar, en overal op aarde wordt aan dat project gewerkt. Met hun biotechnologie zullen zij de genetische essentie van een bepaalde eicel en van zo’n bepaalde celkern met een staart binnen afzienbare tijd veel sneller en eenvoudiger kunnen fabriceren dan wij die kunnen selecteren met onze romantische, rijkelijk ouderwetse fokkerij, - maar het moest zo nodig vóór het jaar tweeduizend.” Een “romantische, rijkelijk ouderwetse fokkerij” echter die, een beetje zoals die waarmee de Bene Gesserit in de Duin-cyclus bezig zijn, het voordeel van veel tijd heeft: “Ondanks alle problemen zag ik zeventig mensenjaar geleden opeens een mogelijkheid, de gewenste Vonk niet in vier maar al in drie generaties in de geest en het vlees te krijgen.” Zeventig jaar geleden op het moment dat Mulisch zijn boek begon te schrijven, dus tijdens de Eerste Wereldoorlog, en wel bij ene Wolfgang Delius en een Eva Weiß, die de ouders zullen worden van Max Delius, die dan weer bevriend raakt met Onno Quist en een lief vindt met de naam Ada Brons, waarna die Onno Quist en die Ada Brons, enzovoort, enzovoort. Het zou als een soort familiegeschiedenis kunnen klinken (hoewel een wel zéér bizarre), maar doordat je weet dat er een hemelse interventie gebeurd is, en dus kan verwachten dat er nog méér van die hemelse tussenkomsten zullen geschieden, vraag je je bij ieder hoofdstuk vooral af waar dit heen gaat. En wáár het heengaat, kan ik u natuurlijk niet zeggen, want dit boek is veel te mooi om zelfs maar stukken van de plot weg te geven.

Wat me niet belet bijvoorbeeld te wijzen op de ongelooflijke bondigheid waarmee Mulisch dingen schetst. Bijvoorbeeld hier: “De papieren bleken te deugen, want met de kille handbeweging die de politie overal ter wereld beheerste, of het nu in dienst was van het communisme, het kapitalisme of het fascisme, werden zij doorgelaten.” Of als hij de omgeving beschrijft van een of ander hippiemeisje waarmee Max Delius het in het eerste deel aanlegt: “Zij woonde in een fantasieloos flatgebouw, ruw neergeplant in een straat met negentiende-eeuwse arbeiderswoningen. Ook toen zij over de galerij aan de achterkant liepen, bleef zij zwijgen. In een klein, warm appartement stak zij kaarsen en wierookstokjes aan, en gaf hem een fles wijn met een etiket dat hem geen vertrouwen inboezemde. Terwijl hij de fles tussen zijn knieën nam en het staal in de kurk zette, vulde sitarmuziek de kamer. ‘Vanzelfsprekend,’ zie hij. ‘Ravi Shankar.’” Ik weet niet of u het type ooit ontmoet heeft, maar ik zag het in ieder geval weer zo voor me.

Zoals ik HAL weer voor me zie als ik deze scène lees: “Als de croquetten op waren wandelden zij de stad in, waar de winterse kou uit de lucht was verdwenen. Soms gingen zij eerst naar de bioscoop, naar een James Bond-film, of naar de nieuwe Stanley Kubrick, 2001: A Space Odyssey, waarin een computer, genaamd ‘HAL’, de macht overnam in het ruimteschip. Toen zij op straat kwamen, - in de uitgeloogde toestand waarin men dan buiten op de werkelijkheid stoot, als op een grijze vijl, - vroeg Onno waarom die computer volgens Max ‘HAL’ heette. Vanwege de associatie met ‘hell’, opperde Max. Verdraaid, daar had Onno nu weer niet aan gedacht. Maar of Max nu eens van de letters H, A en L één letter verder wilde tellen in het alfabet. ‘I,’ zei Max, ‘B, M, IBM!’ riep hij. ‘Chapeau!’ Onno trok een bescheiden gezicht. ‘Het is een gave.’” Een gave die ook anderen, in de werkelijkheid, hadden, maar die volgens Arthur C. Clarke, auteur van het boek waarop de film gebaseerd is en waarvan ik in 2022 Deel 1 en 2 (2010: Odyssee 2 getiteld) besprak, tot onterechte conclusies leidde. Wat op zich weer bijzonder was omdat in de film echte product placement voor IBM zit en Kubrick, maker van de film, aan IBM gevraagd had of ze zich bij de firma niet geërgerd zouden voelen als hij een computer met een psychose zou gebruiken in zijn film, iets waar Isaac Asimov zich in zijn robotverhalen nooit echt zorgen over gemaakt had (wat misschien te verklaren viel door het feit dat hij zijn computers/robots ondanks dát perfect liet beantwoorden aan menselijke normen, zijnde de zogenaamde Drie wetten van de robotica).

Ik heb die film pas met vele jaren vertraging gezien – ik was immer nog niet geconcipieerd, alhoewel misschien wel door een of andere engel in de hemel - toen hij uitkwam, maar de scène was wel een leuke herinnering aan film en boek(en). Zoals de paragraaf over Freud en Mahler me deed terugdenken aan Uitersten van A.J. Dunning. Of de dialoog “‘Vannacht stapt er een mens op de maan.’ ‘Nou en? Als hij maar niet uitglijdt.” aan de koude drukte rond het rondje langs de duistere zijde van de satelliet vorige week. Zoals de zin over Leeghwater me terug bij Ingenieurs van de ziel van Frank Westerman bracht. Of de uitweiding over Faust bij de gelijknamige boeken van Johann Wolfgang von Goethe (die sowieso regelmatig ter sprake komt in De ontdekking van de hemel). Of de vraag van de verpleegster bij de geboorte van Quinten – “Mag ik hem hebben? (…) Zo’n schitterend kind heb ik nog nooit meegemaakt.” – bij Het merkwaardige geval van Benjamin Button. Of zoals ik bij de scènes in Dwingeloo en de sterrenwacht van Westerbork voortdurend beelden op mijn netvlies kreeg van de foto’s die ik daar gemaakt had in 2017 (zelfs bij het dorp naburige Amen had ik een directe herinnering), of zoals iedere reislustige zich dít wel voor de geest kan halen: “Wie terugkomt van een reis, draagt de afgelegde afstanden nog met zich mee als gespreide vleugels – tot hij de sleutel in zijn voordeur steekt. Dan vouwen zij zich op, en hij is weer in zijn huis als in het middelpunt van een onoverschrijdbare stalen ring aan de horizon. Op het moment dat hij de deur achter zich dichtdoet, kan hij zich al niet meer voorstellen dat hij ooit weg geweest is.” Wat altijd weer een goede reden is, toch in mijn geval, om er zo snel mogelijk nog eens van door te gaan, en tussen de ene en de andere reis gemaakte foto’s te verwerken en nieuwe reizen te plannen. Zoals ik telkens weer het lezen van ‘nieuwe’ boeken plan of soms (zeg maar meestal) al andere boeken heb gelezen tegen dat ik aan een bespreking toekom en dan bij het lezen van wat ik aangeduid heb voor die bespreking herinneringen ‘in de vooruit’ heb. Zoals die aan Eyeless in Gaza van Aldous Huxley, bijvoorbeeld, bij het lezen van deze passage: “‘(…) Voorbestemming is trouwens onmogelijk in dit heelal, in verband met de constante van Planck. Die maakt alles onzeker.’ ‘God heeft in zijn oneindige wijsheid ook de constante van Planck geschapen,’ riep Onno met opgestoken wijsvinger. ‘De constante van Planck is de openbaring Gods in de natuur. Daardoor hebben wij een vrije wil en kunnen wij zondigen. Waartoe zijn wij op aarde? Wij zijn op aarde om te zondigen en zo God te verheerlijken.’”

Of om ook nog heel poëtische frases in een boek als dit te steken, natuurlijk. Poëtische frases waarvan er veel zijn, maar waarvan ik slechts deze meegeef: “Op het bordes haalde Max een paar keer diep adem. Wat was dit voor nacht? Maar nu trof het hen, andere nachten trof het anderen, en ook vannacht trof het ontelbare anderen, - er was nooit een dag of een nacht of maar een moment, waarop zoiets niet aan de gang was voor iemand, zo lang de mensheid bestond. Zonder onderbreking waarde het onheil rond op aarde, als een zwaluw door een muggenzwerm, met scherpe zwenkingen, zijn snavel wijd open.” Wat dan weer niet zo heel veel later gevolgd wordt door een filosofisch-ethische overweging als deze: “‘Ik zou,’ zei hij, ‘te weten willen komen, of die neuroloog en die chirurg werkelijk voor honderd procent er van overtuigd zijn, dat Ada echt hersendood is, dat er geen sprankje individualiteit meer rest van haar. Want al is het maar nog zo’n klein beetje, dan is het moord. Zo steil ben ik ook wel. Stel, er is alleen nog zoiets van haar over als een eenjarig kind, dan mag het niet. Ook baby’s mag je niet vermoorden. Maar als er echt helemaal niets meer is, nul procent, echt alleen nog maar een plant, dan betekent het niets. Dan mag het.” Wat uiteraard wil zeggen dat het nooit mag, want geen van ons kan weten of er niet nog iets is. Iets tussen hemel en aarde, zou ik zeggen, iets dat daar ergens zweeft, wachtend op ontdekking misschien. “Met hun raketten verplaatsen zij zich al sneller dan de wind, dan het geluid zelfs, en op een dag zullen zij de snelheid van het licht benaderen; met hun televisie zijn zij in feite al bijkans alomtegenwoordig, zij kunnen zien in het donker, zij kunnen het binnenste van een mens bekijken zonder hem open te maken, met hun computers bezitten ze een totalitair besturings- en controlesysteem, (...) zij kunnen elementaire deeltjes waarnemen en zij weten al wat er tien tot de min drieënveertigste seconde na onze lichtexplosie gebeurde. Voorbij die grens falen hun theorieën tot nu toe, daar komen al hun berekeningen voorlopig nog op oneindig uit (…)”.

Ik zou het ook nog kunnen hebben over filosofisch-esthetische overwegingen (de merkwaardige gelijkenissen tussen verpleegtehuizen en crematoria, bijvoorbeeld), Mulisch’ kijk op de vaderlandse politiek, Piranesi’s Carceri, Germania, paasvuren en zwerfkeien, provo’s en de Culturele Revolutie, Quintens Burcht, quasar MQ 3412, Durchgangslager Westerbork, architecten en muziek, Ptolemaes, Copernicus, Giordano Bruno, de opkomst en ondergang van kastelen, de Very Long Baseline Interferometry, Tsjernenko en Fidel, Einstein en Bohr, Cantor en Pythagoras, de Gouden Muur en de Klaagmuur, Margaret Thatcher en Cleopatra, Leni Riefenstahl en haar Triumph des Willens, de Italienische Reise (van Goethe uiteraard, want daarnaar verwijst de titel van het hoofdstuk, maar ook en vooral van Onno en vervolgens Quinten Quist), de Wachau aan de Donau (ook een persoonlijke herinnering), Edgar Allan Poe en zijn The Raven, de horentjes van Mozes (een vertaalfout die nog steeds in vele kerken haar gevolgen heeft), Sint-Jan van Lateranen en het Sancta Sanctorum, de ark, de vernietiging van de zogenaamde tweede tempel in Jeruzalem, Pápa Woytila, het testimonium, de Kettingkapel, en de fantastische Indiana-Jonesachtige laatste hoofdstukken van dit boek, hoofdstukken die ik in alle eerlijkheid niet verwacht had aan te treffen op het einde van wat aan het begin ervan een ingewikkelde familiegeschiedenis leek, maar als ik dat uitgebreid deed, dan zou ik beslist te veel weg geven van het plot. En als ik te veel de filosofische toer op ging eveneens. Dus doe ik dat niet, maar houd het hierbij.

Boeken mogen dan immers al “kleine dingen” zijn, “zelden groter dan een klinker, maar lichter, en bijkans onvindbaar tussen de myriaden andere dingen die het aardoppervlak bedekten, en op weg steeds onbeduidender te worden in de steeds sneller uit de abstractie verrijzende, elektronische wereld”, zoals Mulisch schrijft aan het begin van hoofdstuk zesendertig, Het monument, dit boek is een monument en het verdient ook na de – gok ik – elfendertigste druk nog steeds door iedereen gelezen te worden die ook maar een beetje liefde voor boeken voelt. Met wat geluk vindt u het ergens voor een appel en een ei (bij mij was dat in ieder geval zo) of in een goede bibliotheek, maar ook de aankoop tegen de volle prijs lijkt mij de moeite waard.

Björn Roose

De wondergrijsaard – Portret van Harry Mulisch – Onno Blom (boekbespreking door Björn Roose)

“Mulisch koos mijn naam, zo vertelde hij mij in de boekhandel, omdat die hetzelfde blijft als je ‘m omkeert.” Dat ene zinnetje was er verantwoordelijk voor dat ik dit boek van Onno Blom, De Wondergrijsaard – Portret van Harry Mulisch, ging lezen. Dat ene zinnetje en het feit dat mijn vriendin daar op wees, natuurlijk. Wat ze deed omdat ze zelf dit boek geleend had in de bib en het gelezen had. Wat merkwaardigerwijs samenviel met het feit dat ik De ontdekking van de hemel – uit mijn eigen bibliotheek – aan het lezen was. De ontdekking van de hemel van Harry Mulish dus, een boek waarin één van de hoofdpersonages Onno Quist heet.

Toeval? “Talent”, zou Mulisch het genoemd hebben. Maar “Mulisch beschouwde zijn persoonlijkheid” dan ook “als een kunstwerk, zijn oeuvre als één groot zelfportret. Hij voelde zich in dit opzicht verwant met Johann Wolfgang von Goethe. Johann Peter Eckermannn, diens bewonderde biograaf, had Goethe in zijn laatste levensjaren gevraagd: ‘Als je nu als Engelsman was geboren, ergens in de achterbuurten van Londen, wie was je dan geworden?’ ‘Dat zou ik nooit hebben gedaan,’ antwoordde Goethe. ‘Ik zou altijd heel goed ter wereld zijn gekomen, als kardinaal op zijn minst.’” Niks toeval dus, ook niet in zijn boeken: “In mijn boeken bestaat het toeval niet. Als er in De ontdekking van de hemel” – ongetwijfeld zijn meest bekende en, neem ik aan, ook best verkopende, boek – “op het hoofd van Max Delius een meteoriet valt nadat hij een geweldige ontdekking heeft gedaan, zullen mensen misschien zeggen: goh, wat een toeval. Maar zo is het natuurlijk niet. Een engel vertelt het verhaal van Max aan een andere. De engel manipuleert het leven van Max, en ik dat van de engel.”

Met dat citaat uit De wondergrijsaard loop ik een stukje vooruit op mijn bespreking van De ontdekking van de hemel zelf, maar daar valt niet zo veel aan te doen. En het maakt ook niet echt uit, gezien ik nog méér ga meegeven over De ontdekking van de hemel in deze bespreking van De wondergrijsaard.

Bijvoorbeeld dat Onno Blom het eerste hoofdstuk, volgend op de Proloog, voorzien heeft van de titel Het begin van het begin. Totaal niet toevallig ook de titel van het Eerste deel van De ontdekking van de hemel, waarvan de volgende delen Het einde van het begin, Het begin van het einde, en Het einde van het einde getiteld zijn, en dat in tegenstelling tot wat geldt voor enige verdere hoofdstukken in De wondergrijsaard.

Bijvoorbeeld ook dat Mulisch klaarblijkelijk “spatelduimen” had – een medische aandoening waarover ik, het internet bevat dan tóch niet alle info, niks heb kunnen terugvinden –, net zoals de al genoemde Max Delius. Of dat hij en zijn beste vriend, Hein Donner, drie weken uit elkaar geboren werden, maar dat Donner “drie weken te vroeg geboren was. We kwamen erachter dat we op dezelfde dag zijn verwekt: 29 oktober 1926.” Dát, zei Mulisch, “is toeval, maar dat zou aardig zijn om te gebruiken”. Wat hij dan ook deed: Onno Quist en Max Delius bevinden zich in dezelfde situatie.

Bijvoorbeeld dat Mulisch “de zoon van een Joodse moeder [was], wier familie in de oorlog werd afgeslacht, en een vader die zich aan ernstige collaboratie schuldig had gemaakt. Kurt Victor Karl Mulisch, door zijn zoon meestal aangeduid met zijn initialen, KVK, was een voormalig Oostenrijks-Hongaarse officier en drager van het ijzeren kruis eerste klasse vanwege zijn dapperheid in de Eerste Wereldoorlog, en ging in de Tweede Wereldoorlog als bankier voor de nazi’s werken.” Niet helemáál zoals de vader van Max Delius, wiens moeder eveneens joods is, maar toch close. “Ik ben de Tweede Wereldoorlog”, schreef Mulisch – “niet zijn meest bescheiden uitspraak”, dixit Blom.

Bijvoorbeeld eveneens dat Mulisch tijdens die oorlog wel eens het Museum voor de Geschiedenis der Natuurwetenschappen in Leiden aandeed, het tegenwoordige Rijksmuseum Boerhaave, om zich daar te verlustigen in de aanblik van de telescopen, een bezigheid die hij buiten het museum verderzette door er door te kijken – “Naar mijn inzicht (…) bestond het wezen van de telescoop hieruit, dat men ermee kijkt, niet dat men ernaar kijkt”, aldus Mulisch -, wat meteen model staat voor het beroep van Delius: sterrenkundige.

Bijvoorbeeld…, bijvoorbeeld…, bijvoorbeeld. Wie dit Portret van Harry Mulisch leest en daarvóór of daarna De ontdekking van de hemel, zal beslist ontdekken dat zelfs als er niet expliciet verwezen wordt naar de gelijkenissen tussen Mulisch’ leven en dat van een aantal van zijn personages, die gelijkenissen legio zijn (in De ontdekking van de hemel bijvoorbeeld niet alleen Onno Quist en Max Delius, maar ook Quinten Quist). Wie met de man, een volbloed hetero over wie de International Herald Tribune in 1970 schreef dat hij “held a party to commemorate his thousandth sexual conquest” – “Het waren er natuurlijk veel meer. Misschien wel tweeduizend. Dat het er in die tijd met de dames vrolijk aan toe ging, dat wil ik niet ontkennen”, dixit Mulisch -, maar er, aldus kunstenares Marte Röling, uitziend “als een homofiele balletdanser” (wie zijn portret op de voorpagina van dit Portret ziet, zal weten wat ze bedoelde), in contact kwam, moest er gewoon rekening mee houden dat Mulisch’ lezers via zijn boeken ook in contact konden komen met hem, al mengde hij, zoals alle schrijvers, meerdere ‘echte’ mensen door mekaar om tot één fictief personage te komen.

Iets wat niet gebeurde met De Grote Drie, waartoe naast Harry Mulisch, ook Gerard (van het) Reve en W.F. Hermans gerekend werden (“Na de dood van Hermans en vanwege de geestelijke teloorgang van Reve, die niet meer schreef, werd Mulisch beschouwd als De Grote Een”): “Zij onderhielden een hevige creatieve concurrentie, maar door elkaar te verketteren hielden zij elkaar óók in stand. De onderlinge verschillen waren groot. Mulisch was een onverholen optimist en idealist, Reve en Hermans waren aartsconservatieven. Reve bekeerde zich tot het katholicisme, wenste zijn collega’s met communistische sympathieën [waaronder Mulisch die tijdens een reis naar Cuba “zeer onder de indruk raakte van de communistische utopie en haar charismatische leider, Fidel Castro”, noot van mij] in een concentratiekamp en de neger een ‘enkele reis op de tjoeki tjoeki stoomboot naar Takki Takki Oerwoud’ (…) Hermans was een nihilist, zag de mens als een gevangene in een sadistisch universum. Hij doopte zijn pen in giftige inkt om altijd gelijk te krijgen. Anders dan hij was Mulisch niet polemisch ingesteld. Hermans was van het grote Nee, hij was van het grote Ja. Mulisch wilde ook niet ‘de beste schrijver’ zijn, zoals Reve. Laat staan ‘de enige’, zoals Hermans. ‘Want wie bepaalt dat? Dan moet ik hen die dat bepalen toch eerst de beste lezers vinden, en op grond waarvan zou ik dat moeten uitmaken? Alleen op grond van het feit dat zij mij de beste schrijver vinden?”

Mij bevalt de daaruit sprekende mentaliteit wel. Net zoals degene die hieruit blijkt: “(…) ik ben liever niets naast Dostojevski, dan ‘iets’ naast de klungels die hier voor grote schrijvers doorgaan. Zo ijdel ben ik wel.” Of het feit dat hij in Haarlem het gezelschap van zijn vriend Godfried Bomans zocht bij de “sociëteit Teisterbant” (waarover Bomans overigens in meerdere van zijn verhalen geschreven heeft). Of de vaststelling dat Mulisch oorspronkelijke liefde voor het (Cubaanse) communisme niet belette dat hij later “geamuseerd naar het publieke optreden van Fortuyn [had] gekeken”, enige “bewondering voor zijn politieke talent” had, in tegenstelling tot de linkse politici die hem voor “een fascist” hielden van oordeel was dat “Es war nichts Böses in diesem Mann”, en later zelfs “geporteerd [raakte] van sommige van de denkbeelden van Geert Wilders”. Dat soort gegevens, door Blom kunstig verweven in een als een trein lezende biografie van zo’n tweehonderdvijftig bladzijden, heeft er in ieder geval voor gezorgd dat ik behalve De ontdekking van de hemel nog méér van Mulisch wil gaan lezen. De aanslag stond al in mijn bibliotheek, Het stenen bruidsbed sinds een aantal weken ook, en vandaag – dat wil zeggen, op de dag dat ik deze boekbespreking schrijf – is daar Twee vrouwen aan toegevoegd. Temeer omdat De wondergrijsaard niet alléén omwille van de gelijkenissen tussen Mulisch’ werkelijkheid en diens fictie ook een portret van zijn boeken is. Wie passages als de volgende leest, kan immers alleen maar in iets willen duiken dat van die boeken een soort ‘universum’ maakt: “Vaak zat het nieuwe boek al in het oude verstopt. Soms las hij iets, zoals in het geval van De elementen, of gebeurde er iets – en dan ontrolde zich een verhaal voor zijn ogen. Al was één ingeving nooit genoeg. Pas twee of drie ideeën tegelijk, die samen een magische verbintenis aangingen, leidden tot een roman. Als dat gebeurde, leek het wel of het boek zichzelf schreef.” En referenties als de volgende lijken geloofwaardig een keer je De ontdekking van de hemel hebt gelezen: “In De procedure knipoogt Mulisch niet alleen naar Thomas Mann – die hij beschouwde als zijn literaire vader, zoals hij Goethe als zijn literaire grootvader beschouwde – maar ook naar een andere voorganger. De titel van De procedure spiegelt Der Process van Franz Kafka, dat Mulisch beschouwde al de beste roman van de twintigste eeuw.”

Ik denk niet dat Onno Blom z’n best heeft gedaan om, als zoiets al mogelijk is, een objectieve biografie van Mulisch te schrijven – al heeft hij er, gezien ze pas in 2020 verscheen en Mulisch al in 2010 overleed, wel zijn tijd voor genomen -, en hij is ook zo fair in zijn Epiloog de geschiedenis tussen hem en Mulisch te beschrijven, maar de duidelijke – zullen we het dan maar zo noemen? – liefde die de auteur van dit Portret voelt voor de auteur van de na de Epiloog opgenomen Werken van Harry Mulisch (een lijstje dat ik helaas niet bij de hand kan houden, omdat dit boek na lezing terug naar de openbare bibliotheek moet) – is in het geheel geen minpunt voor dit, zoals het op de achterflap genoemd wordt, “intieme, ontroerende portret van de kunstenaar als oude man”. Een portret dat uiteraard eindigt met diens dood: “Hij lag in de zijruimte aan de voorkant. Achter hem de Egyptiana, zijn amuletten voor in het dodenrijk. Zijn lichaam was vederlicht geworden, zweefde bijna op de baar, zijn huid van perkament. Hij had, net als in Nice, zijn favoriete donkerblauwe linnen jasje aan, rood pochet in de borstzak, vuurrode kousen. Zijn neus stak, doordat zijn gesloten ogen diep in de kassen waren verzonken, nog scherper naar voren. Een wijze, oude vogel. Ik brak. ‘Dag Harry.’”

En dag lezer. Als u dit boek toevallig zou aantreffen, vergeet dan zeker niet het te lezen.

Björn Roose

Het merkwaardige geval van Benjamin Button – F. Scott Fitzgerald (boekbespreking door Björn Roose)

Vele jaren geleden zag ik de eind 2008 verschenen film The Curious Case of Benjamin Button. Ik herinnerde me er vooral van dat ik ‘m goed vond, dat ie over een man ging die oud geboren werd en steeds jonger begon te worden, en dat Brad Pitt, die ‘voortdurend’ pindakaas rechtstreeks uit de pot lepelde, er in zat. Wat ik niét meer wist, was dat de film honderdzesenzestig minuten lang was (2:46 uur dus). En wat ik nooit geweten had, was dat de film gebaseerd was op een boek van F. Scott Fitzgerald, de auteur van wie ik in mei 2024 De Grote Gatsby besprak.

Sinds ik in de openbare bibliotheek een Nederlandstalige heruitgave onder de nieuwst aangekochte boeken aantrof, is in dat laatste dus verandering gekomen. En met die verandering toch een aantal vragen. Bijvoorbeeld deze: hoe maak je een film van twee uur en zesenveertig minuten van een boek dat, in grote druk op klein formaat, nog geen zeventig bladzijden dik is? Wie of wat is Nordisk Menorah Press behalve de kennelijke uitgever van dit werkje? En waarom zet je achteraan in dat werkje een hele hoop uitleg over “geproduceerd in overeenstemming met de EU GPSR-richtlijnen over de veiligheid van producten”, een drukker die “veiligheidscertificaten [heeft] afgegeven voor de gebruikte materialen, zoals inkt, papier en lijm”, en een adres waar je terecht kan met “vragen over de veiligheid van het product”, terwijl je kennelijk te lomp bent om te weten dat een boek geen “product-ID” heeft maar een ISBN-nummer, de auteur van de inleidende stukjes Over de auteur en Over het werk naamloos laat, en zelfs de vertaler niet vermeldt?

Wel, wat dat laatste betreft, zit het antwoord misschien in het adres waar je moet zijn met “vragen over de veiligheid van het product”, zijnde Bookmundo in de Delftsestraat 33 te Rotterdam. Daar zit volgens deze webstek 24bookprint, “een jong, internationaal team van gemotiveerde mensen die het jou mogelijk maken om je boeken, tijdschriften, rapporten en nog veel meer te laten drukken” (vroeger heette zoiets gewoon een drukkerij), een onderdeel van “het Mybestseller-netwerk”, “een van de marktleiders in Europa op het gebied van het publiceren van boeken”, en volgens deze webstek het al eerder genoemde Bookmundo, “een onafhankelijke club mensen die iedereen in staat stelt zijn of haar verhaal te vertellen en te delen met de rest van de wereld”. Of, zoals het op de webstek van 24bookprint heet, “ons self-publishing platform, dat alle auteurs in staat stelt hun droom van een eigen boek waar te maken en geschikt is voor opkomende uitgevers die hun klanten self-publishingdiensten willen aanbieden”. Het soort bedrijfjes dus dat in plaats van zelf de risico’s te lopen die een uitgever loopt, dat risico overdraagt naar de auteur en er toch minstens evenveel aan verdient. Nog steeds geen idee van wat achter Nordisk Menorah Press zit, maar als uitgeverij zal het niet groter zijn dan dit pocketboekje.

Waarmee we ook nog niet weten hoe je van zo’n dun boekje zo’n lange film maakt, maar toegegeven: F. Scott Fitzgerald verspilt geen hele bladzijden aan secure beschrijvingen van zijn personages en hun omgeving, en maakt reusachtige sprongen in de tijd, maar weet op hetzelfde moment een sfeer te scheppen die een filmmaker als kader kan dienen terwijl hij het toch allemaal wat trager kan aanpakken. Trager dan de auteur, terwijl die, volgens de inleiding, “in dit korte verhaal (…) een fantastisch uitgangspunt [gebruikt] om fundamentele vragen te stellen over tijd, identiteit en menselijke verbondenheid”, waarmee “het verhaal (…) zijn speelse premisse [overstijgt] en (…) zich [ontwikkelt] tot een melancholische reflectie op vergankelijkheid en existentiële isolatie.” Een inleiding waarna ik me afvroeg of daar in dat kleine beetje tekst écht plaats genoeg voor was, en die inderdaad een beetje overdreven is. F. Scott Fitzgerald roept met dit verhaal inderdaad “fundamentele vragen” op en kan op die manier de tot (zelf)reflectie geneigde lezer misschien aanzetten tot nadenken over “vergankelijkheid en existentiële isolatie”, maar het is nu ook niet zo dat je uren aan de gang blijft met dat gefilosofeer. Zelfs een niet bijster snelle lezer leest dit boekje uit op nog geen uur tijd en dat lezen kan behalve tot filosoferen ook tot (glim)lachen leiden. Van zinnen als “Voor het eerst maakten zij kennis met de charmante oude gewoonte om een kind te krijgen – meneer Button was dan ook zeer nerveus”, “De dokter wreef zich de handen met dat typische wasgebaar dat alle artsen volgens een ongeschreven erecode moeten maken”, of “Er was geen vergissing mogelijk – hij staarde naar een man van zeventig – een baby van zeventig, wiens voeten over de rand van de wieg bungelden waarin hij lag”, word je in ieder geval eerder vrolijk dan bespiegelend. En dat geldt eigenlijk voor dit hele verhaal.

Nee, het personeel in het ziekenhuis is niet gelukkig met de toestand, het personeel op de verschillende scholen die Benjamin Button naderhand bezoekt al evenmin, zijn echtgenote blijft het maar tijdelijk, de militairen eveneens, en z’n eigen zoon wil hem uiteindelijk het liefst voor de buitenwereld verbergen, maar dat is ook precies wat je kan verwachten in een wereld waarin alles één richting uitgaat, die naar het einde, terwijl het hoofdpersonage de andere richting uitgaat, die naar het begin. Absurd is het, maar nooit triest. Daar schept de auteur ook geen gelegenheid toe. Van “‘Goed, vader’ – dit met een groteske nabootsing van kinderlijke gehoorzaamheid– ‘u hebt langer geleefd, u weet het het beste” ben je zo bij “Benjamin zat met een schuldig gezicht te proberen de peuk van een donkere havanna te verbergen”, en van “Toen hij vijf was, stuurden ze hem naar de kleuterschool, waar hij werd ingewijd in de kunst van het plakken van groen papier op oranje papier, het vlechten van gekleurde landkaarten en het maken van eeuwigdurende kartonnen kettingen” kom je via toch wel mooie beschrijvingen als “late oogstbloemen ademden in de windstille lucht geuren uit die klonken als zacht, half gehoord gelach” in een handomdraai (of bladomdraai) zo bij “de eerste liefde”, terwijl er toch niks ergers gebeurt dan wat geroddel: “Men beweerde dat Benjamin eigenlijk de vader van Roger Button was, dat hij zijn broer was die veertig jaar in de gevangenis had gezeten, dat hij John Wilkes Booth in vermomming was – en ten slotte dat er twee kleine conische hoorntjes uit zijn hoofd groeiden”. Geroddel en in de omgekeerde volgorde dingen leren kennen en er afscheid van nemen.

In de omgekeerde volgorde en toch weer niet altijd. Benjamin Button raakt zijn vrouw beu omdat ze “te vastgeroest geraakt [was], te kalm, te tevreden, te bloedarmoedig in haar opwinding, te bezadigd in haar smaak”, maar dat zijn sentimenten die niet noodzakelijk samenhangen met omgekeerd evolueren (al zal dat ook niet helpen om het proces in kwestie aanvaardbaarder te maken). En z’n vrouw verwijt hem dat hij “niet wil(…) lijken op wie dan ook”, maar dat is ook geen kwestie van steeds jonger worden. En hij slaagt er niet meer in om in het sportteam te komen omdat hij steeds jonger en minder krachtig wordt, maar wat is uiteindelijk het verschil met daarin niet meer slagen omdat je steeds ouder en minder krachtig wordt? Wat is het verschil tussen niet meer kunnen studeren omdat je hersenen niet meer ver genoeg ontwikkeld zijn en niet meer kunnen studeren omdat je hersenen al over hun hoogtepunt heen zijn? Wat maakt het uit of je kinderen je verbergen voor de wereld omdat je er op ‘achteruit’ gaat of omdat je er op ‘vooruit’ gaat? Met een béétje ‘slechte’ wil, maak je van dit merkwaardige geval een gewoon geval, een gewoon geval dat op een merkwaardige manier bekeken wordt om het merkwaardige ervan in de kijker te zetten. Ik zou niet durven beweren dat F. Scott Fitzgerald (ook) dat nastreefde, maar het idee alleen al zorgt voor extra leesplezier bij dit sowieso al plezierig om lezen zijnde verhaal.

Björn Roose

Zondag in de week – Gaston Durnez (boekbespreking door Björn Roose)

Terwijl ik over déze cursiefjesbundeling van Gaston Durnez, getiteld Zondag in de week en uitgegeven bij Heideland-Orbis in 1969, niet eens lang gedaan heb (soms ligt het voorleestempo – zie mijn bespreking van andere dergelijke bundels – een stuk hoger dan anders), blijkt het inmiddels toch al van eind oktober vorig jaar geleden dat ik nog een bespreking van een andere bundel van Durnez, Sun Corner Bar, publiceerde. Niet dat dat hindert, daar niet van, maar als er – dat heb ik even vooraf uitgerekend, dus kan ik er wel een weekje naast zitten -, tussen de vorige bespreking en de voorliggende meer dan een half jaar zit (ik verwacht voorliggende bespreking te publiceren ergens half mei), dan heb ik nog wel voor even cursiefjes in voorraad, al zijn er daar bij lange niet genoeg bij van de hand van Durnez.

Dat ik de werken van die in 2019 op zijn eenennegentig overleden schrijver wel lust, heeft u immers al kunnen afleiden uit niet alleen mijn bespreking van Sun Corner Bar, maar ook die van Mijn leven onder de Belgen, Kijk, paps, een Belg!, God is een Sinjoor, Een vogel in de brievenbus, Duizend kussen voor iedereen, De lach van Chesterton, Denkend aan Nederland, De engel op het eiland, Kermis en Een mens is maar een wandelaar, maar Zondag in de week is op zijn manier (ook weer) een bijzondere, edoch geen vreemde, eend in de bijt. Zoals op de binnenflap door Durnez vermeld wordt, “bevat [dit boek] stukjes die ik schreef voor De Bond, Rosita of Het Volk” en draagt hij ze op “aan de grootmoeders en grootvaders van mijn kinderen” (voor wie iets minder goed is in rekenen of genealogie: aan zijn ouders en die van zijn echtgenote), iets wat hij doet vanwege de op de achterflap vermelde motivering van de selectie: een “keuze uit zijn kronieken, waarin hij iets poogde vast te leggen van de vreugde die zijn kinderen hem bezorgden”.

Iets wat hem, vader van – als ik me niet vergis – vijf kinderen, zijnde drie zonen en twee dochters, bijzonder goed gelukt is. Een feit dat dan weer te danken lijkt aan de onschuld waarmee Durnez zelf de wereld tegemoet lijkt te treden. Een zin als de volgende, de eerste van het eerste stukje, Spelletje getiteld, is uiteraard grappend bedoeld, maar je voelt dat het kind in Durnez zelf ergens aan de knoppen zit: “Er belt een mijnheer aan mijn deur, in de stellige overtuiging dat ik financieel en kultureel geschikt ben voor een encyclopedie.” Een zin ook die meteen duidelijk maakt dat dit boekje effectief al vijfenvijftig jaar oud is, want de laatste keer dat ik nog mensen een encyclopedie van een leurder heb weten kopen, waren die mensen mijn ouders en bevonden we ons ook nog in het decennium waarin de tweede druk van dit boekje verscheen, zijnde de jaren ‘70. Een zin echter even goed die ook na zoveel jaar nog poëtisch klinkt. Zoals “Luidsprekers trachtten elkaar de stembanden af te bijten” (in Kermisvogels), “Hij blonk als een nieuwe goudvis” (in Verjaardag), of “De duinen zetten boos een hoge rug” (in Fort), en zovele andere pareltjes waarmee ook déze stukjes weer doorspekt zijn.

Zoals ze ook – dat mag je uiteraard verwachten in een bundel waarin de auteur “iets poogde vast te leggen van de vreugde die zijn kinderen hem bezorgden” – doorspekt zijn van die dingen die kinderjaren, op zijn minst het soort jaren dat kinderen doormaakten op het platteland van die jaren, in een huishouden van Jan Steen (“ik heb horen zeggen dat er in een huisgezin met kinderen toch een minimum orde en tucht zou moeten heersen”, schrijft Durnez ergens), zo typeren en waar je wel moét van houden als je die vreugde wil beleven. Onzichtbare vriendjes bijvoorbeeld: “‘Zijn’ Paul mag alles, heeft alles en kan alles. Wie het precies is, weten wij niet. Het moet een vriendelijke knaap zijn die hem eenmaal, lang geleden, in de kleuterschool een brokje van zijn eigen kauwgum heeft gegeven of die hem misschien wel een grote hap uit zijn ijsje liet nemen. Sindsdien is de jongen zelf helemaal van onze zoon.” Het waren tijden vóór The Shining (met Tony, het onzichtbare vriendje van Danny Torrance), niemand dacht toen dat onzichtbare vriendjes wel eens gevaarlijk konden worden. Of speelgoed for that matter (zie De aap van Stephen King): “Hun grote beer hielden ze stevig bij de zachte poten. Hij keek met zijn blinkende oogjes gedachteloos naar het luide kinderspel. De zwarte streep van zijn mond glimlachte stil en wijs.” Maar goed, Durnez was eerder een sprookjes- dan een horrorfan: “Ik stel mij ineens een verhaal voor over een dichter die in zijn jeugd allerlei mooie woorden uitknipt en op grote bladen plakt die hij beschermt met zacht doorschijnend papier, om ze niet te beschadigen. En later, als hij oud en schijnwijs is geworden, en als hij geen grote-mensen-woorden meer heeft, omdat ze versleten zijn door het jarenlange gebruik en verbleekt door de tranen, later grijpt die dichter naar het boek en hij haalt er de woorden uit die hij daar als kind heeft ingeplakt. En met die woorden uit zijn jeugd maakt hij nieuwe gedichten en nieuwe verhalen, die de mensen blijgezind maken en hem troosten.”

Hoe mooi is dat niet bedacht en geschreven? En hoe vloekt dat niet met een andere ervaring die ouders en kinderen, bij voorkeur in zeer beperkte mate, opdoen: “‘Waarom moet ik altijd in mijn bed blijven?’ De stappen verdwenen in de jongenskamer. Er klonken nog wat losse woorden. Dan een klets van een hand op iets dat heldere weerklank gaf, gevolgd door een luide schreeuw. Ik knikte goedkeurend naar de duisternis. Wat later kwam mijn vrouw de kamer binnen. Zij was een tikje ontdaan. ‘Weet je wat hij nù zegt? Ik leg hem weer in zijn bed, hij spartelt en worstelt, ik geef hem een klets, en hij bekijkt mij eens en roept: ‘Hier houdt er niemand meer van mij!’ Zou hij… ik bedoel… wat wil zo’n kleine jongen daar nu mee zeggen?… Zou hij…’” Twijfel aan zichzelf die vooral moet optreden in gezinnen zoals dat van Durnez, een vader die ongetwijfeld héél veel toeliet (of op z’n minst de lezer die indruk gaf): “Achter in de tuin, waar een scherm van bomen de weg verspert, ligt het Land van Avontuur. Er loopt een gracht, als een wal rond een burcht van onkruid en achtergebleven snoeihout. In de zomer schiet het scherpe gras er hoger op dan elders in de tuin. Vroegere beschavingen hebben er diepe rimpels achtergelaten in de bodem en rond de gracht een gordel van graszoden aangelegd. Onervaren mensen als mijn vrouw en ik komen er zelden. Het ligt te ver van de bewoonde wereld. Wij begeven ons alleen maar ter plaatse, wanneer de onversaagde trappers die er winter en zomer rondzwerven onze hulp komen inroepen.” Hoeveel mensen hebben nog zo’n tuin, hebben nog een tuin tout court, een tuin waarin kinderen kampen kunnen bouwen en ouders er niet op staan dat ‘s avonds de ‘rommel’ is opgekuist? Ik kende zo’n mensen in mijn jeugd, maar mijn ouders waren er, ondanks het feit dat we wél veel tijd op straat doorbrachten, geen van. Mijn vader kwam al zeggen dat we alles moesten opruimen vóór we het uit de kast gehaald hadden. En een tent opzetten in de tuin zat er dus ook al niet in, zelfs niet als die tent eigen makelij zou zijn geweest: “Hij had ze zelf gemaakt, ginder op het ossewegje achter het gazon, in de schaduw van de muurboompjes en de jasmijnen, die nog alleen van herinneringen leefden. Het was een mooie tent. Een degelijke tent. Eerst had hij twee stoere stokken in de grond geslagen, ‘op gelijke afstand van mekaar’. Daartoe gebruikte hij een echte, stevige, ijzeren hamer, die sindsdien spoorloos verdwenen is. Tussen de stokken spande hij een touw en daar legde hij een bleek overgordijn op dat al een paar jaar uit zijn ambt was ontheven. Hij nagelde het met kachelhoutjes vast aan de wereld. Ergens uit de duistere wanorde van het stalletje, dat wij destijds tot zijn atelier hebben bevorderd, diepte hij een zeildoek op. Dat moest de vloerbekleding worden.”

Je kan het je zo inbeelden, net zoals je je dit kan inbeelden, al is er voor dit op de lawaaierige wereld waar we meer dan vijftig jaar later ons leven doorbrengen wel wat meer fantasie nodig: “Uitgeput door de gedachte aan het vele werk dat mij wachtte, zat ik die namiddag in mijn zetel te mijmeren over zo goed als niets. Het was rustig en warm, de hele stad lag buiten haar muren te zonnen op de oevers van de Snelle Vliet en ongeveer alle kinderen liepen ergens vakantieliedjes te zingen. De stilte van het huis werd aangedikt door het verre geroezemoes van knorrige auto’s die over de grote weg naar elders reden om terug te kunnen komen. In de tuin stond de witte muur te blinken en iemand riep kom-kom-kom op een zeer late reisduif.”

“Zo gebeurt dat op menige zachte avond na menige drukke dag in veld en wei, als iedereen moegedraafd en moegespeeld, als alle gras platgetrapt is en alle opgelaten vliegers weer binnen zijn gehaald met het opgerolde touw van hun vrijheid. De boterhammen en de stoofperen zijn haastig soldaat gemaakt, het bad is vol- en leeggelopen, de zeep en het washandje drijven lustig in de plassen. Het is avond, iedereen wil nog even buiten omdat het een fijne dag was die je niet zomaar in één keer op kunt bergen bij het verleden”, noteert Durnez in Spoken. Daarmee geen spoken oproepend, maar een weemoed waarvan je ook als volwassene nog wel eens wat voelt aan het eind van een mooie zomer, maar toch nooit zo sterk als die naar de lente van je leven in de zomers van toen. Durnez had al kinderen toen ik nog niet geboren was, maar door zijn herinneringen aan die van hem, beleef je ook weer een beetje je eigen jeugd. Als je tenminste de zomers van toen nog hebt meegemaakt.

Björn Roose

1421 – Het jaar waarin China de Nieuwe Wereld ontdekte – Gavin Menzies (boekbespreking door Björn Roose)

“China was in de eerste helft van de vijftiende eeuw de machtigste zeevarende natie ter wereld en maakte een ongekende culturele en wetenschappelijke bloei door. In 1421 vertrok een vloot onder leiding van de eunuch-admiraal Zheng He voor een zeereis met als doel naar het einde van de wereld te varen. Toen de vloot twee jaar later terugkeerde, was China veranderd: het land was in zichzelf gekeerd en stond aan het begin van een eeuwenlange periode van volstrekte isolatie. De schepen rotten weg, en de bewijzen dat de Chinese vloot – zeventig jaar vóór Columbus – Amerika had bereikt, en dat de Chinezen – een eeuw vóór Magalhães – de aarde rond waren gevaren, raakten verloren. Ook hadden zij Antarctica ontdekt en waren zij in Australië geweest.”

Geef toe, als je bent opgevoed met het ei van Columbus, zijn Santa Maria, Niña en Pinta, met Vasco da Gama, Amerigo Vespuci, Cortés en Pizarro, dan is die inleiding op de achterflap van Gavin Menzies’ vierhonderd bladzijden dikke, in 2002 in Nederlandse vertaling bij Ambo uitgegeven, 1421 – Het jaar waarin China de Nieuwe Wereld ontdekte, toch wel reden genoeg om dat boek te lezen? Dat is dan ook wat ik deed. Net zoals vele anderen. Ook professionele geschiedkundigen. En die, die professionele geschiedkundigen, waren met dit boek niet blij. Om meerdere redenen allicht.

Ten eerste was de in 2020 overleden Gavin Menzies geen vakgenoot van hen, hij was, zoals ook op de achterflap aangegeven, “onderzeebootofficier bij de Britse marine”. Niet dat dat hem belette gedegen onderzoek te doen – “Voor zijn onderzoek bezocht hij honderdtwintig landen, zo’n negenhonderd musea en bibliotheken en alle belangrijke havensteden van de late Middeleeuwen”, vermeldt de achterflap -, maar historici zijn, als ze niet werkloos zijn of wegens het feit dat er nu eenmaal uit iedere opleiding meer middelmatigen komen dan excellenten in een andere sector aan de slag, een beetje een sekte en hebben niet graag dat wie niét officieel tot hun sekte behoort zich bemoeit met hun winkel. Ik kén een amateurhistoricus die in die hoedanigheid schitterend werk leverde en een aanzienlijk aantal boeken had geschreven, maar net omdat hij door die lieden niet serieus genomen werd professioneel historicus is geworden. D.w.z. zijn universitair diploma haalde en zijn doctoraat, maar wel ná zijn uren, uren waarin hij een ‘gewone’ job had.

Ten tweede omdat Menzies vlot schreef, de lezer wist mee te nemen in zijn verhaal, en daarmee van dit boek een bestseller wist te maken. Als amateurhistorici dan al iéts mogen doen van de ‘echte’ historici, dan is het zich bezig houden met foto’s van lokale wielrenners, de geschiedenis van de carnavalsstoet in hun dorp, of desnoods het verhaal van een – al dan niet naoorlogse – verzetsheld uit hun streek, daar desnoods een publicatietje aan wijden, bij voorkeur eentje dat uit geniete fotokopietjes bestaat, maar verder dan de gemeentelijke heemkundige kring moet de verspreiding daarvan vooral niet reiken. Dat het overgrote deel van de beroepshistorici absoluut belabberd schrijft, daarmee alleen gelezen wordt (als dat al zo is) door de sektegenoten, en dus nul bekendheid geniet bij een groter publiek (waar de heren en dames dan uiteraard op neerkijken), is al erg genoeg, per slot van rekening.

Ten derde vanwege het feit dat Menzies iets inbrengt dat professionele historici, net omdat ze professionele historici zijn, over het algemeen niet hebben: een ruime ervaring als zeeman. In een van de commentaren van beroepshistorici die ik las, werd het feit dat Menzies het regelmatig over winden, stromingen, en vooral kaarten heeft, kennis die hij gebruikt om in te schatten hoe de Chinese vlo(o)t(en) zich over de zeeën en oceanen bewogen hebben, zo ongeveer afgedaan als ‘Pfff, alsof dat van enig belang is!’, en dat was dan nog een commentaar waarin dat aspect van Menzies’ wetenschappelijke kennis werd meegenomen. Het deed me allemaal een beetje denken aan de erkenning die Thor Heyerdahl kreeg naar aanleiding van zijn boek over De Kon-Tiki expeditie: ook dat werd door een hele horde academici aangevallen, al was Heyerdahl dan wel een professioneel antropoloog, terwijl het door het grote publiek (in een massa vertalingen) enthousiast werd begroet, maar het leidde ook tot discussie over oude zeereizen en een bredere belangstelling voor antropologie en historische navigatie. Een mens zou kunnen hopen dat dit boek van Menzies hetzelfde effect heeft (daartoe heeft hij in ieder geval nog zelf een stichting helpen opzetten), maar het lijkt er, zo leer ik uit een – toegegeven, niet al te uitgebreide – zoektocht op het internet, vooralsnog op dat ‘de wetenschappelijke wereld’ de theorievorming van Menzies afdoet als fictie omdat die theorievorming niet helemaal tot stand is gekomen op de manier die de, ongetwijfeld baanbrekende, beroepshistorici hanteren. Iets waar ze uiteraard minder lawaai zouden over maken als Menzies, tot overmaat van ramp, niet ook nog zou geschreven hebben dat die (westerse) beroepshistorici vasthouden aan hun eurocentrische theorieën over de ontdekkingsreizen omdat ze anders helemaal de boeken zouden kunnen dichtdoen. Als je niet verder wénst te kijken dan de ‘gevestigde waarheid’ en je ‘wetenschappelijk onderzoek’ alleen maar neerkomt op verder uitdiepen van die ‘gevestigde waarheid’, dan ben je misschien wel een beroeps, maar zeker geen wetenschapper.

Nu goed, ik wil u dat even meegeven, maar ik ga ook niet beweren dat alles wat Menzies in dit boek geschreven heeft evangelie is. Het stukje van de achterflap dat ik nog niet geciteerd heb, toont ook aan dat de uitgever dat oordeel deelt: “Als in een historische detective vertelt Gavin Menzies over oude scheepskaarten, navigatietechnieken en astronomie, en citeert hij uit de overgeleverde aantekeningen van de Chinese ontdekkingsreizigers en hun latere Europese navolgers. Hij reist rond de wereld en vindt een overdaad aan bewijzen van de vroegere aanwezigheid van de Chinezen. 1421 geeft de wereldgeschiedenis een nieuw aanzicht en bevat stof voor nog vele jaren verder onderzoek naar een van de boeiendste periodes uit de geschiedenis.”

Ja, het is dus een beetje een “historische detective”, maar het is geen De Da Vinci Code of een Het Bernini Mysterie. Het is een detective precies omdat het geen ‘gevestigde waarheid’ is, omdat Menzies op basis van een massa losse puzzelstukjes en zijn kennis van zeereizen en kaarten een theorie tracht gestalte te geven. Op een aantal van die puzzelstukjes kan kritiek geleverd worden, maar de voornaamste kritiek die ik van beroepshistorici ter zake gelezen heb, bestond – o, wat een verrassing – uit ‘Menzies kan niet aantonen dat dat stukje in zijn puzzel past’, niet uit ‘Dit stukje past in een andere puzzel waarvan we wel het grootste deel van de stukken bij mekaar hebben’. Een van de beroepshistorici schrijft ergens dat deeltjes van dit boek kunnen voorgelegd worden aan studenten geschiedenis die dan mogen aantonen waarom ze ‘fictie’ zijn, iets wat redelijk lijkt, maar wetenschappelijke objectiviteit zou dan toch vereisen dat de opdracht luidt na te gaan of die deeltjes feit óf fictie zijn (iedereen weet dat met de vraag het antwoord gestuurd wordt) en of er aanvaardbare alternatieve theorieën over die “overdaad aan bewijzen” zijn. Dat Menzies niet noodzakelijk kon bewijzen dat A klopt, wil nog niet zeggen dat A niét klopt, laat staan dat een totaal niet bewezen B dan klopt.

En, ja, Menzies heeft met 1421 een allesomvattende theorie willen leveren. Misschien is dat een beetje te hoog gegrepen. Misschien had hij zich moeten concentreren op één puzzelstukje en daar zijn gelijk over aantonen. Om dan misschien aan een tweede stukje te beginnen en dáár zijn gelijk over aan te tonen. Enzovoort. Maar wanneer mag je dan precies aan algemene theorievorming gaan doen? Wanneer mag je besluiten dat puzzelstukjes bij mekaar horen en niet allemaal deel uitmaken van allemaal verschillende gehelen? En doen ‘wetenschappers’ in het algemeen dat dan? Gaan ze zich bij iedere appel die naar beneden valt opnieuw afvragen waarom dié appel naar beneden valt of gaan ze er van uit dat ook dié appel dat doet op basis van de algemene theorie rond de zwaartekracht? Gaan ze als er ooit eens iets naar boven valt dat negeren? Gaan ze als er dan nóg iets naar boven valt dat eveneens negeren, maar er ook van uitgaan dat dat tweede iets niets te maken heeft met het eerste? Of gaan ze toch de twee gevallen samen nemen en er een alternatieve algemene theorie rond proberen te bouwen? Als ze dat niét zouden doen, zou het grote publiek dan niet het recht hebben hen niet als ‘wetenschappers’ te beschouwen, maar als vakidioten? Mij lijkt het van wel. Vooral omdat de basisstelling van Menzies klopt: de heren Europese ontdekkingsreizigers gingen niet blindelings op weg, ze hádden kaarten. En op die kaarten stonden dingen die ze zelf niet ontdekt hadden. Wat ofwel wou zeggen dat degenen die de kaarten maakten zeer veel fantasie hadden en mét die fantasie ‘toevallig’ vaak doel troffen ofwel hun mosterd elders gehaald hadden, zijnde bij mensen die die gebieden al verkend hadden.

Menzies wijst er terecht op dat de beroepshistorici de authenticiteit van de kaarten van Pizzigano (uit 1424), Fra Mauro (uit 1459), Cantino (uit 1502), Caverio (uit 1505), Waldseemüller (uit 1507), Piri Reis (uit 1513) en Jean Rotz (uit 1542) niet betwisten en dat die kaarten gebieden omvatten waar de Europese ontdekkingsreizigers niet waren geweest. Menzies wijst op stèles in China waarop gesteld wordt dat eerder genoemde Zheng He “drieduizend grote en kleine landen’ bereikte, maar ook op tot op dit moment niet nader toegewezen exemplaren in Sri Lanka, de Kongo-delta, Cabo Verde, Noord-Amerika, Brazilië en Nieuw-Zeeland. Menzies wijst op Chinese illustraties uit 1430 waarop niet alleen leeuwen en olifanten uit India, maar ook zebra’s en giraffen uit Afrika, en gordeldieren, jaguars en grondluiaards uit Zuid-Amerika te zien zijn. Hij wijdt zeer veel aandacht aan het belang van de berekening van lengtegraden, de Chinese sterrenkundige kaarten, maar bijvoorbeeld ook aan een Koreaanse kaart uit 1402, de Gangnido, waarop niet alleen China te zien is, maar ook grote stukken van Afrika (tot en met Kaap de Goede Hoop), en Europa (waar onder andere Alumangia, Duitsland, met naam wordt genoemd). Hij wijst op ontmoetingen van, onder andere, Columbus, met bevolkingsgroepen die wellicht Chinees, of minstens Aziatisch, zijn (iets wat Menzies afleidt uit het feit dat ze als blank/geel worden omschreven en witte jurken dragen) en op verslagen/sagen/tekeningen van onder andere aboriginals over ontmoetingen met dito mensen. Hij besteedt aandacht aan het feit dat planten en dieren die van oorsprong op de ene plaats voor kwamen zich ook al op een andere bevonden vóór de Europese ontdekkingsreizigers ze begonnen te transporteren. Rijst, papavers en bepaalde rozen die verhuisden van China naar Noord-Amerika, bijvoorbeeld. Zoete aardappelen van Zuid-Amerika naar eilanden in de Grote Oceaan. Aziatische kippen in Zuid-Amerika, paarden in Noord-Amerika, Chinese honden in Mexico, zeeotters in Nieuw-Zeeland, enzovoort, enzovoort. Hij gaat in op sporen van mijnbouw en andere industriële activiteiten, op scheepswrakken die niet van Europese oorsprong zijn, op beeldjes uit jade, op bronzen leeuwen, op onyxen kevers,... Allicht klopt niet álles wat de auteur meegeeft in zijn Appendix 1, Chinese zeereizen rondom de wereld 1421-1423: aanvullend bewijsmateriaal, maar wát hij meegeeft, is op z’n minst goed voor massa’s vragen en verder onderzoek, iets wat kennelijk niet gebeurd is, of toen nog niet gebeurd was. De Verslagen van ooggetuigen (Appendix 2) zijn talrijk, niet afkomstig van amateurhistorici óf beroepsexemplaren, en verdienen gelezen te worden. De Belangrijkste kaarten waarop de eerste reis rondom de wereld is weergegeven (Appendix 3) zijn nog te bezichtigen in musea, aan universiteiten of in bibliotheken. De uitleg omtrent Bepaling van de geografische lengte door de Chinezen aan het begin van de vijftiende eeuw (Appendix 4) gaat mijn petje te boven, maar wordt voor zover ik weet niet tegengesproken. De Bibliografie is uitgebreider dan vele bibliografieën die ik in boeken van professionals tegengekomen ben. De uitleg omtrent de omslag van China van zeer naar buiten gericht rijk naar uitermate naar binnen gekeerd rijk in het eerste hoofdstuk, Het Chinese keizerrijk, wordt zelfs door de beroepshistorici niet aangevochten.

Enfin, volgens mij zijn er redenen zat om zelfs als je de theorievorming van Menzies niet zomaar aanneemt dit boek toch te lezen. De eurocentrische visie op de geschiedenis verdient het in twijfel getrokken te worden en Menzies geeft met dit boek, waaraan hij nota bene veertien jaar gewerkt heeft, en zijn alternatieve theorievorming op zijn minst aanleiding genoeg om dat te doen. “De constatering dat de Chinezen de Nieuwe Wereld en Australië hebben ontdekt, betekent niet dat de prestaties van Dias, Columbus, Magalhães en Cook daarom minder belangrijk zijn geweest en aan hun nagedachtenis wordt zeker geen afbreuk gedaan”, schrijft Menzies dan ook in zijn epiloog. “De heldendaden van deze ontdekkingsreizigers zullen nooit worden vergeten, maar het wordt nu tijd om anderen te eren die veel te lang totaal onbekend zijn gebleven. Die opmerkelijke Chinese admiraals zeilden zesenzestig jaar vóór Dias om Kaap de Goede Hoop en negenentachtig jaar vóór Magalhães door de huidige Straat van Magallanes, zij verkenden drie eeuwen vóór kapitein Cook Australië, vier eeuwen vóór de Europeanen Antarctica en het noordpoolgebied en zeventig jaar vóór Columbus Amerika. De grote eunuch-admiraals Zheng He, Hong Bao, Zhou Man, Zhou When en Yang Qing verdienen het te worden herdacht en geëerd omdat zij de eersten, de dappersten en avontuurlijksten waren van alle ontdekkingsreizigers die de wereld op de kaart hebben gezet. De mannen die volgden, hoe groot hun prestaties ook zijn geweest, zeilden achter hen aan.” Als dat geen uitdaging is aan, al dan niet professionele, historici om op z’n minst aan te tonen in welke puzzel(s) al die losse puzzelstukjes dan wél thuishoren, dan weet ik het ook niet meer.

Björn Roose

Kwadratuur – Frank Liedel (boekbespreking door Björn Roose)

Het laatste nog niet gelezen boek van Frank Liedel (geboren als Leo Lode Frans Van Assche in 1924, overleden in 2012) dat ik nog in mijn kasten had staan, is bij deze gelezen: Kwadratuur. Ook dít exemplaar werd gepubliceerd bij De Clauwaert v.z.w. - al was die uitgeverij in het jaar van uitgifte (1993) intussen aan z’n bijna laatste mutatie toe en heette ze intussen Davidsfonds/Clauwaert - maar het was wel iets dikker dan de vorige boeken die ik van de auteur las, zijnde zo’n tachtig bladzijden. Niet helemaal verspild papier, want Liedel kon aardig schrijven, iets wat ik al eerder vastgesteld had, maar Kwadratuur zal, in tegenstelling tot Om de linkerhand van St.-Antonius van Padua en De krant uit Santa Fé, niet in mijn boekenkasten blijven staan. Het volgt de weg van Schildpad, Dover, en De late zaligheid van Mon De Cocker, en gaat richting zolder.

Waarom? Omdat ik me twee weken nadat ik het gelezen heb al nauwelijks meer herinner waarover het gaat, bijvoorbeeld. Iets wat niet aan mijn geheugen ligt – zo erg is het daarmee niet gesteld -, maar aan het feit dat dat me ook al grotendeels ontging toen ik het las, ondanks het verkoopspraatje op de achterflap: “Wittemeer is de invloedrijke en meedogenloze personeelschef van een belangrijk farmaceutisch bedrijf. Hij is weduwnaar. Zijn vriendin, Margreet, is de echtgenote van een gedegradeerde directeur-generaal bij een ministerie. Ze is ongelukkig bij haar egocentrische man, maar heeft een hechte band met haar kinderen. Daarom wil ze de halfslachtige levenswijze behouden, die ze door haar verhouding met Wittemeer noodgedwongen heeft aangenomen. Wanneer Wittemeer een jeugdvriend verlies, beseft hij dat het hoog tijd wordt om van het leven te gaan genieten. Of gebruikt hij de dood van zijn vriend slechts als aanleiding om zijn doel te bereiken, en Margreet voor zich alleen op te eisen?”

Ik houd het op dat laatste (Liedel op het einde ook, heb ik de indruk), Wittemeer komt op geen enkel moment op mij over als iets anders dan een vent die minstens zo egocentrisch is als de echtgenoot van zijn vriendin, een eigenschap waaraan hij na de dood van zijn jeugdvriend Crabbé alleen maar sterker toegeeft. Hij wil niet langer zijn vriendin delen met haar man, hij wil haar helemaal voor zich alleen, en wel nu. Dat ik op geen enkel moment lijk getwijfeld te hebben aan het karakter van Wittemeer, kan natuurlijk aan een gebrek aan inzicht van mijnentwege liggen, maar ik heb dat probleem niet met romanfiguren in het algemeen (de weinig dubbelzinnige steken me door de band genomen zelfs snel tegen), dus ik denk dat die “dunne lijn tussen afgunst en vriendschap, ijdelheid en liefde”, waarvan verder op de achterflap sprake is, niet echt uit de verf komt in Kwadratuur.

Iets wat ik ook bevestigd zie in wat de auteur te melden heeft over Frederik Colijn, de in de loop van het verhaal gedegradeerde (en vervolgens weer opgewaardeerde) “directeur-generaal bij een ministerie” en zijn vervanger Willockx, minister Bostoen (ex-minister nadat de regering gevallen is over “een taalkwestie”, in de vroege jaren negentig nog net aanvaardbaar als geloofwaardige fictie) en zijn opvolger Hermanne, en de andere figuren die een rol spelen in het socialistische schaduwspel dat boven en rond Colijn wordt gespeeld. Een socialistisch schaduwspel waaraan Liedel te veel aandacht besteedt om het vaag te laten maar te weinig om het duidelijk te maken (iets wat Piet Van Aken, ondanks de gebreken van dat boek, veel beter gedaan heeft in De blinde spiegel), terwijl het ook geen enkel belang heeft. De staat van het huwelijk tussen Margreet (het is me ontgaan of die ergens van een eigen familienaam voorzien is) en Frederik Colijn heeft niets te maken met diens positie op het ministerie, Liedel geeft zelfs aan dat die haar totaal niet interesseert, terwijl hij aan de andere kant nauwelijks tijd geïnvesteerd heeft in het verduidelijken van het waarom van de staat van dat huwelijk.

Idem dito voor de op de achterflap niet vermelde verhaallijn rond “de man uit Malle”, een werknemer die teleurgesteld raakt in Wittemeer omdat een bonus aan zijn neus voorbijgaat, een teleurstelling die meteen omgezet wordt in de wil Wittemeer dood te schieten. De psychologische motivatie daar is absoluut nul en absoluut nul is ook wat er uiteindelijk van de plannen van “de man uit Malle”, later kortweg “Malle” genoemd maar nooit van een eigen naam voorzien, terechtkomt. Niet alleen dát, die verhaallijn eindigt ook stomweg zonder dat er een werkelijke kruising met die rond Wittemeer plaatsvindt, net zoals er geen plaatsvindt tussen die rond Colijn en die rond Wittemeer. “Levens die mekaar kruisen en weer uit elkaar gaan”, zoals het ook al op de achterflap vermeld staat, valt dus nogal letterlijk te nemen: in het geval van Wittemeer en Colijn hebben ze mekaar zelfs al gekruist voor het begin van het verhaal. “Wel, wel, haar hoofdkussen heeft ze mee. Ze heeft anders niet veel meegenomen, Margreet. Frederik strekt behaaglijk zijn onderste ledematen; zijn lijf voelt zich goed. En Colijn voel zicht te belangrijk om zich ongelukkig te voelen”, is meer dan onderkoeld, en het laat – ik citeer nog een laatste keer de achterflap – “de krachtig uitgezette verhaallijnen” absoluut niet “harmonieus in elkaar overvloeien”, het doet zelfs het volkomen tegengestelde van aan “deze boeiende novelle een heel aparte spankracht [geven]”. Om het maar niet uitgebreid te hebben over het laatste wat we van “Malle” te zien krijgen: “één voornemen zal hij uitvoeren, en hij mag zich spoeden, want er komt groen blad: de beukenhaag van ‘Topless’, de camouflage van de kloten, steekt hij in brand.”

Kwadratuur zal wellicht slaan op de ‘kwadratuur van de cirkel’, een wiskundig raadsel dat spreekwoordelijk geworden is in de zin dat verschillende dingen samengebracht worden die zo verschillend zijn dat ze normaal niet samen kunnen bestaan, maar met dit boek heeft Liedel eigenlijk alleen maar drie verhalen samengebracht die niet afgewerkt zijn en niet samen horen. Het was officieel zijn laatste niet-verhalenbundel (daarna volgden er nog twee, euh, wél-verhalenbundels), maar elk van de lijnen uitwerken tot een verhaal op zich en die vervolgens bundelen was misschien een beter idee geweest.

Björn Roose

Bommen voor Napoleon – Het bewogen leven van Felice Orsini, patriot en terrorist – Michael St. John Packe (boekbespreking door Björn Roose)

Kossuth Lajos utca, Petőfi Sándor utca,  István Széchenyi utca… Vele jaren heb ik iedere zomer (en soms lente) Hongarije bereisd en zelfs al zou ik alles van dat prachtige land vergeten, de kans dat ik dat ook doe met die in ieder dorp en in iedere stad weer opduikende straatnamen is vrij klein. In Italië ben ik daarentegen nog maar één keer geweest, maar het is me desondanks opgevallen dat daar nogal wat straten Via Felice Orsini heten. Zoals die in Hongarije genoemd naar een held van de nationale opstand tegen de Oostenrijkers dus, een held die in de ondertitel van voorliggend boek, Bommen voor Napoleon, aangeduid wordt als “patriot en terrorist”.

Om maar te beginnen met dat “terrorist”: dat was inderdaad de laatste functie die hij vervulde. Als leider van een commando dat het op zich had genomen bommen te gooien naar Napoleon. Niet de Napoleon waar zo goed als iedereen dan aan denkt, maar diens neef, Karel Lodewijk Napoleon Bonaparte, de man die als keizer Napoleon III vanaf 1852 op de Franse troon zou zitten. De man ook die daar na 1858, het jaar waarin Orsini en zijn medeplichtigen de aanslag pleegden waarnaar het boek in zijn titel verwijst, nog steeds op zat en wel tot 1870, het jaar waarin hij door de Pruisen werd gevangengenomen, waarna – let op dat u de tel niet kwijtraakt – de Derde Franse Republiek werd uitgeroepen, de voormalige keizer werd vrijgelaten en hij samen met zijn dynastie (al werd zijn zoon door zijn aanhangers nog uitgeroepen tot Napoleon IV) begraven werd in Engeland.

Orsini mislukte dus (ook, mag ik wel zeggen) in het opblazen van genoemde dictator, maar… niet echt in wat hij daarmee hoopte te verwezenlijken, zijnde het forceren van een hernieuwde opstand in Italië (dat er al enkele, niet altijd even geslaagde, achter de rug had) en zo de Risorgimento tot een goed einde brengen. Een fenomeen waarover Michael St. John Packe, kortweg Michael Packe, behalve voor deze vlot geschreven en behoorlijk stevig gedocumenteerde biografie van Orsini overigens ook verantwoordelijk voor onder andere een exemplaar over John Stuart Mill, het heeft in de delen IV, V en VI van het vijfde hoofdstuk (zoals het boek zelf Bommen voor Napoleon getiteld). Napoleon (III dus) had namelijk op het punt gestaan zijn eerdere beloften aan Italië, die onder meer inhielden dat de Oostenrijkers er niet langer baas zouden spelen, uiteindelijk na te komen en wou dat ook ná de aanslag door Orsini en z’n bondgenoten nog steeds doen: “(…) de aanslag vervulde Napoleon (...) met het vaste besluit om zijn pact met de Revolutie te hernieuwen”, citeert Packe dan de Oostenrijkse diplomaat Josef Hafenbredi, ofte Joseph Alexandre de Hübner. Een voornemen waar hij uiteindelijk de voor de rechtbank staande Orsini voor wist te winnen: “‘Bevrijd mijn land!’ De coup de théâtre van de keizer was op schitterende wijze geslaagd. Het proces was niets minder geweest dan de heiligverklaring van de hoofdmisdadiger.” Een “hoofdmisdadiger” die het er, in tegenstelling tot wat Napoleon en vooral diens vrouw gewild hadden, niet levend van af bracht, maar die Napoleon wel toeliet zijn ‘goed hart’ te laten zien en het volgende jaar “aan het hoofd van tweehonderdduizend man de Alpen over [te steken]”, alwaar hij, met zware verliezen, overwinningen bij Magenta en Solferino op zijn conto wist te schrijven, “Lombardije voor Piémont te bemachtigen”, maar Venetië in handen van de Oostenrijkers moest laten en de rest van Italië in die van hun (pauselijke) vazallen. “Maar toch, de gebeurtenissen die door de keizer aan het rollen waren gebracht konden niet door zijn ontmoediging tot staan gebracht worden. De weg lag open voor Garibaldi [naar wie er ongetwijfeld nog meer Italiaanse straten genoemd zijn dan naar Orsini, noot van mij] om Pisacanes noodlottige onderneming te herhalen, ditmaal met de steun van, en niet tegen de uitdrukkelijke wens van Cavour in, en heel Zuid-Italië was aan koning Victor Emmanuels kroon toegevoegd. In maart 1860 was de inlijving van de Kerkelijke Staat en de overige centrale provincies bij Piémont een voldongen feit; de keizer kon niet anders doen dan Savoye en Nice cynisch als prijs voor zijn goedkeuring aanvaarden. In 1866, na Sadowa, stond Oostenrijk Venetië af en was het koninkrijk Italië compleet.” Of dat allemaal niet óók zo zou gelopen zijn zonder Orsini’s aanslag? Misschien. Maar iedereen die enigszins in geschiedenis geïnteresseerd is, weet dat die uiteindelijk van toevalligheden aan mekaar hangt. Zoals dat in alle eerlijkheid mínder het geval was met het leven van de, laat ons hem maar zo noemen, held van deze biografie, Felice Orsini.

Ik heb u namelijk zo ongeveer meteen meegenomen naar het einde van dat leven – in het boek volgen na voorgaand citaat alleen nog een Aanhangsel over Het proces tegen Orsini en zijn medeplichtigen, een lijst met Geraadpleegde werken (ingedeeld in Biografische bronnen, Ter sprake gebrachte personen, en Algemene historische achtergrond), een lijst met Aantekeningen, en een Register -, maar Orsini, die “nooit een proponent van sluipmoord [was] geweest”, “speelde een jaar lang met de ontstellende suggestie eer hij eindelijk de rol van Brutus aanvaardde”, een rol waarmee hij vooral Giuseppe Mazzini een hak wou zetten, die jaren met dat plan had rondgelopen en mogelijk nog langer Orsini’s geestelijke leider was geweest (wat van Orsini een republikein maakte, die absoluut niet ingenomen zou zijn geweest met het idee dat het verenigde Italië een koninkrijk werd), en had daarvóór, terwijl hij toch maar negenendertig jaar is geworden, al zoveel meegemaakt en gedaan (veelal in opdracht of op instigatie van Mazzini) dat Packe beslist niet overdreven heeft door aan hoofdstuk V tweehonderdvijftig bladzijden over de rest van Orsini’s leven vooraf te laten gaan. “Orsini was een man van daden en niet van woorden”, schrijft Packe ergens op pagina 271, en ondanks het feit dat Orsini ook wel eens gebruik maakte van woorden (een deel van de biografische gegevens in dit boek zijn dan ook afkomstig uit door hem geschreven werken en hij hield gedurende enige tijd regelmatig lezingen in Engeland, waar hij, zoals Ian Buruma meegeeft in Anglomanie, bijvoorbeeld ook wel eens op de gastenlijst van het Amerikaanse consulaat stond bij een herdenking van George Washington, en wel samen met, onder andere, de al genoemde Lajos Kossuth en de eveneens eerder genoemde Mazzini en Garibaldi), weet je op dat moment al lang dat dat geheel en al correct is. Dat Orsini, zoals hij Mazzini antwoordde voor de twee definitief uit mekaar gingen, “altijd bereid was om zich met iedere onderneming ten behoeve van Italië die een goede kans van slagen had te belasten”, is dan ook understatement (ook als die ondernemingen nauwelijks kans van slagen hadden, deed hij mee), zelfs al voegde hij er aan toe “dat hij weigerde nog langer deel te nemen aan halfbakken opstanden”, wat het uiteindelijk bijna allemaal waren.

Maar ook de weg naar die “halfbakken opstanden” legde Orsini niet meteen vanuit zijn wieg af. Net zomin als die naar zijn laatste functie als “terrorist”, ondanks het feit dat – en dat zijn de woorden waarmee Packe deze biografie begint – “volgens de openbare aanklager tijdens zijn terechtzitting (…) Felice Orsini een geboren samenzweerder [was]”. Iets waarop Packe zeer humoristisch reageert met wat de rest van de eerste paragraaf uitmaakt: “Of men dat geloven kan of niet, vast staat in ieder geval dat zijn moeder er niet het flauwste idee van had. Zij was een zachtaardig, beschaafd meisje van twintig; geboortig uit Florence, bekoorlijk, vriendelijk en oprecht. Zij zoogde hem en zong versjes voor hem op de normale manier. Zij behandelde hem zoals ze ongeveer een jaar daarvoor zijn zusje Rosina had behandeld, zoals ze drie jaar later zijn broertje Leonidas behandelen zou, in beide gevallen met de beste resultaten. Zij besefte niet dat zijn kinderlijke gedachten een verdrongen en heimelijke richting namen: dat hij, als hij met zijn houten lepel zwaaide en een klokkend geluidje maakte, geheime legers aanvoerde in steile rotsgebergten; of dat zijn verbaasd kijkende, ondoorgrondelijke ogen, gitzwart en glanzend, een wereld voor haar maskeerden van beginnende revolutie, waarin hij reeds keizers de lucht in liet vliegen en pausen van de troon stootte.”

Niet het gezwam dus waarmee Ralph Korngold komt aandraven in zijn biografie over Robespierre, niet het met fantasietjes opvullen van biografische leemten, geen emotioneel gedoe, wel dit: “Felices vader kwam uit Lugo, aan de andere zijde van de Via Emilia uit Meldola. Toen de strijdkrachten van Bonaparte [de originele, noot van mij] in hun eerste overwinningsroes zijn geboorteland onder de voet liepen, was hij, met duizenden van zijn landgenoten, gedwongen dienst te nemen in het leger van de vijand. Onder hun zogenaamde koning, Eugène Beauharnais, stiefzoon van de keizer, staken zij later de Alpen over om zich bij de hoofdmacht van het Grote Leger te voegen dat langs de Njemen samengetrokken was voor de aanval op Rusland. Van de zevenentwintigduizend Italianen die de tocht meegemaakt hadden, keerden er minder dan vierhonderd behouden terug. Andrea Orsini, die de rang van kapitein had verworven, werd ergens onderweg krijgsgevangen gemaakt. Na de vrede keerde hij naar de Romagna terug”, trouwde er, kreeg er kinderen, “joeg geheime afspraken na waar hij met niemand over sprak”, “placht ‘s nachts plotseling uit te gaan”, ontving mannen “die de indruk maakten alsof ze veel haast en dringende boodschappen hadden”, en werd uiteindelijk gearresteerd tijdens een bezoek met zijn gezin aan de opera van Firenze: “Op deze wijze drongen politieke zaken reeds vroeg, toen hij nog maar negen jaar was, het leven van Felice Orsini binnen. Voortaan zou hij hun slaaf zijn.” Waarna een gedegen uitleg over die “politieke zaken” volgt – de Risorgimento is per slot van rekening niet uit de lucht komen vallen -, gaande van de toestand vóór de inval van Napoleon the original, over de gevolgen van die inval, naar de toestand erna, inclusief de Carbonari (“de Adelfi van Parma, de Federali van Lombardije, de Welf Ridders van Piémont”, enzovoort), de ambities van Lodewijk Napoleon (“zoon van ‘s keizers broer Lodewijk, een tijdlang een gewetensvol koning van Holland, een gemelijke, reumatiekerige, misprijzende man” en vader van de Napoleon uit de titel van dit boek) en zijn zoon (de Napoleon uit de titel van dit boek), plus de terugkeer van de Oostenrijkers.

Genoeg om je in te leiden in de feiten en je bezig te houden tot de dag dat Orsini, wellicht per ongeluk, zijn eerste wapenfeit pleegde, zijnde het omver schieten van de kok van zijn oom, Domenico Spada, iets wat uiteindelijk leidt tot zijn toetreding tot een augustijnenklooster nadat hij middels kerkelijke tussenkomst vrijgesproken is van moord “doch schuldig aan onopzettelijke doodslag” wordt bevonden, “en veroordeeld werd zes maanden in het klooster te verblijven”. “Men stelde voor dat hij, om zijn berouw te tonen, van de paus een definitieve ontheffing van zijn misdaad moest zien te verkrijgen, zodat hij lid kon worden van een religieuze orde.” Wat hij wel wou, maar wat niet echt wou lukken. In plaats daarvan ging hij ten slotte rechten studeren, “verwierf hij zich een ondergrond van kennis in al de militaire wetenschappen, mechanica, scheikunde, fysica, aardrijkskunde, wiskunde, zonder welke men niets kan doen vooral op het gebied van versterkingen”, las hij “Livius en Tacitus; Macchiavelli; Thiers’ Franse Revolutie en Napoleons Commentaren”, en zat hij tegen zijn tweeëntwintigste “de ene nacht na de andere (…) over de romans van Rousseau gebogen en te peinzen of hij door zelfmoord een eind aan zijn leven zou maken”. “In plaats daarvan sloot hij zich op zijn tweeëntwintigste jaar bij Jong Italië aan”, het geesteskind van de reeds eerder genoemde Giuseppe Mazzini, mislukt als ‘actieve’ revolutionair, maar nadat hij ook nog een Jong Zwitserland had gesticht (“omdat hij de Zwitsers afschuwelijk achterlijk vond in hun smerige kleine kantons”) wel zeer actief als prediker van de revolutie vanuit zijn zelf gekozen verbanningsoord Engeland. Een ideale combinatie met Orsini dus: “De jezuïeten hadden de spijker op de kop geslagen, in hun mening over Orsini. Hij was voor soldaat in de wieg gelegd [en niet voor “samenzweerder”, noot van mij]. Als kind had hij ademloos geluisterd naar zijn vaders verhalen over de veldtocht naar Moskou. Als jongen was hij weggelopen om zich in Ancona bij de Fransen aan te sluiten. Als student had hij getracht bij de Zwitserse lijfwacht van de paus te komen. Al zijn spelletjes, zijn lichaamsoefeningen, waren van soldateske aard geweest. Een dienstmeisje van zijn tante Lucrezia in Meldola herinnerde zich op hoge leeftijd nog hoe hij aan tafel placht te zitten en legers van vorken en messen tegen elkaar liet optrekken. Zelfs zijn afschuw van de Oostenrijkse onderdrukkers was al gauw in bewondering omgeslagen toen hij de flonkerende praal van hun militaire plechtigheden had gezien. Hij had het typische wantrouwen van de soldaat voor de politiek. Hij had nu het starre en agressieve eergevoel van een soldaat. Alles wat hij nodig had om tot grimmige, onwankelbare trouw in staat te zijn was onomwonden soldatengeloof. In Jong Italië vond hij wat hij verlangde.”

Gevolg: in april 1844, nog geen vijfentwintig jaar oud, wordt hij samen met zijn vader voor het eerst gearresteerd wegens revolutionaire activiteiten, maar een jaar later komt hij vrij nadat de heersende paus, Gregorius XVI, overleden is en de nieuwe paus, Giovanni Maria Mastai-Ferretti, voormalig bisschop van Imola en nu Pius IX geworden (ofte Pio Nono, zoals hij in Italië wordt geheten), hem gratie heeft verleend op voorwaarde dat hij en z’n kameraden “zich nooit meer tegen de paus (…) [zouden] verzetten”, een verklaring die ze graag aflegden, maar waarvan de nieuwe paus had kunnen weten dat Orsini zich daar niet noodzakelijk aan zou houden: hij was immers ook degene die Orsini in een religieuze orde had willen krijgen in ruil voor zijn onschuldigverklaring aan moord.

Orsini ging dus quasi direct weer aan de revolutionaire slag. “Hij nam vol vuur deel aan de strijd om de vrijheid van drukpers, het voornaamste strijdpunt op dat moment. In weerwil van de censuur werden overal illegale geschriften verspreid, als confetti in de schouwburgen omlaaggestrooid, in het rijtuig van de aartsbisschop geworpen, zelfs per post verstuurd. Orsini vond dergelijke constitutionele protesten veel te tam. In april 1847 werd een douanebeambte in Terra del Sole vermoord, en ontplofte een bom in het huis van een commissaris van de koning in Rocca San Casciano. Dat leek er meer op; hij schreef een vurig artikel waarin hij deze twee incidenten verdedigde (…)”. “In augustus 1847 publiceerde hij een Rede tot de Jeugd van Italië, een anonieme lofzang op de Bandiera’s, opgedragen aan Eusebio Barbetti en heimelijk in Livorno gedrukt”, maar – ondanks de anonimiteit ervan – genoeg om hem te verbannen uit Firenze. De tweede keer al, maar niet echt nuttig – hij bleef “Toscane binnenkomen en verlaten zoals en wanneer hem dat goeddunkte” -, zoals kan gezegd worden van elke maatregel die tegen de “patriot en terrorist” genomen werd, ook toen hij definitief het militaristische pad opging, iets wat gebeurde toen door de regelrechte terreur van ‘Papa’ Radetzky, ofte Josef Radetzky von Radetz, ter wiens ere om een of andere reden op het jaarlijkse Neujahrskonzert van de Wiener Philharmoniker nog steeds de Radetzkymars gespeeld wordt, Milaan in opstand kwam, al snel gevolgd door Venetië en Bologna, waar Orsini terechtkwam nadat hij dienst had genomen “in de 21ste sectie van de burgerwacht” van Meldola. Van korporaal schopte hij het daar in geen tijd tot kapitein, maar daarmee eindigde de opstand voor hem dan ook zo’n beetje: de Oostenrijkers raakten de toestand terug meester en opnieuw raakte Orsini, met zijn compagnie, slechts weg door een belofte aan de vijand af te leggen: “gedurende een periode van drie maanden niet meer te zullen vechten”. Een belofte waar hij zich – Wat dacht u dan? – uiteraard niet aan hield.

Het begin van de militaire carrière van Orsini krijgt dus een uitgebreid vervolg, al mag die carrière daarna eigenlijk niet meer ‘militair’ heten. Hij wordt, wat dan heet, paramilitair. In dienst van de Pauselijke Staat soms, aan de zijde van Guglielmo Pepe een andere keer, direct onder Mazzini bij de vestiging van de Romeinse Republiek (die het toch volhield van 9 februari tot 3 juli 1849), en onder ‘leiding’ van diezelfde Mazzini in de jaren daarna. Del modo di cospirare heet het derde hoofdstuk niet voor niks, want vanaf halverwege 1849 wordt het inderdaad wel een kwestie van samenzweren, op de vlucht zijn, “halfbakken opstanden” organiseren, voortdurend falen, en ontsnappen uit onmogelijke situaties (waaronder de gevangenis van Mantua). Het zou deze boekbespreking veel te lang maken als ik dáár ook nog eens allemaal op inging, maar Packe heeft dat uitgebreid en duidelijk gedaan (iets wat overigens ook moet gezegd worden van de figuren waarmee Orsini al dan niet rechtstreeks te maken krijgt, figuren waarvan Packe telkens een soort van mini-biografie heeft opgenomen in dit boek) en met deze biografie van Orsini meteen ook een vrij volledige geschiedenis van de Risorgimento geschreven. Een opstand die bij momenten – en dat zijn de momenten die de Italianen, zoals elk volk dat zich heeft weten te bevrijden van binnen- en buitenlandse onderdrukkers, graag in herinnering brengen – behoorlijk goed georganiseerd is verlopen, maar het grootste deel van de tijd één grote chaos was. Typisch Italiaans, heeft een mens de neiging daar aan toe te voegen, maar da’s natuurlijk niet echt waar. Alhoewel… de volgende passage is toch wel hilarisch en, zo lijkt het, erg, laat ons maar zeggen, zuiders: “De volgende dag verschenen de twee hoofdsamenzweerders weer: Orsini zag er kalm en om door een ringetje te halen uit, Mathieu’s kleren hingen in flarden aan zijn lijf en hij zat van top tot teen onder de modder. Er was een of andere vergissing in het spel geweest, zie hij. Het overeengekomen wachtwoord om de gendarmes te bedriegen was het loeien van een koe geweest. Terwijl Orsini de wacht hield onder de berijpte bergen en de sterren had hij, Mathieu, de hele nacht aan één stuk door lopen loeien. Telkens als hij een antwoord had opgevangen, was hij de kant van waaruit het geklonken had heengestrompeld door de moerassen en de doornstruiken heen, om iedere keer tot de ontdekking te komen dat het door een echte koe was voortgebracht.”

En wat te denken van de, minstens aan de exploten die Che Guevara in De Afrikaanse droom heeft beschreven herinnerende, in september 1853 door Mazzini ‘georganiseerde’ en door Orsini uitgevoerde inval in Italië?: “Toen het tegen twee uur liep, haalde Orsini zijn prachtige gouden horloge te voorschijn en schudde verwijtend zijn hoofd. Zij hadden alles bij elkaar negenentwintig man en veertien musketten, nu niet bepaald een indrukwekkende strijdmacht. Op dat ogenblik evenwel kondigde een regelmatig gestamp op de weg vanuit Sarzana de nadering van een flinke, georganiseerde troepenmacht aan. Onder grote opwinding werden er gidsen uitgezonden om de versterkingen op te vangen, doch de uitgelatenheid ging abrupt in verslagenheid over toen zij bij hun terugkeer verklaarden dat een compagnie Piémontesische beroepssoldaten met grimmige vastberadenheid recht op het kamp afmarcheerde. Ze hadden nog maar juist tijd om hun wapens te verbergen, een boodschap naar Carrara te sturen en zich te verspreiden.”

En de poging om op 6 mei 1854 een invasie van op zee uit te voeren?: “Het bleek dat Ricci niet over land met zijn versterkingen en voorraden over de grens had kunnen komen ten gevolge van de waakzaamheid van de Piémontesische politie. Hij had daarom besloten, zonder Orsini of de mannen uit Carrara te waarschuwen, om Orsini en de wapens op zee op te halen en op eigen initiatief een landing te ondernemen. De veertien man die hij bij zich had, vormden zijn hele leger. De hele invasievloot bestond uit twee schepen. Ricci zat rillend van ellende aan boeg en ontkende alles.” Een feit dat kort nadien gevolgd wordt door: “Er kwam een antwoord van de beeldhouwer waarin deze de regelingen die Orsini voor de aanval op Massa getroffen had bevestigde en beloofde dat er zich in elk geval zestig van de tweeduizend Modenezen waarop oorspronkelijk gehoopt was op de afgesproken plaats zouden bevinden.”

Of, ten slotte, de poging van half juli 1854: “Mazzini had zijn hoop gevestigd op honderd vijftig bannelingen die hij geld voor de reis had gegeven en opdracht zich in St. Moritz te verzamelen. Om hen van de echte toeristen te onderscheiden – wat anders misschien nog niet zo eenvoudig was geweest – had hij luchthartig en op typisch Mazziniaanse wijze bepaald dat zijn ‘broeders’ bij hun aankomst allen bloemen in hun haar moesten dragen en Conti werd daarom toen de tijd daarvoor gekomen was op de Juliërweg geposteerd om iedereen die zich zo opgesierd had op te vangen. Het toeval wilde dat het dat seizoen de gewoonte was dat iedereen die naar St. Moritz ging zich vrolijk uitdoste met alpenrozen die hij aan de kant van de weg had geplukt. Zo ver het oog reikte was de Juliërweg één lachende, luidruchtige zee van prachtige ruikers en Conti moest volkomen op goed geluk zijn keuze doen. De eerste man die hij aanriep met het esoterische wachtwoord was een bejaarde Duitse Zwitser die een verschrikt Ich weiss nichts tussen zijn tanden door siste. De volgende bleek een houten been te hebben. Een derde, die meer in aanmerking leek te komen, deelde Conti bruusk mee dat hij zich met zijn eigen zaken moest bemoeien. Mensen van allerlei nationaliteiten, vrouwen en kinderen, rijken en armen, ouden en jongen, werden op de proef gesteld, doch slechts twee jeugdige knapen reageerden: Carlo di Rudio en Fumagalli, die uitgehongerd en afgemat aankwamen en door Orsini doorgestuurd werden om op krachten te komen in het berggebied waar hij zijn troepen zou concentreren. Toen Mazzini en Maurice Quadrio een paar dagen voor de datum waarop de operatie zou beginnen uit Genève arriveerden, bestond het expeditieleger waarover zij beschikten uit negen man.”

Mislukkingen waarvan Mazzini geen last had: “Ondertussen was Mazzini druk in de weer met plannen voor zijn volgende opstand. Dat het een nadeel was dat de vorige telkenmale waren mislukt, scheen hem niet op te vallen.” Mislukkingen echter ook die zelfs de immer doorzettende Orsini uiteindelijk op zijn systeem begonnen te werken. Mislukkingen die hem deden besluiten zijn geestelijke leider af te vallen en met een knal te gaan. Hij had immers geen plan voorzien voor ná de aanslag op Napoleon. Een aanslag die, zoals gezegd, uiteindelijk wél tot het beoogde effect leidde. Eind goed, al goed dus. Toch voor de onafhankelijkheid van Italië.

Björn Roose