Maximiliaan Robespierre, de moordenaar van de Franse Revolutie – Ralph Korngold (boekbespreking door Björn Roose)

Om maar meteen enige mogelijke verwarring uit de wereld te helpen: Maximiliaan Robespierre, de moordenaar van de Franse Revolutie is de titel die ík koos voor dit boek van Ralph Korngold. Uit de ‘voorgestelde’ mogelijkheden weliswaar. Laat ons immers wel wezen, rond de eigenlijke titel kan enige onzekerheid bestaan. Zélfs als we het alleen maar over deze in 1986 bij Uitgeverij Kadmos verschenen vertaling hebben. Binnenin het boek is de titel namelijk wel degelijk Maximiliaan Robespierre, ondertitel De moordenaar van de Franse Revolutie, maar op de cover en de rug heet het simpelweg Robespierre, ondertitel De moordenaar van de Franse Revolutie. Als oorspronkelijke titel van het boek waarop deze vertaling gebaseerd is, staat er dan simpelweg vermeld Maximilien Robespierre, maar ook dat kan niet kloppen. Als het uit het Frans vertaald is (wat kan, gezien Korngolds boek eerst in het Frans is verschenen), dan zou die titel Robespierre, le premier des dictateurs modernes geweest zijn; als het uit het Engels vertaald is (de taal waarin het boek naderhand vertaald werd) Robespierre: First Modern Dictator. Het is me dus niet duidelijk of de voornaam van de dictator in de titel er alleen maar bij gekomen is in deze Nederlandstalige versie (al staat ze zeker niet op de binnenpagina van de Engelse), maar door dat te doen (én van de ondertitel niet ‘De eerste moderne dictator’ of iets dergelijks te maken, maar De moordenaar van de Franse Revolutie) heeft de uitgever in ieder geval óók zijn steentje bijgedragen aan de onduidelijkheid die Korngold zelf schijnt te willen zaaien hebben. Met betrekking tot het onderwerp van dit boek, zou ik zeggen, maar ook met betrekking tot zichzelf.

Ralph Korngold is namelijk óók een biografie waard, zij het geen van zo’n driehonderdzeventig bladzijden (zoals degene die hij schreef over Robespierre). Hij werd geboren in Warschau in 1882, als zoon van een Poolse jodin en een Nederlandse jood (met het enigszins voor de hand liggende beroep van diamanthandelaar). Hij bracht het grootste deel van zijn jeugd vervolgens in Amsterdam door, waar hij vanaf zijn zeventien jaar meewerkte aan De Telegraaf en op zijn negentien jaar een prijs won voor een in De Twintigste Eeuw (een literaire krant, geen tijdvak) gepubliceerd kortverhaal. Op zijn eenentwintigste verhuisde hij naar de Verenigde Staten om daar aan de slag te gaan als buitenlands correspondent voor De Telegraaf, een bezigheid die hem kennelijk een vijftal jaar later (in 1908 dus) inspireerde tot het lid worden van de Socialist Party of America, een marxistische partij die in 1901 gesticht was (en er pas met oudejaar 1972 het bijltje zou bij neerleggen), waarvoor hij ook zou gaan schrijven in de Chicago Daily Socialist. Vanaf 1911 begon hij de Verenigde Staten rond te trekken als spreker voor de partij; in 1912 trouwde hij met partijgenote Janet Fenimore; in 1914 werd hij verantwoordelijke voor de afdeling Literatuur en bedrijfsleider van het wekelijkse nationale nieuwsblad The American Socialist; en in datzelfde jaar… verliet hij de ‘beweging’. Waarna hij in één – bad pun intended – beweging naar de andere kant van het politieke spectrum trok en baas werd van een succesvolle zaak in bestek, en zo genoeg geld wist binnen te rijven om zich daar verder even niet mee te moeten bezighouden. In 1924 trok hij naar de Franse Rivièra, in de hoop daar een succesvol fictieschrijver te worden, maar dat leverde hem in de eerste plaats de scheiding van zijn vrouw (en zoon) op en vervolgens de noodzaak terug te keren naar de Verenigde Staten om daar terug in zaken te gaan. Na drie jaar, in 1933, was hij er echter in geslaagd financieel weer boven water te komen, en trok hij opnieuw naar Frankrijk om daar dit keer een carrière te beginnen als non-fictieschrijver, een voornemen waaruit in de eerste plaats Robespierre: le premier des dictateurs modernes voortvloeide, en opnieuw te trouwen, dit keer met een Hongaarse jodin, Piri Helen Ozer. Een huwelijk dat, wegens de Duitse inval in Frankrijk, al snel gevolgd werd door een nieuwe emigratie naar de Verenigde Staten, waar Korngold opnieuw een carrière als zakenman opnam en wel tot een hartaanval in 1946 hem dwong met pensioen te gaan, een gebeurtenis die hem er toe aanzette een derde loopbaan als schrijver aan te vatten.

Van die bezigheden, én van de bezigheden in zijn eerdere jaren, bleef genoeg bewaard om een en ander op te nemen in de collectie van The Newberry, een in Chicago gevestigd cultureel instituut, maar ook zónder dat begrijpt u allicht al wat ik bedoelde als ik eerder in deze bespreking schreef dat Korngold ook over zichzelf verwarring zaaide. Communist of kapitalist, zakenman of schrijver, Amerikaan of Europeaan, Korngold leek afwisselend allerlei kanten op te gaan en dat is ook iets wat hij frequent heeft gedaan in deze biografie van Maximiliaan Robespierre, in de woorden van Wikipedia “Frans advocaat, staatsman en lid van de Nationale Conventie en van het Comité de salut public, tijdens de Franse Revolutie”, organisator van de Terreur, en “verantwoordelijk voor een groot aantal arrestaties en slachtoffers door de guillotine”, maar volgens Korngold altijd welmenend, eerlijk waar anderen dat niet waren, voor de gek gehouden door de stouteriken rond hem (“De samenzwering om Robespierre ten val te brengen is op touw gezet door mannen ‘die verzadigd waren van bloed en roof’ en die Robespierre ter verantwoording wilden roepen voor al het machtsmisbruik waaraan zij zich als proconsuls schuldig hadden gemaakt”), en altijd weer ziek of op andere wijze geheel van het toneel verdwenen als anderen, al dan niet in zijn naam, misdaden begingen (nadat hij zo’n zes weken in Atrecht gedaan heeft alsof hij niet bestond, keert hij op 28 november 1791 terug naar Parijs, een reis waarvan Korngold durft beweren dat het “wel erg belangrijk voor hem [moet] zijn geweest om op de hoogte te komen van de stand van zaken, want hoe lang en vermoeiend de reis van Atrecht naar Parijs per diligence ook was geweest, toch verscheen hij nog dezelfde avond in de Jakobijnenclub”). Een beeld dat Korngold weet te bewerkstelligen door telkens een passende ‘take’ op een gebeurtenis te bezigen, een ‘take’ die de ene keer geheel tegen de logica van die van een andere keer kan ingaan, een ‘take’ die er moet toe leiden dat de lezer aan het einde van de biografie de conclusie kan trekken die Korngold in zijn Inleiding al trekt: “De meeste geschiedschrijvers zijn van mening dat de Franse Revulutie [sic] met de val van Robespierre geëindigd is. Zij hebben gelijk. De gemeenschap had toen voor een tijd haar politiek evenwicht ongeveer gevonden. Robespierres bekwame leiding had aan de werkende klasse een veel grotere politieke invloed gegeven dan haar economische positie wel toestond. Hijzelf was zich daarvan bewust en in de Wetten van Ventôse probeerde hij aan de vierde stand een steviger economische grondslag te geven. Die poging faalde en onvermijdelijk volgde zijn val.” Robespierre als jammerlijk gefaalde held van de werkende klasse dus, een soort protomarxist, iemand “aan wiens eerlijkheid bijna geen geschiedschrijver heeft getwijfeld” en wiens “bedoelingen (…) zuiver zijn geweest”, een man die er bovendien niet kon aan doen als hij al eens een fout pad koos, een “tijdelijke inzinking” had, want “maar weinigen van ons kunnen met zekerheid weten hoe zij zouden handelen, wanneer hun onder buitengewone omstandigheden een grote macht in handen was gegeven.” Alsof Robespierre die macht niet eens gewild heeft, alsof hij niet de keuze heeft gehad die niet te grijpen, alsof hij per ongeluk op het voorplan kwam te staan, alsof hij een Chinese vrijwilliger was.

Een Chinese vrijwilliger van wie Korngold de diepste zieleroerselen bij mekaar weet te verzinnen overigens: “Toen zijn moeder stierf, was hij nog geen zeven jaar oud, te jong om diep getroffen te worden, maar zijn vaders dood wierp een schaduw over hem. Hij werd stil, in zichzelf gekeerd. De gedachte aan die eenzame dood en dat ontwrichte leven scheen hem niet los te laten. Zijn houding tegenover zijn broertje en zusjes werd bijna vaderlijk, alsof hij voelde dat op hem, de oudste, een deel van de verantwoordelijkheid was overgegaan.” Een idee dat andere, kennelijk óók van de innerlijke diepten van de jonge Robespierre op de hoogte, schrijvers niet deelden – die noemden hem “een slechtgehumeurde, heerszuchtige jongen, die geen kritiek kon verdragen” -, maar die anderen waren, volgens Korngold, en allicht in tegenstelling tot hemzelf, “niet geheel onbevooroordeeld”. En waarschijnlijk ook totaal niet zo goed geïnformeerd als Korngold, want die heeft zelfs gezien/geweten dat Robespierre in zijn studententijd tijdens de “godsdienstoefeningen (…) zijn gebedenboek in de hand [hield] zonder de bladzijden om te slaan” en dat “zijn lippen (…) niet [bewogen]”, wat zo niet van totale onbevooroordeeldheid dan toch van een tot in de details gaande kennis van zelfs Robespierres op dat moment voor anderen volkomen incognito bestaan getuigt. En dat terwijl… Korngold een paar bladzijden verder genoegen neemt met het zo goed als niks ‘weten’ over de amoureuze verhoudingen van zijn onderwerp: “(…) hoe de aard van deze liefdesbetrekkingen ook was, van veel betekenis kunnen zij niet geweest zijn. Robespierre was een geboren asceet. Zijn houding tegenover vrouwen was ironisch. Geen revolutionair is meer door vrouwen aanbeden en heeft zich onverschilliger ten opzicht van hen betoond.” “Ironisch” zoals Korngold in volgend stukje tekst, durft een mens dan hopen: “In die dagen schreef hij gedichten, die hij voor zijn medeleden reciteerde. Een dozijn van deze gedichten is bewaard gebleven. Zij zijn een afdoende bewijs dat hij geen dichter is geweest”. Of “ironisch” zoals een mens geneigd is dit kort daarna volgende stukje te beschouwen?: “Kort nadat hij naar Atrecht was teruggekeerd, had de bisschop hem tot rechter in de Kerkelijke Rechtbank benoemd. Het was geen bijzonder belangrijk ambt. Toch kon het gebeuren dat er een doodvonnis uitgesproken moest worden. Toen zich ten slotte werkelijk zo’n geval voordeed (het ging om een moordenaar) was hij vreselijk van streek en twee dagen en nachten lang kon hij nauwelijks eten of slapen. Hij liep in zijn kamer op en neer en herhaalde voortdurend: ‘De man is een schurk. Hij verdient te sterven. Maar, een mens te doden! Een mens te doden!’ Dit voorval is ons door Charlotte [zijn zus, noot van mij] verteld en haar vermelding van zijn weerzin tegen het tekenen van een doodvonnis wordt bevestigd in een brief van zijn mederechter Guffroy. Maar er is geen enkel bewijs dat hij daarom ontslag uit zijn ambt heeft genomen, zoals Charlotte ons graag wilde doen geloven.” Allicht niet, want Robespierre was niet alleen een hypocriet in de zin dat hij, de man wiens “lippen (…) niet bewogen” als er gebeden werd, een ambt bij een kerkelijke rechtbank opnam, maar ook als het om het ombrengen van mensen ging. Zelf heeft hij bij mijn weten nooit iemand vermoord, maar er is geen enkel teken van te vinden dat hij er een probleem mee had het een ander te laten doen. Zelfs niet om het bevel te geven het te doen, al vindt hij dan wel weer een ander om dat ook uit te spreken: “Hoewel het voorstel om de koning zonder proces terecht te stellen door Saint-Just werd gedaan, stamt het ongetwijfeld van Robespierre”. “Toch was hij geen aanhanger van geweld”, schrijft Korngold dan, “Dit was in strijd met zowel zijn temperament als zijn methode.”

Geen probleem om zoiets te verkondigen uiteraard als je even later, bij het bespreken van Robespierres uitroep “Weg met de koloniën!”, verklaart dat dat “zuivere retoriek” was en dat Robespierre “bij verschillende gelegenheden idealisme dat zich van realisme had losgemaakt, afkeurde”. Een theorie die Korngold dan weer helemaal omkeert als hij het heeft over het feit dat Robespierre “zijn stem niet [verhief]” toen er een wet werd voorgesteld (en aanvaard) “waarbij stakingen en zelfs verenigingen, zowel van werklieden als van werkgevers, verboden werden”: “Hoewel hijzelf nog ver van de macht verwijderd was, verwachtte hij toch dat het niet lang meer zou duren voor de regering in handen van het volk zou overgaan en hij wilde niet dat dit door speciale belangen zou worden belemmerd; zelfs niet door de speciale belangen van de arbeiders. Hij hoopte het arbeidersprobleem met politieke middelen te kunnen oplossen.” De ene keer moet idealisme wijken voor ‘realisme’, de andere keer realiteit voor ‘idealisme’, Korngold weet er altijd wel een draai aan te geven. Zoals hij een draai weet te geven aan het gedraai van Robespierre rond een keuze voor een koninkrijk of een republiek en de vrijheid van meningsuiting (“Natuurlijk bestond er een indirecte censuur. Redacteurs merkten al spoedig dat zij ter verantwoording geroepen werden als zij bepaalde grenzen overschreden en gedroegen zich daarnaar”), zijn bewuste afwezigheid bij de moordpartij op het Marsveld en de aanval op de Tuilerieën (“Toen de moorden plaatsvonden, is hij eenvoudig de hele dag thuisgebleven”, want “hij [had] geen enkele reden om naar het Champ de Mars te komen”), de Terreur (“Hij was overtuigd van de noodzaak van de Terreur en waarschijnlijk zou hij die ook zonder de aanval van de Hébertisten hebben ingevoerd” – door mij schuin gedrukte delen), zijn aan Hitlers omgang met de SA doen denkende manoeuvre rond het “nationale leger” (“Hij vond het wel degelijk nodig, ten minste voor een bepaalde tijd. Later kwam hij tot de overtuiging dat het een gevaar voor de staat was en liet het ontbinden”), enzovoort, enzoverder. “Hem te beschuldigen van ontrouw aan grondbeginselen, omdat hij voorstander was van maatregelen die hij onder andere omstandigheden had afgekeurd, zou betekenen hem kwalijk te nemen dat hij een praktische idealist was”, weet Korngold op een zeker moment zelfs uit zijn pen te wringen. Wat toch bijna zo gek is als het neerpennen van de zin “Hij heeft elk misbruik van de Terreur, de slachting in het blinde weg, veroordeeld en heeft zich tegen iedere wraakneming, zowel van particulieren als van staatswege, verzet” kort na deze passage: “Robespierre en Saint-Just stelden nu plannen op om deze nieuwe sociale klasse te scheppen en tegelijkertijd de armoede te bestrijden. Zij wilden de bezittingen van rijke royalisten en burgers die vijandig tegenover de republiek stonden, confisqueren en ze onder arme republikeinen verdelen (…) Dit is de betekenis van de Lois de Ventôse, de meest revolutionaire wetten die gedurende de Franse Revolutie zijn aangenomen en die door Robespierre en Saint-Just zijn voorgesteld. Op dat ogenblik bevatten de Franse gevangenissen een grote menigte royalistische verdachten. Desmoulins schatte hun aantal op tweehonderdduizend. Mathiez, die een speciale studie van dit onderwerp heeft gemaakt, schatte het aantal een keer op honderd-, een andere keer op driehonderdduizend. Robespierre en Saint-Just stelden nu voor afzonderlijke commissies te benoemen, die de macht zouden krijgen deze verdachten te selecteren om vrijgelaten, gedeporteerd of naar het Tribunal Révolutionnaire verwezen te worden. De bezittingen van de gedeporteerden en van hen die door het Tribunal veroordeeld waren, zouden worden geconfisqueerd en verdeeld onder behoeftige burgers (…)”.

“Het is niet mogelijk Brissots [bedoeld wordt Jacques Pierre Brissot, een van de leiders van de girondijnen, noot van mij] redevoeringen te lezen zonder getroffen te worden door zijn verbluffende inconsequentie”, schrijft Korngold op pagina 138. Een passage die ik aanduidde omdat me tegen dan al lang Korngolds eigen “verbluffende inconsequentie” was duidelijk geworden. Het enige waarin hij zich wél consequent toont, is in zijn vasthoudendheid om Robespierres acties en niet-acties recht te lullen én… in het feit dat hij Robespierre niet voor een democraat houdt, en dat hij zelfs in tegenstelling met zijn ideeën over democratie handelde: “Het ligt (…) in de lijn van Robespierres filosofie dat een verlichte minderheid de ziel van het volk kan belichamen en dus het recht heeft, indien nodig, ten behoeve van het volk op te treden. De betekenis van zo’n opvatting is duidelijk genoeg. Ontdaan van zijn metafysische jasje, is het de grondslag van zowel de moderne communistische als de fascistische leer en juist de ontkenning van democratie. Voor Robespierre werd die verlichte minderheid gevormd door de Jacobijnen, de Commune, de werklieden uit de voorsteden. En hij was des te meer geneigd in hun zending te geloven, omdat zij uitsluitend tussenbeide kwamen om hem te steunen.” “Hij is nog altijd de verdediger van de armen en de verdrukten”, heet het verder, “maar beschouwt zichzelf steeds meer als bij uitstek geschikt voor deze taak, daartoe als het ware door de godheid aangewezen; steeds dieper zal hij zich beledigd voelen wanneer iemand de geringste twijfel daaromtrent laat blijken. Zijn eerbied voor het volk – zijn overtuiging dat de stem van het volk de stem van God is – is verstard tot een dogma, waarin hij in zijn hart niet meer gelooft. Wat hij blijft geloven, is dat ‘de deugd altijd in de minderheid is geweest’. Steeds meer zal hij op de ‘verlichte minderheid’ steunen, maar hij zal deze alleen verlicht vinden als die het met hem eens is.” “Het was (…) noodzakelijk om de kans te wagen”, schrijft Korngold ten slotte, als Robespierre de ultieme putsch binnen de putsch wil uitvoeren, vóór zijn mede-revolutionairen hém aan de kant zetten, “want die overwinning [die bij Fleurus, waar de Franse revolutionaire troepen een inval in Frankrijk hadden afgeslagen, noot van mij] bracht de dag waarop het Gouvernement Révolutionnaire zou moeten aftreden, dichterbij. Wilde hij dus de Jakobijnse Republiek op een duurzame grondslag vestigen en de Witte Terreur afwenden, dan was er geen tijd te verliezen.”

Er valt dus wel een en ander aan te merken op de manier waarop Korngold het leven van Robespierre heeft ingekleurd. “Waar lof op zijn plaats scheen, heb ik die onvoorwaardelijk gegeven”, schrijft hij in zijn Inleiding, maar de stelling “(…) hoewel ik mij niet van kritiek onthoud, [heb ik] mijn onderwerp benaderd (…) met het verlangen te begrijpen en te verklaren, meer dan te kritiseren en te veroordelen” dient met enige omzichtigheid benaderd te worden: dat “verlangen” heeft zich kennelijk gematerialiseerd in de dubbelzinnige aanpak waarvan ik hierboven enige voorbeelden gaf.

Maar, en die ‘maar’ is belangrijk, Korngold heeft met dit boek wel een werk afgeleverd waarin het kluwen van de Franse Revolutie enigszins begrijpbaar wordt weergegeven. Een kluwen - “Wat een grimmige ironie is er gelegen in de golvende beweging van een revolutie! Eens hadden de Girondijnen de koning in de Tuilerieën belegerd. Nog geen jaar later waren zijzelf door Robespierre ingesloten en nu zou Robespierre datzelfde lot ondergaan!” - bestaande uit ‘Jakobijnen’ en ‘Girondijnen’ (benamingen waarvan de auteur de oorsprong onderweg ook uitlegt), Feuillants, “ultra-terroristen”, Fédérés, de Plaine en de Montagne, de Enragés, Danton en de Dantonisten, Hébert en de Hébertisten, facties en fracties waaraan je van op enige afstand anders kop noch staart kan krijgen. Bovendien zie je naast en rond en tegenover Robespierre figuren opduiken als Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier ofte markies de La Fayette (voor wie Korngold de in de Verenigde Staten gebruikelijke naam Lafayette bezigt), Manon Roland, Lucie Simplice Camille Benoist Desmoulins, Anacharsis Cloots (“tot de minst bewonderenswaardige eigenschappen van Robespierre behoorde de onmacht om te kunnen erkennen dat ook een tegenstander eerlijke bedoelingen kon hebben”), Pierre-Joseph Cambon (“De grootste fout, die hem dan ook noodlottig is geworden, was echter dat hij de beschuldigden niet bij name noemde, behalve dan Cambon, en die had hij er juist buiten moeten laten”), de Zwitser Jean-Paul Marat (“een wanstaltige dwerg, nog geen anderhalve meter hoog, met kromme benen, brede borst en schouders, een korte, dikke hals en een mager, verwrongen gezicht”, die “om hoofden en om steeds meer hoofden [riep]”), of – omdat ik ze niet allemaal kan opnoemen – Robespierres naaste vriend Louis-Antoine Léon de Saint-Just (“Wanneer Saint-Just op het toneel verschijnt, dan voelt de biograaf van Robespierre voor het eerst dat dit een persoonlijkheid is die, hadden de voorvallen van negen thermidor niet plaatsgegrepen, misschien van meer betekenis was geworden dan de ‘Onomkoopbare’”), wier levens hier natuurlijk niet zo in detail beschreven worden als dat van het onderwerp van deze biografie, maar ook allemaal een rol hebben gespeeld in het geharrewar. Een index zou nuttig geweest zijn, maar het pleit in ieder geval voor Korngolds werk dat hij ook aan elk van hen de nodige aandacht heeft besteed.

Voor wie tussen de lijntjes van Ralph Korngolds gebrek aan objectiviteit kan en wil lezen (iets wat per slot van rekening voor elke biografie moet gedaan worden), en voor zichzelf enige helderheid wil scheppen in voornoemd kluwen, is Maximiliaan Robespierre, de moordenaar van de Franse Revolutie dus zeker het lezen waard.

Björn Roose

Dood in Arles – Axel Bouts (boekbespreking door Björn Roose)

Ik was wat boeken bij mekaar aan het zoeken vooraleer op reis te vertrekken toen ik Dood in Arles van Axel Bouts tegenkwam. Bij het zien van de titel en de auteursnaam wíst ik dat ik dit bij De Clauwaert vzw verschenen exemplaar eerder gelezen had, maar toen ik het opzocht onder mijn boekbesprekingen vond ik het nergens. Toch maar meegenomen dus en van bij de eerste bladzijde lezen, wíst ik dat ik me niet vergist had: ik had dat eerder gedaan. Een déjà vu dan? Nee, een geval – en zo zijn er klaarblijkelijk meerdere (zie een van mijn volgende boekbesprekingen) – waarin ik een korte boekbespreking geplaatst had op Librarything, maar nergens anders. Niet iets wat ik vaak gedaan heb, denk ik, maar als ik nóg eens een boek vast heb waarvan ik vermoed dat ik het al eerder gelezen heb, moet ik dat dus ook dáár even gaan controleren.

Tweede eigenaardigheid: het zát nog in mijn boekenkasten. Ik heb immers al jaren de gewoonte boeken die me niet bevallen zijn of die me minstens niet interesseren (en waarvan ik dus niet wil dat ze nog plaats innemen in die kasten) naar mijn zolder te verhuizen, en Dood in Arles had maar één ster (op vijf) van me gekregen (waarmee het zeker onder de te verhuizen categorie thuishoorde). Waarom was dit exemplaar dan niet verhuisd? Mogelijk om dezelfde reden dat ik de gegevens ervan niet correct had aangepast op het al eerder genoemde Librarything. Daar had ik immers de uitgave op Den Gulden Engel (Wommelgem) 1987 laten staan (waar het ook werkelijk oorspronkelijk uitgegeven is, met dezelfde cover dan nog), terwijl de editie die ik nu (en toen) voor me liggen heb (en had) wel uit hetzelfde jaar dateert maar dus bij een andere uitgever verschenen is. Slordigheid, met andere woorden. Of het nog niet vermoeden dat ik van boekbesprekingen ooit min of meer ‘ernstig’ werk zou maken.

“Iedereen verdient een tweede kans”, schreef ik in die eerste, na jaren terug opgedoken boekbespreking. Iets wat toen op een ander werkje van hem, Oorlog in Kieltje, sloeg (een boekje waarvan ik de bespreking meteen maar meenam in die van Dood in Arles, wat ik nu niet zal doen), maar waarvan ik dan maar besloten heb nog eens voor hetzelfde boek toe te passen ook. Al blijft de eindconclusie wel dezelfde: “Ik kon de stijl van dat boekje (…) als niets anders dan vreselijk pretentieus omschrijven en het verhaal als voorspelbaar en volkomen overbodig. Op de vraag ‘Hoe lang blijft een literair werk overeind?’ die het hoofdpersonage in het boekje zichzelf stelt, kon ik in dit geval alleen maar antwoorden met: ‘Niet meer dan een paar bladzijden’. En de stelling ‘De recensenten hebben gelijk: zijn laatste werken zijn inderdaad te cerebraal, te weinig vlees en bloed, te weinig leven.’, kon ik van harte beamen, al vind ik aan dikdoenerij weinig cerebraals.”

Ik voeg daar bij deze echter graag aan toe dat schrijvers die over zichzelf als een andere schrijver gaan schrijven wellicht de automatische neiging hebben zo’n dingetjes te creëren, of dat wie zo’n dingetjes creëert dikwijls zichzelf als onderwerp neemt zonder zulks rechtstreeks te doen. Vervang ‘ik’ door ‘hij’ en noem Axel Bouts Thomas Adam en dan mag dat, lijkt het wel.

Ik voeg daar eveneens aan toe dat Bouts in deze, wat dan op de achterflap genoemd wordt, “intrigerende en compositorisch sterke novelle die je in één adem uitleest”, bij nader inzien geprobeerd lijkt te hebben een magisch-realistisch verhaal af te leveren. Magisch-realisme zijnde een genre dat me ligt, maar waarbinnen ik al bijna zoveel mislukkingen gelezen heb als successen. Een wereld creëren die zeer sterk overlapt met de bekende, maar daar door bepaalde elementen iets aan toevoegen dat duidelijk maakt dat hij de onze niet is, en dan overstappen van de ene wereld naar de andere en terug, lijkt iets te zijn dat nogal wat schrijvers geprobeerd hebben, maar die andere wereld lijkt maar al te vaak nauwelijks het niveau van de (late) teenage fantasy nauwelijks te overtreffen en de weg terug komt maar al te vaak neer op ‘Het was maar een droom’. Bouts kleedt het met wat meer woorden in, maar daar komt het ook bij Dood in Arles op neer. Na het ternauwernood vermijden van een kritiek die ik al eerder gegeven heb op een aantal andere uitgaves van De Clauwaert, zijnde dat ze af en toe op geromantiseerde reisgidsjes lijken, heeft hij dié kritiek niét weten te vermijden.

Ik zou die ook kunnen leveren wat de belachelijke keuze van de naam ‘Walter Stichelbaut’ voor een chocoladefabricant betreft (iedereen weet waar Bouts daarvoor zijn, euh, cacao heeft gehaald), maar wil deze bespreking – al was het maar omdat ik dat vorige keer nagelaten heb – wel beëindigen met een stuk uit een zogezegd spontaan gesprek dat die chocoladefabricant met de eveneens per trein naar Arles op reis zijnde auteur Thomas Adam heeft. Adam heeft daarbij de Divina Commedia van Dante Alighieri voor zich liggen en de twee heren hebben net daarvoor ruzie gemaakt over wie de coupé gereserveerd heeft, maar dan krijg je dit:

“‘Ik heb geen van uw boeken gelezen, mijnheer Adam, maar hebt u zo’n personage reeds beschreven?’

‘Ik ben méér met het avontuur van de geest dan met dat van het lichaam begaan.’

‘Een mooi lichaam aanschouwen schenkt ook geestelijk genot. Of niet, mijnheer Adam?’

‘Over het verband tussen eros en schoonheid had Socrates het reeds. Tot Phaidros zei dat we van de schoonheid moeten houden, omdat zij de enige idee is die we met onze ogen kunnen aanschouwen. Niet zien of bekijken, maar aanschouwen zoals u treffend zei. Pas in het aanschouwen beroert schoonheid de geest, maar…’ Thomas lachte wrang. ‘Socrates had het over jonge knapen.’

‘Dan zal Dante hem wel diep in de hel hebben geduwd.’ Stichelbaut wees de Commedia aan.

‘Toch niet. Reeds in de eerste limbus treffen we de klassieke trits aan: Socrates, Plato, Aristoteles. Voor de verdedigers van lichamelijke schoonheid was Dante zeer goedertierend, en voor wie het in de praktijk toepasten evenzeer, want in de tweede limbus verblijven de grote minnaars: Helena en Paris, Tristan en Isolde… Weliswaar in de hel, maar toch in de meer comfortabele verdiepingen. Geweldigaards, bedriegers en verraders zitten helemaal onderaan in de nabijheid van Lucifer.’”

Mogelijk gaat een chocoladefabricant daar niet meteen bij lopen (persoonlijk ken ik er geen), maar ik als lezer ben bij het lezen van zo’n, zogenaamd ‘spontaan’ gesprek toch wel blij dat het boekje niet meer dan een zestigtal bladzijden duurt. Zestig bladzijden van een geblaseerdheid die mij bij een toevallige ontmoeting met de auteur alvast zou doen kiezen voor een plaatsje op de gang in plaats van het delen van de coupé.

Björn Roose

Anglomanie – Ian Buruma (boekbespreking door Björn Roose)

De laatste keer dat ik de naam Ian Buruma tegenkwam, was in een boek van Adriaan van Dis, genaamd Op oorlogspad in Japan. Terwijl hij op dat pad is, spreekt Van Dis namelijk, onder andere, met Buruma, die jaren in Tokio heeft gewoond. Het voorliggende boek, zo’n driehonderdzeventig bladzijden dik, in het Engels verschenen in 1999 bij Weidenfeld & Nicholson en in Nederlandse vertaling in 2000 bij Uitgeverij Atlas, Anglomanie getiteld, heeft echter niks van doen met de eilandengroep waarop Tokio ligt, maar wel met die andere, de zogenaamde Britse Eilanden, ofte British Islands. Waarbij ik “zogenaamde” schrijf omdat ik de aversie van de Ieren begrijp om op die manier min of meer aangeduid te worden als Britten, terwijl ze dat niet zijn.

Waarmee ik niet gezegd heb dat Buruma, zoon van een Nederlandse vader en een Engelse moeder, het in Anglomanie uitgebreid over Ierland heeft. Het moge duidelijk zijn dat de Ierse ‘anglomanie’ grotendeels beperkt blijft tot (van oorsprong) Engelse inwijkelingen/bezetters, geen onderwerp waarover Buruma het kennelijk wou hebben, net zomin als over de logischer ‘anglofobie’ die zich doorheen decennia van Engels kolonialisme onvermijdelijk van een bij momenten niet onaardig deel van de Ierse bevolking heeft meester gemaakt. Zo braaf als Sinead O’Connor het hield in het overigens prachtige lied This is a rebel song kan immers niet iedereen het houden: “How come you’ve never said you love me / In all the time you’ve known me / How come you never say you’re sorry / And I do”.

Dat gezegd zijnde moet het toch al min of meer duidelijk zijn dat ik geen onvoorwaardelijke fan van Engeland of Groot-Brittannië ben. Niet dat er landen zijn, belgië op de allerlaatste plaats trouwens, waar ik wél onvoorwaardelijke fan van ben, maar een manie voor al wat Engels is, of door sommigen verondersteld wordt Engels te zijn, zal ik in ieder geval nooit ontwikkelen. Los nog van het simpele feit dat manieën voor zover ik weet evenmin getuigen van geestelijke gezondheid als fobieën. Omdat ik van die laatste óók geen last heb, minstens niet wat betreft de Engelsen of het eiland waarop ze wonen (een eiland dat ze delen met de Welshmen en de Schotten, die al evenmin Engelsen zijn, zelfs al hebben ze door de band genomen niet genoeg eigenwaarde om daar een punt van te maken), heb ik ook niet geaarzeld om dit boek mee te nemen toen ik het tegenkwam bij de uitverkoop van een bibliotheek: dat Voltaire en Theodor Herzl (“net als andere politieke figuren die in het Europa van het fin de siècle kwamen bovendrijven (…) een gefrustreerde kunstenaar”), om slechts de twee “intellectuele anglofielen” te noemen naar wiens “inzichten” op de achterflap verwezen wordt, ‘anglomanen’ waren is niet mijn probleem, maar uit hun manie valt misschien nog wat te leren, als het al niet is dat die onzinnig was, net zoals het overgrote deel van de menselijke fixaties in het verleden, tegenwoordig en allicht ook in de toekomst.

Laat dat alles u echter niet weerhouden van verder lezen, en vervolgens dat boek lezen, want ik heb onder het lezen geen enkele zin voelen opkomen om Buruma te vierendelen of, eenvoudiger, het boek verder maar naast me neer te leggen. Van Het circus van Max Beckmann, een ander boek van hem dat in 2008 in vertaling bij Uitgeverij Atlas verscheen en dat ik las lang voor ik met boekbesprekingen begon, wist ik al dat hij boeiende essays schreef en die overtuiging is er met Anglomanie, waarin hij zijn persoonlijke – en familiegeschiedenis mooi weet te mengen met la vie des autres, niet minder op geworden. Buruma is geen super vlotte, in spreektaal schrijvende auteur, maar het is ook geen dorre wetenschapper, en door de band genomen weet hij zijn onderwerp wel op een manier te benaderen die de interesse naar wat verder komt, blijft opwekken. Zelfs al is Buruma’s keuze van ‘anglomanen’ én ‘anglofoben’, of mensen die er op een of andere manier in slaagden beide afwisselend of op hetzelfde moment te zijn, duidelijk vaak ingegeven door een derde stuk van zijn afkomst. Ik schreef al dat zijn vader Nederlands was en zijn moeder Engels, maar zijn moeder was ook joods, en de joodse draad in dit hele boek ligt soms wel eens onder de oppervlakte, maar zelden diep. Iets wat eigenaardig genoeg leidt tot een soort – ongewilde, neem ik aan – bevestiging van het door een aantal ‘anglofoben’ verspreide denkbeeld dat anglomanie zo ongeveer gelijk te stellen valt met judeofilie, iets wat Buruma dan weer probeert tegen te spreken.

Ik kom daar verderop in deze bespreking wellicht nog op terug, maar begin alvast graag met wat Buruma vertelt over het Den Haag van zijn jeugd, een stad die tot aan de Tweede Wereldoorlog de op een na grootste joodse bevolking van Nederland had: “In de tweede helft van de jaren veertig, in de jaren vijftig en zelfs nog in de jaren zestig golden de Britten in plaatsen als Den Haag als een hogere soort, want ze hadden, samen met de Amerikanen en de Canadezen, de oorlog gewonnen. Ook de Sovjet-Unie had de oorlog gewonnen, maar het Rode Leger was nooit tot in de buurt van Den Haag gekomen, en verder… het Rode Leger bleef het Rode Leger. Tegenwoordig gelden de Britten niet langer als een hogere soort, zelfs niet in Den Haag. Het beeld van Groot-Brittannië als een land van oorlogshelden is aan het afkalven. Als de Britten nu weer oorlog komen voeren op het Europese vasteland is het als voetbalvandalen: de geschiedenis herhaalt zich in de vorm van een nachtmerrie met een enorme bierkegel.” De ‘anglomanie’ waarover Buruma het in dit boek heeft, is dan ook een fenomeen uit het verleden, zij het dat dat verleden tot zo’n zeventig jaar geleden nog niet helemaal, samen met het Britse ‘Rijk’, weggedeemsterd was. Zij het ook dat ze bij Buruma zelf niet helemaal verdwenen is. Buruma gelooft op de een of andere manier nog in de “Britse vrijheidsretoriek” – wie deze wil toetsen aan de werkelijkheid kan altijd eens in Engeland gaan wonen en een verkeerde ‘meme’ posten (de “relatief vrije pers” waarover Buruma het heeft, geldt op zijn minst niet waar het sociale media betreft), een activiteit die nog voortvarender wordt aangepakt dan in het ook al zo vrije belgenland -, in de “poëzie” van de “Britse pracht en praal” en de verhevenheid van “de trots op continuïteit en het geloof in tradities – ook al zijn die tradities vaak niet zo oud als ze zich voordoen”, maar zal ongetwijfeld niet alleen aan het feit dat fish and chips, en zelfs curry, langzamerhand het onderspit aan het delven zijn tegen pita en shoarma, gemerkt hebben dat dat geloof op een ontgoocheling aan het uitdraaien is: “Ik heb een aantal Europese anglofielen en bij wijze van contrast enkele verwoede anglofoben uitgezocht, om te zien wat Europeanen nu zo bewonderden (respectievelijk verfoeiden) in Groot-Brittannië, en of er iets van die deugden (en ondeugden) is overgebleven, zo ja, hoeveel. Misschien verbaast de lezer zich over mijn keuze van te bespreken personen. Sommigen zijn beroemd, anderen niet. Enkele voor de hand liggende kandidaten zijn achterwege gebleven – Napoleon bijvoorbeeld. Geen van mijn anglofielen hield blindelings van Groot-Brittannië (blinde hartstocht is eerder een kenmerk van de haters). De meesten, vooral de fanatieksten, raakten uiteindelijk ontgoocheld en zagen hun dromen hun glans verliezen. Ontgoocheling is een gevoel dat ieder in dergelijke omstandigheden moet ervaren voordat hij in de buurt van de waarheid komt.”

Wat in ieder geval lijkt te kloppen voor de persoon waarrond het tweede hoofdstuk van het boek, het eerste na het inleidende De sigaar van Churchill, draait: Voltaire. “Voltaire is de eerste, of althans de beroemdste, welsprekendste, geestigste, meest onbeheerste en vaak intelligentste moderne anglofiel”, schrijft Buruma ergens vooraan in dat hoofdstuk, dat als titel De kokosnoten van Voltaire meekreeg, een titel die verwijst naar het feit dat Voltaire er van overtuigd was dat de wereld meer op Engeland zou moeten lijken (of althans: toen op het Engeland van toen) en dat zulks ook op een of andere manier kon geregeld worden (kokospalmen zouden als ze niet in het land van origine geplant werden ook wel vrucht dragen). Iets waar zijn Engelse tegenvoeters, de lokale leden van de ‘elite’, het niet noodzakelijk mee eens waren: “Hoewel Voltaire realistisch genoeg was om de negatieve kanten van het Engelse leven met sardonische humor te bezien, bleef zijn Engeland over het geheel genomen een zonnige plek, want het was gebaseerd op een idee. Centraal in dat idee stonden vrijheid en de rede. Aangezien de rede in zijn visie een universele waarde vormde, beschikte hij in Engeland over een universeel model. Dat maakt hem tot de vader van de Europese anglofilie [ook letterlijk, want kort na zijn terugkomst van zijn Engelandreis werden in Frankrijk ook “paardenrennen, tuinieren, geklede jassen en Engelse pudding” populair, noot van mij], al zou daar nog veel in veranderen, vooral na de Franse revolutie. Voltaire wenste oprecht dat de rest van de wereld meer op Engeland zou gaan lijken. Anderen, zoals Montesquieu, namen dat idee al gauw over, terwijl het in de Engelse elite op dat moment nog steeds bon ton was stevig francofiel te zijn.” Wat dan weer niet noodzakelijk zal gegolden hebben voor de toenmalige koning van Engeland, George I. Die gaf Voltaire bij diens eerste bezoek aan Engeland een gouden medaille, “nadat de Britse ambassadeur, de tweede graaf van Stair, Voltaire ‘misschien Frankrijks eminentste dichter aller tijden’ had genoemd – niet dat de uit Hannover afkomstige koning die fijnzinnige frase overigens zou hebben begrepen; hij sprak geen Engels”. Wat op zijn beurt slechts één van die feitjes is waarmee dit hoofdstuk en alle andere gelardeerd zijn door Buruma. Een hoofdstuk over Voltaire gaat niet alleen maar over Voltaire, een hoofdstuk over Goethe gaat niet alleen maar over Goethe, een hoofdstuk over Wilhelm II gaat niet alleen maar over die Kaiser. Af en toe wijkt Buruma zelfs zo ver af van de persoon aan wie het hoofdstuk oorspronkelijk gewijd leek dat je gaat denken dat hij die persoon alleen als kapstok heeft gebruikt en dat ergens onderweg uit het oog is verloren, maar hij weet toch altijd weer bij degene uit te komen waarmee hij ook begonnen is. Én de hoofdstukken staan, zelfs los van het feit dat ze allemaal rond ‘anglomanie’/’anglofobie’ draaien, niet los van mekaar. Namen komen terug, publicaties komen terug, plaatsen komen terug.

Wat echter opvallend is bij de “keuze van te bespreken personen” is dat de overgrote meerderheid daarvan van Duitse, al dan niet joodse, afkomst is. Na het hoofdstuk over de ‘anglomane’ Voltaire had bijvoorbeeld perfect een hoofdstuk over Jean-Jacques Rousseau kunnen volgen, maar wat die laatste betreft, houdt Buruma het – ín het hoofdstuk gewijd aan Voltaire – bij: “Jean-Jacques Rousseau heeft Engeland vaak bezocht. Zijn boeken werden er veel gelezen en hij was er een geziene gast, ook al gedroeg hij zich vaak schandelijk. Hij sprak zich in beginsel uit tegen de Engelse grondwet. Door de verdeling van de regeringsmacht werd naar zijn mening de wil van het volk verdeeld. Het was een illusie te denken dat een gekozen regering een garantie is voor vrijheid. Een deel van de Engelse samenleving had het recht voor zijn eigen despoten te stemmen, dat was alles. De Engelsen moesten volgens Rousseau wel onnozel zijn als ze dachten dat ze vrij waren. Een gemengde regering stond in elk geval radicale oplossingen in de weg; het was niet meer dan een overblijfsel van een feodaal systeem.” Niet dat ik een ‘francomanie’ heb, maar de ‘anglofoben’ H.L. Fougeret de Monbron, auteur van een boekje getiteld Préservatif contre l’anglomanie, Jean-Paul Marat én Rousseau samenpersen op een paar bladzijden nadat Voltaire zo’n twintig bladzijden min of meer bewierookt is, is geen erg evenwichtige keuze.

Enfin, het zij zo, nadat we – al komen een aantal van hen wel nog kort terug in andere hoofdstukken – de Fransen gehad hebben, komen we terecht bij de Duitsers en wel meteen in het Walhalla, een tempel “in klassieke Griekse stijl gebouwd door prins Lodewijk van Beieren” en te vinden in de buurt van Regensburg, in Donaustauf. Een tempel die ik een aantal jaren geleden ook bezocht en waarin me een aantal dezelfde dingen opvielen als bij Buruma het geval was, maar ook een aantal andere. Zo heeft Buruma naast de bustes van “goden ‘van de Duitse taal’: generaals en prinsen, maar ook Goethe, Herder, Lessing, Leibniz, Bach (…) [en] Wagner” ook “als een beleefde geste achteraf, bij wijze van verontschuldiging” die van Albert Einstein gezien, een ‘Wiedergutmachung’ zou ik het enigszins cynisch noemen, maar vernoemt hij niet het feit dat die buste in artistieke kwaliteit zo ver onderdoet voor de oudere exemplaren dat ze als een belediging overkomt voor de mensen die die oudere exemplaren gebeeldhouwd hebben. En zo vindt Buruma het eigenaardig dat Shakespeare, die “in de tijd dat dit Walhalla werd gebouwd (…) een Duitse toneelschrijver [was] geworden” (in de zin dat hij, mede dankzij Goethe, werd beschouwd als een om een of andere reden in Engeland geboren bijzondere vertegenwoordiger van het Deutschtum), niet vertegenwoordigd is in de beeldengalerij, terwijl ik het toch sterk vond daar wél Anton van Dijck, Desiderius Erasmus, Hugo Grotius, Jan van Eyck (overigens aangeduid als ‘Johann’), Michiel Adriaan de Ruyter, en Pieter Paul Rubens naast de, al meer voor de hand liggende, prinsen van Oranje aan te treffen, maar misschien probeerde Buruma met dat stukje over Walhalla alleen een goede inleiding te vinden voor het derde hoofdstuk, Goethes Shakespeare, en deed het er voor de rest niet zo heel veel toe wat daar wel en niet te vinden was. Zoals de ‘shakespearomanen’ alleen maar zagen wat ze wilden zien: “Het werk van Schlegel [diens vertalingen van Shakespeares werken, noot van mij] is verwelkomd als minder een vertaling dan als een transmutatie, een linguïstiche metamorfose. Uit Shakespeares woorden was een nieuwe, Duitse schepping ontstaan, waarin nooit eerder gepeilde geestelijke diepten werden uitgedrukt, diepten zo groot dat de mens niet eens wist dat ze bestonden. Shakespeares geest was zogezegd versmolten met de Duitse Geist. Sommige Duitsers zagen dat als een bewijs voor de superioriteit van de Duitse taal. Ze stelden dat het genie van Shakespeare in het Duits opnieuw was ontdekt, dat hij eigenlijk een Duitser had moeten zijn, ja zelfs dat hij Duitser wás. We lijken nu ver verwijderd van Voltaires kokosnoten. De Duitse shakespearomanie begon in feite als een reactie op Voltaires classicistische minachting voor het Engelse toneel, maar eindigde met een soort vervorming van Voltaires universalisme. Het zaad van Shakespeares kunst was met veel succes in het buitenland gezaaid, tot in het verre India en Japan toe, maar voor zover ik weet werd alleen in Duitsland zijn universele aantrekkingskracht toegeschreven aan het genie van de plek, aan de Geist van de Duitse taal. De shakespearomanie was net als Voltaires verering van het Engelse denken een vorm van anglofilie, maar resulteerde in een nativistisch beeld van Engeland dat ver van Voltaires universele model afstond.” Kortweg, en zoals eerder gezegd, ‘anglomanie’ kan net zo goed “een manie voor al wat Engels is” zijn, als een manie voor wat “door sommigen verondersteld wordt Engels te zijn”. Waarbij er vrijuit geshopt en gestolen wordt, “here a little slice, there a little cut” om het met Thénardier uit die Engelse musical Les Misérables te zeggen, tot het beeld volledig klopt met wat degene die het creëert vooraf al wou hebben. Iets waartoe het feit dat Engeland voor de meeste mensen op ‘het continent’ toen nog zo goed als Verwegistan was ongetwijfeld heeft bijgedragen, terwijl datzelfde Engeland toch overal zijn invloed liet gelden. Of zoals Goethe het formuleerde: “Engeland is overal – omringd door zeeën, in mist en wolken gehuld en over de hele wereld actief.” Een Goethe die als toneelauteur in latere Duitse tijden overigens minder in de smaak zou vallen dan Shakespeare: “Het merkwaardigste moment in de hele geschiedenis van de shakespearomanie brak iets meer dan honderd jaar na de publicatie van Schlegels vertaling aan. In Hitlers Derde Rijk werd Shakespeare vaker opgevoerd dan Goethe en Schiller. Goethe was naar de smaak van de nazi’s te humanistisch en Schiller te revolutionair. Maar Shakespeare bleef het noordse genie, en Hitler, die altijd had gehoopt op een noordse alliantie met Groot-Brittannië, was trots dat de Duitse schouwburgen Shakespeares noordse geest meer eer bewezen dan de Britten zelf. In september 1939 verklaarde de Reichsdramaturg Rainer Schlösser officieel dat Shakespeare, in Duitse vertaling, als een ‘klassieke Duitse schrijver’ diende te worden beschouwd. Dus, terwijl in het voorjaar van 1940 Duitse troepen een invasie in Groot-Brittannië voorbereidden, verzamelden de nazikopstukken zich in Weimar om de verjaardag van Shakespeare te gedenken.”

Ik kan nog wel een aantal ‘bladzijden’ door gaan over dit boek – ik ben per slot van rekening nog maar aan het einde van hoofdstuk drie gekomen, terwijl er vijftien zijn -, maar hoop met het voorgaande wel al aangeduid te hebben dat wat de ironie van ‘anglomanie’ lijkt te zijn voor mij deel uitmaakt van de kern ervan. Er is niet zoiets als de goede ‘anglomanie’ en de foute, een manie is een manie, en daarmee sowieso fout. Alleen uit die fout zich de ene keer op een andere manier dan de andere keer. Iets wat in al zijn variaties ook naar voor komt in de nog volgende hoofdstukken. Bijvoorbeeld in het vierde, Fingals grot, genoemd naar de grot die een hoofdrol speelt in Fingal, an Ancient Epic Poem van de Schot James Macpherson, een hoofdstuk waarin Buruma een poging doet “anglofilie [af te zetten] tegen de liefde voor Schotland”, een poging waarin hij bijvoorbeeld ook verwijst naar Mel Gibsons Braveheart: “De film Braveheart, geproduceerd in Hollywood, met een Australiër in de rol van William Wallace en grotendeels opgenomen in Ierland, was een gemoderniseerde versie van Fingals veldslagen tegen buitenlandse indringers. Braveheart werd in Schotland verwelkomd als een patriottisch meesterwerk.” “Liefde voor Engeland en voor Schotland sloten elkaar niet uit, zoals blijkt bij Mendelssohn, Fontane en vele anderen”, schrijft Buruma, “Maar het waren ongelijksoortige liefdes. De Europese anglofilie volgde in het algemeen de regels van Voltaire en idealiseerde politieke instellingen, sociale vormen en een beschaafde samenleving. De cultus van Schotland, en in het bijzonder van de Schotse eilanden en de Hooglanden, richtte zich juist op het tegendeel daarvan: de romantiek van een precivilisatie, van een apolitieke gemeenschap, van de natuurmens en misschien zelfs van de nobele wilde. Anglofielen voelden zich gewoonlijk meer tot Adam Smith aangetrokken dan tot Ossian. Het beeld dat de anglofiel van Engeland heeft is in feite een beeld van Groot-Brittannië. Het ossiaanse beeld van een nationale gemeenschap komt op als Groot-Brittannië uiteenvalt in verschillende delen. De Engelse cultus van het angelsaksendom en koning Alfred was uiteindelijk ook een vorm van ossianisme, maar Engelse politieke instellingen verbreidden zich over heel Groot-Brittannië, zodat de Engelse en de Britse identiteit samen gingen vallen. Met andere woorden, Ossianismus was evenmin als shakespearomanie kenmerkend voor de Europese anglofilie; het waren romantische afwijkingen.” Een stelling waarmee Buruma op een punt is gekomen waarop hij zélfs als de ‘manie’ een echte liefde is voor iets wat Brits is - en hij beschouwt ook Schotland als Brits, net zoals hij Brits beschouwt als Engels -, zegt dat dat geen échte ‘anglomanie’ is, maar een “afwijking”. Alsof een manie niet per definitie een afwijking is en er een zuivere, goed te keuren, vorm van zou zijn. Een zuivere vorm zoals Buruma die lijkt aan te treffen bij Alexander Ivanovitsj Herzen: “In de loop van zijn leven zwalkte hij op een briljante manier door de Europese ideeënwereld. Zo stemde hij onder meer in met Hegels dialectiek, het socialisme van Saint-Simon, het anarchisme van Proudhon, het constitutionele liberalisme en de verlichte autocratie van tsaar Alexander II. Voortdurend zat hij klem tussen twee kampen: in Rusland tussen de westerlingen en de slavofielen, daarna tussen radicalisme en reformisme en nog later tussen revolutie en evolutie. Maar net als Pückler en Tocqueville was hij in wezen een aristocratische vrijdenker die zich aangetrokken voelde tot de Britse rechtsstaat.” Hij zwalkte maar wat, maar als hij die richting uitzwalkte, dan was dat zijn “wezen”. Faut le faire. Zeker als je even verder dit zegt: “Voltaires anglofilie was kenmerkend voor het achttiende-eeuwse rationalisme. Hij bewonderde de Engelse manier van denken. Herzen was anders. Hij hield van de vaak irrationele gewoonten van het Britse leven en raakte gesteld op de gotische complexiteiten van de Engelse politiek en wetgeving.” Irrationele gewoonten als die typisch joodse om steentjes op een graf te leggen, bijvoorbeeld, ook op, pakweg, dat van Karl Marx: “Bij een recent bezoek zag ik een laatste belediging voor het zelfbeeld van de vader der revoluties: er lagen een paar nette stapeltjes stenen op zijn graf, van oudsher het joodse teken dat iemand herdacht wordt – voor een prominente jood die niet van joden hield en ook niet van Engeland.”

En nu ga ik er echt mee stoppen, want anders moet ik u ook nog meenemen langs ‘parkomanen’, het kostschoolsysteem, de ideologische strijd tussen de Engelse groepssporten en de Duitse Turnvereine (met baron Pierre de Coubertin in een hoofdrol), Wagner en zijn volgelingen (“Diens Teutoonse heidendom mocht dan doordrenkt zijn van christendom, je hoefde geen christen te zijn om erdoor meegesleept te worden”; onder andere de zionist Herzl was er gek op), Disraeli (“zijn gezichtspunten leken maar al te sterk op die van Europese antisemieten”), Louis Martin (auteur van het traktaat L’Anglais est-il un Juif?), Oeganda als eerste mogelijke plaats voor Sion (een ideetje van de Britse minister voor Koloniën, Nathaniel Rotschild), De anglomaan die Engeland haatte (de al eerder genoemde Kaiser Wilhelm II) inclusief zijn verblijf op kasteel Doorn, Carl Schmitt (en “zijn boeiende boekje Land und Meer (Land en zee), waarin Schmitt probeert de opkomst en verhoopte ondergang van het Britse Rijk te verklaren”), Leslie Howard Steiner ofte Leslie Howard (zoon van een Hongaarse jood en een Britse jodin, tevens “de meest Engelse van alle intelligente, blonde, blauwogige filmhelden die voor Engelse gentleman hebben gespeeld”), Nikolaus Pevsners The Buildings of England (waarvan de vijftig delen, aldus Buruma, “op hun manier een even bijzonder anglofiel document [vormen] als Voltaires Letters concerning the English Nation), Oswald Spengler (die de Duitse liberalen aanduidde als “het onzichtbare Engelse leger dat Napoleon na de slag bij Jena op Duitse bodem achterliet”), Friedrich Hayek (van The Road to Serfdom), W.H. Auden (dichter en homofiele schoonzoon van Thomas Mann); P.G. Wodehouse (vooral bekend van Jeeves, de butler, niet de zoekmachine), Blackpool en het congres van de Conservative Party dat Buruma daar bezoekt (“Blackpool is schaamteloos vulgair. En de Conservatieve Partij, zo had ik altijd de indruk, probeert vulgariteit juist te verhullen onder een mantel van deftigheid.”), en ten slotte zelfs De laatste Engelsman, zijnde, weerom volgens Buruma, Isaiah Berlin, wiens herdenkingsdienst hij bijwoont: “Ik zag de politicus lord Jenkins of Hillhead, de academicus lord Annan, die er ietwat Russisch uitzag in zijn zwarte astrakan jas, lord Carrington, voormalig minister van Buitenlandse Zaken, lord Gowrie, de minister van Cultuur, en ook lord Menuhin, in zijn functie van ‘vertegenwoordiger van Hare Majesteit de koningin’. Daar zat de hele weldenkende elite van Engeland, met hun staalblauwe yarmulka’s, dure dassen en slappe vilthoeden, en ze stonden op toen de kaddisj werd gelezen voor een man die was geboren in Riga en altijd had benadrukt dat hij geen Engelsman was maar een anglofiele jood”.

Nog een heel parcours dus, om maar te zwijgen over wat ik verder en eerder aangeduid had aan passages, maar geen parcours dat we in de volle lengte zullen afleggen. Iets waarmee u ongetwijfeld blij zal zijn. Desalniettemin, en ondanks de mijns inziens eigenaardige visie die Buruma heeft op de ‘anglomanie’ waaraan hij dit boek gewijd heeft, zou ik lezing ervan ten zeerste aanraden.

Björn Roose

Onder filosofen – 15 ontmoetingen uit de geschiedenis van de filosofie – Thijs Lijster & Jan Sietsma (boekbespreking door Björn Roose)

De titel van voorliggend werkje, Onder filosofen – 15 ontmoetingen uit de geschiedenis van de filosofie, deed me meteen terugdenken aan een boek dat ik jaren geleden las (en misschien nog eens moet herlezen): Denkers in de ring – Filosofische polemiek uit 25 eeuwen. Onterecht, helaas, want Thijs Lijster en Jan Sietsma, auteurs van het eerstgenoemde, in 2005 bij Klement/Pelckmans verschenen, boekje van zo’n honderd bladzijden hebben een veel minder interessante ‘bundel’ afgeleverd dan Maarten Doorman en Willem Visser, samenstellers van laatstgenoemde boek, driehonderdzestig bladzijden dik en in 1995 verschenen bij Ooievaar Pockethouse. Al werden een paar van de 15 ‘ontmoetingen’ twintig jaar eerder ook wel opgenomen in ‘de ring’, meer bepaald Jean Paul Sartre versus Albert Camus en Friedrich Nietzsche versus Richard Wagner, en komen van de filosofen die verder in die ‘ontmoetingen’ betrokken zijn in ‘de ring’ ook nog elk op zich Plato, Desiderius Erasmus, David Hume, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer, Heinrich Heine, Karl Marx, en Ludwig Wittgenstein aan de beurt.

Waarmee we het echter wat de gelijkenissen tussen beide boeken betreft wel zo’n beetje gehad hebben. Doorman en Visser leidden in hun boek telkens de genoemde filosoof in en gaven dan het woord aan hemzelf (geen ‘haarzelf’ inderdaad, net zomin als bij Lijster en Sietsma het geval is), wat voor minder filosofisch aangelegde mensen al niet altijd tot gemakkelijke lectuur leidt, maar Lijster en Sietsma vonden dat laatste niet nodig. Ze schrijven over elk van de (quasi-)ontmoetingen en de zich ontmoetenden een stuk, lullen een eind weg over de theorieën die (al dan niet bij die gelegenheid) werden ontvouwen, en daarmee moet je het als lezer doen. “Van dit andere, dat zich niet in begrippen laat vastleggen, gaat een appèl uit”, schrijven ze in het hoofdstuk over (Emmanuel) Levinas & (Jacques) Derrida: “Men kan het andere niet negeren, men moet er recht aan doen door het op te nemen in de interpretatie. Maar de interpretatie zal altijd tekort schieten (omdat een verschijnsel de context immers altijd transcendeert) en zo doet iedere interpretatie het andere tegelijkertijd onrecht aan. Zo zet Derrida ook vraagtekens bij Levinas’ behandeling van de begrippen ‘oneindigheid’ en ‘de ander’; totaliseert hij ze zelf niet?”. Een uitleg waarvan ik me in alle oprechtheid afvraag of Derrida die zélf ingewikkelder kan gemaakt hebben en of ik dan niet liever diens Adieu à Emmanuel Levinas of Geweld en metafysica had gelezen, werken die ik overigens – eerlijk is eerlijk – slechts kan opnoemen omdat de titels ervan achteraan in het boekje, onder de noemer Gebruikte en geciteerde literatuur, zijn opgenomen.

“Filosofen zijn namelijk net mensen. Ze komen bij elkaar op bezoek, blijven te lang hangen in cafés, roken veel te veel, verzetten zich tegen de autoriteiten en verwachten dat dit allemaal door diezelfde gezagsdragers wordt gefinancierd”, luidt het in het Voorwoord, en ten dele hebben Lijster en Sietsma zich ook met die aspecten van de ‘ontmoetingen’ beziggehouden, maar hun pogingen om in zeer kort bestek eveneens de minder aardse aspecten daarvan samen te vatten, zijn ook minder geslaagd. Nog los van het feit dat die aardse aspecten daardoor niet genoeg ruimte krijgen. Als de heren over Albertus Magnus schrijven dat “zijn grote kennis en brede belangstelling (…) ook tot geruchten [leidden]” en dat hij “een machine met vrouwelijke kenmerken (een zogeheten ‘androïd’) [zou] hebben gefabriceerd, die bovendien salve (gegroet) kon zeggen”, iets waarmee Thomas van Aquino “minder ingenomen [schijnt] te zijn geweest”, waarop hij “het duivelse knutselwerk aan diggelen [sloeg]”, verdient dat wat meer uitleg dan dat halve paragraafje en krijg je als lezer eerder het gevoel dat je informatie wordt onthouden dan dat je er gewonnen hebt. Net zoals dat ook het geval is wat betreft de contacten tussen Desiderius Erasmus en Pieter Gilles, die ter sprake komen in het hoofdstuk Erasmus & More, of de korte aandacht die gewijd wordt aan More’s Responsio ad Lutherum in datzelfde hoofdstuk. Wie echt meer wil weten over de verhoudingen tussen, bijvoorbeeld, Wagner en Nietzsche, de Frankfurters Walter Benjamin en Theodor Adorno, of Edmund Husserl en Martin Heidegger (wat toch weer eens een ander thema is dan de verhouding tussen Hannah Arendt en diezelfde Martin Heidegger, al zaten er overeenkomsten in), zou ik dan ook ten hoogste de al eerder genoemde lijst van Gebruikte en geciteerde literatuur aanraden.

Björn Roose

Z!N – Over leven in de 21ste eeuw – Alain Grootaers (boekbespreking door Björn Roose)

Wie wil weten hoe ‘wereldvreemd’ ik ben, of hoe weinig aandacht ik besteed aan ‘Bekende Vlamingen’ (BV’s) en tutti quanti (u mag zelf beslissen of dat ‘vreemd’ is), mag mij de vraag stellen of ik tot ik voorliggend boek, Z!N – Over leven in de 21ste eeuw, wist wat Alain Grootaers allemaal gedaan heeft in z’n leven. Behalve dat hij een belangrijk deel van de interviews heeft afgenomen in de schitterende serie Tegenwind, waarvan ik eerder het boek met de ondertitel OVER 6 wetenschappersin het oog van de coronastorm besprak, en ergens in Spanje woonde, had ik u het antwoord volkomen schuldig moeten blijven. ‘De broer van Walter Grootaers’? Ah ja, die heeft inderdaad dezelfde familienaam. ‘Manager van De Kreuners geweest’? Ach zo. ‘Oprichter van P-Magazine’? Tiens, ik heb dat zelfs wel eens gelezen, denk ik. ‘Bedenker van de Ché’? Dat heb ik zeker een maand of zes gelezen, stond die daar dan ook in? ‘In De rechtvaardige rechters gezeten’? Sorry, maar één keer gezien. ‘Het eerste seizoen van De Slimste Mens ter Wereld gewonnen’? Zelfs nooit gezien. ‘Hij schrijft voor PAL NWS en Doorbraak.be’? Ik zie daar wel eens linken naar, naar die publicaties, maar als ik al eens ga kijken, zitten de artikels achter een betaalmuur. En toch neem ik nu een boek van hem dat al langer in mijn boekenkasten zit ter hand terwijl z’n nieuwste boek, Beroerd, over de hersenbloeding die hij in 2023 kreeg en de lange revalidatie nadien, vers in de boekhandels ligt? Jep. Toeval. Want ik volg ook de aankondigingen van uitgeverijen niet en zag dat boek pas bij Standaard Boekhandel liggen toen ik Z!N uit mijn bibliotheek had gehaald.

Z!N, zijnde een boek met een titel bestaande uit twee hoofdletters en een leesteken en een ondertitel (die ik niet in die vorm ga overnemen omdat opeenvolgende hoofdletters voor mij neerkomen op geschreven geschreeuw) bestaande uit bijna niets anders dan hoofdletters (alleen de ‘ste’ van ‘21ste’ bleef gespaard), fenomenen die wellicht in 2009, het jaar waarin dit boek verscheen bij Uitgeverij Vrijdag (in 2024 overgenomen door Uitgeverij Pelckmans, waar Grootaers’ nieuwste werd uitgegeven), nog ‘normaal’ waren. Z!N, ook zijnde een boek handelend over, minstens ten dele, uit de tredmolen stappen, minder (gaan) werken, “de onzin van een dolgedraaide samenleving (…) vervangen door Z!n”, zoals op de achterflap staat, over “de ratrace, de overconsumptie en de stress”, het soort dingen waarvan gezegd wordt dat ze behalve andere problemen ook een veel hogere kans op… hersenbloedingen tot gevolg hebben.

De alternatieve ondertitel, te vinden op de titelpagina, De kunst van het overleven in de 21ste eeuw, is dus mogelijk ternauwerdood toegepast door de auteur ervan, een auteur die nochtans in de twee jaar voorafgaand aan de publicatie, 2007 en 2008, “een sabbaticalreis door het Indiase subcontinent en Zuid-Oost-Azië” had ondernomen, zijn leven naar eigen zeggen vervolgens totaal omgooide, op een klein boerderijtje ging gaan wonen in Andalusië, en daar zijn redding in zag: “Ik ben anders gaan werken, anders gaan consumeren, ik kijk nu met andere ogen naar geld.” Verre van mij om daar sarcastisch over te doen – we zouden er allemaal deugd van hebben om de rust wat meer op te zoeken, en wie zijn leven wil veranderen, moet dat nooit nalaten -, maar het kán zijn dat wie voelt dat hij het rustiger aan moet doen dat nog niet sterk genoeg voelt en het kán zijn dat innerlijke rust voor de een makkelijker te bereiken valt dan voor de andere, ook onder omstandigheden die gelijk zijn.

Ik zou bijvoorbeeld niét helemaal relax worden van een bezoek aan Cambodja, zelfs al werken de mensen in een dorp als Sin Pitch er alleen maar als dat strikt noodzakelijk is, ondanks het feit dat ik voor die levensstijl waardering kan opbrengen en helemaal de uitleg volg die Grootaers geeft in het hoofdstuk Visoen van het deel De zin van Z!n omtrent wat er te verwachten zou zijn als dat dorp de ‘weldaden’ van de industriële revolutie zou ontmoeten. Ik word namelijk onnozel van met veel mensen in één ruimte slapen, lastige insecten, én... dolce far niente. Grootaers probeert reacties die – wat ik niet doe – zijn reactie afdoen als “valse en misplaatste nostalgie voor romantische zielen” voor te zijn door te zeggen dat het inderdaad “onzinnig [zou] zijn om meteen alle verwezenlijkingen van de industriële revolutie en onze westerse consumptiemaatschappij af te doen als verwerpelijk”, maar dat ik tijdens de feestdagen gestrest terugkom van even naar de winkel rijden om een dringende boodschap (iets wat ik me niet kan herinneren van pakweg tien jaar terug), wil nog niet zeggen dat ik de voorkeur geef aan een leven als dat van Cosey’s Jonathan (wie wil weten hoe ik de link leg tussen dat personage en Grootaers moet gewoon dit boek en de stripserie Jonathan lezen).

Enfin, het waarom van de ommezwaai die Grootaers in 2008 maakte, is niet wat dit boek van zo’n honderdveertig bladzijden van begin tot einde vult. Na De zin van Z!n, een hoofdstuk ingeleid met een waarheid als een koe van de in 2019 overleden Amerikaanse journalist Russell Baker, “Vreselijke dingen die gebeuren in naam van de vooruitgang, zijn meestal helemaal geen vooruitgang, maar gewoon vreselijke dingen”, volgen immers Deel 1. Betalen, Deel 2. Werken en Deel 3. Hébben!, de hoekstenen onder ons ‘westers’ (en doorheen de eeuwen naar het grootste deel van de wereld uitgevoerd) model, waarover Grootaers telkens een vlot leesbare, maar desalniettemin gedegen uitleg geeft. Een uitleg waarin ik weinig nieuws tegenkwam, maar dat ligt eerder aan het feit dat ik enigszins ingelezen ben in het onderwerp en dat zegt niks over wat u er mee aankan. “Voor geld staan we vijf dagen per week ‘s ochtends vroeg op”, schrijft hij bijvoorbeeld, “we gaan ervoor in de file staan, trekken er in het beste geval een kostuum en das voor aan of anders gevechtskledij, een mijnwerkershelm of een chemisch beschermingspak”, maar/en hij laat daar meteen op volgen: “In Europa alleen al sterven elk jaar 5720 mensen ten gevolge van arbeidsongevallen, dus rechtstreeks voor hun broodwinning, voor hun geld. Voor geld wordt geweld gepleegd en gemoord. In de naam van geld gebeuren de vreselijkste, bloederigste, meest mensonterende dingen. Maar met geld kun je ook vrijheid kopen, wordt gezegd. En je kan er al die mooie spullen uit de reclame mee aanschaffen. Ergens tussen de zeventiende eeuw en nu is het ‘je pense, donc je suis’ van René Descartes veranderd in ‘j’achète, donc je suis’. Wie geld heeft bestaat, zo lijkt het wel. Wie geen geld heeft, is een kneusje, een loser, een paria.” Het veralgemenende beeld dat hij vervolgens schetst van het leven van “het gewone volk” voorafgaand aan de industriële revolutie is enigszins benevens de waarheid, maar het klopt wel dat geld tot aan die industriële revolutie niet het belang had dat het nu heeft en zelfs het belang dat het voordien had slechts geleidelijk verkreeg.

“Van een eenvoudig en handig ruilmiddel werd het een schaars product, een doel op zich” is zo’n beetje de aanzet in het hoofdstukje Hoe geld ‘gemaakt’ wordt uit niets, maar daarna volgt over verschillende hoofdstukken heen in kort bestek “de overstap van munten, die letterlijk hun gewicht in goud, zilver of brons waard waren, naar papiergeld”, het “partieel reservesysteem” (de grote vermenigvuldiging van geld bij de privébanken), de zogenaamd “nationale banken” (die in vele gevallen, zo niet de meeste, simpelweg óók privébanken zijn), het voor twee partijen (maar niet voor de burger) winstgevende een-tweetje tussen de banken en de overheid, beursspeculatie, “schuld (krediet) én rente op die schuld”, enzovoort, een opeenvolging van fenomenen die tot niets anders kan leiden dan de uitspraak van Grootaers: “God bestaat, hij is een bankier”. De auteur zet daar subsidiariteit tegenover, nearonomics (een voor zover ik kan zien door hém – bad pun intended – gemunte term), numains, yin-geld, tempeltijd, LETS’en, timedollars, maar ook de stelling dat geld vanaf een bepaalde hoeveelheid niet gelukkiger maakt (wat ongetwijfeld klopt, de wet van het marginaal meernut moet ook gelden voor het ruilmiddel dat doel op zich werd) en dus uiteindelijk ook de vraag Moeder, waarom werken wij?.

Acht uur per dag werken is zowat de standaard tegenwoordig, meer mag, maar vier uur (een half time, zeg maar) per dag was doorheen de eeuwen de reële standaard. “Voor het overgrote deel van de geschiedenis van de mensheid werd arbeid beschouwd als hard en vernederend. Hard werken was helemaal niet de norm in de Hebreeuwse, klassieke of middeleeuwse culturen. Het is simpelweg allemaal de schuld van de protestanten”, schrijft Grootaers enigszins boutadisch, maar in essentie klopt het wel: Johannes Calvijn was de eerste die de boodschap verkondigde dat werken geen straf voor de erfzonde was, zoals het wel degelijk in de Bijbel staat, maar een deugd. Marx keerde dat om en was van oordeel dat de godsdienst zich aangepast had aan de nieuwe sociale realiteit, maar samen met de “plotse bevolkingsexplosie” in de zestiende eeuw en de inflatie veroorzaakt door de enorme voorraden zilver en goud die ter beschikking kwamen in Zuid-Amerika, schudde die nieuwe moraal de zaken wel serieus dooreen. “Door de tijd raakte het geloof dat arbeid adelt algemeen verspreid en werd het een onderdeel van de westerse cultuur. Tot op vandaag zitten we ermee. De industriële revolutie kwam en die bracht een nieuw ras van mensen voort: de economisten. Zij waarschuwden dat er armoede en verval zou komen als er niet hard gewerkt werd. De scholen namen, naast schrijven en rekenen, plots ‘vlijt’ op in het lesprogramma. Die nieuwe werkethiek paste prima in de hiërarchische structuur van de nieuwe bedrijven, want de notie dat je hogerop kon komen door hard te werken werd er mee ingestampt. De illusie van The American Dream nam langzaam vorm aan en vooral ook de perverse omkering daarvan: wie het wil en hard werkt kan hogerop komen, ergo wie niet hogerop komt is een luierik.” De grote winnaars van het geldsysteem, de privébanken, hoefden dan ook bij de afschaffing van de slavernij in de Verenigde Staten alleen nog de doctrine vervat in de in 1862 rondgestuurde Hazard Circular te pushen: “Slavernij zal naar alle waarschijnlijkheid na de oorlog worden afgeschaft. Wij zijn voor het afschaffen van slavernij, want slavernij is in essentie het eigendom op arbeid en brengt met zich mee dat je voor je arbeiders moet zorgen, terwijl in het Europese plan – geleid door de Engelsen – kapitaal de arbeid gaat controleren door de lonen te bepalen”. “Anders gezegd:”, schrijft Grootaers, “fysieke slavernij houdt in dat je onderdak en eten moet verschaffen. Slaven doen lastig, slaan op de vlucht en zorgen voor onrust. Economische slavernij betekent dat arbeiders voor hun eigen onderdak en eten zorgen, terwijl wij toch hun inkomsten controleren. Het is hier dat het kapitalisme voor de allereerste keer zijn ware gelaat toont. Later zijn de kapitalisten veel subtieler geworden, maar het principe bleef hetzelfde: het waren slaven en het zullen slaven blijven, alleen zorgen ze nu voor zichzelf.” Het is dan ook geheel terecht dat de auteur het Deel 2. Werken begint met volgende citaat van Goethe (wie me persoonlijk kent, weet ook dat ik af en toe een t-shirt draag met die tekst er op): “Niemand ist mehr Sklave, als der sich für frei hält, ohne es zu sein”.

Veel wapens biedt Grootaers daar niet tegen, maar in Het ontsnappingsluik in je hoofd verwijst hij terecht naar de uitspraak van Rousseau (Jean-Jacques, niet Connard): “Er zijn twee manieren om rijker te worden: je kunt meer rijkdom verzamelen, of je kunt je verlangens inperken”. De “statusangst” van Alain de Botton proberen te milderen dus. Al ligt, zoals Grootaers aangeeft, een leven als dat van Timmermans’ Pallieter niet voor elk van ons voor de hand, net zomin als datgene wat Thoreau beschrijft in diens Walden, terwijl het basisinkomen waar Grootaers voor pleit volgens mij economische nonsens is: méér fiat-geld en een nog grotere inflatie zal ons deel worden.

Maar via dat ontsnappingsluik ga je in ieder geval rechtstreeks naar Deel 3. Hébben: “Winkelen is een tijdverdrijf geworden. Zelfs het woord winkelen is vervangen door een woord dat een stuk minder doelgericht klinkt.” Massaproductie en de drijvende kracht daarvan, massaconsumptie, zijn the name of the game. “Vlak na de oorlog werd”, dixit Grootaers, “een vergadering belegd bij – houd u vast – Lehman Brothers, de bank die onlangs overkop ging en daarmee de start van de financiële crisis. De toenmalige baas van Lehman Brothers, ene Paul Maser, had een plan: ‘We moeten Amerika doen verschuiven van een ‘wat-heb-ik-nodig’-cultuur naar een ‘wat-zou-ik-graag-willen’-cultuur. We moeten de mensen trainen om te leren verlangen (letterlijk: ‘people must be trained to desire’). Ze moeten nieuwe dingen willen, zelf wanneer hun oude spullen nog niet versleten zijn. We moeten een nieuwe mentaliteit creëren in Amerika. De verlangens van de mens moeten zijn noden overschaduwen!’”. Een ideetje dat nog meer vaart kreeg toen Edward Bernays, neef van Sigmund Freud en ‘verkoper’ van Woodrow Wilson als grote “verdediger van de democratie, de man die een nieuwe wereld zou maken waarin iedereen vrij zou zijn”, van propaganda “Public Relations” (PR) maakte, sigaretten wist te verkopen aan vrouwen die zich door het roken “onafhankelijk en krachtig” zouden opstellen, democratie misvormde tot “engineering of consent” (Manufacturing consent zou Noam Chomsky het later noemen), Herbert Hoover tot de overtuiging bracht dat de PR-mensen de bevolking tot “constantly moving happiness machines” moesten omvormen, en uiteindelijk voor corporate America het verzet tegen Franklin D. Roosevelts New Deal organiseerde. Een mission accomplished over de hele lijn, kan je wel zeggen, niet alleen in de Verenigde Staten, maar over de hele wereld, en het is twijfelachtig dat het “concept van vrijwillige eenvoud” van Ton Lemaire, “geen pleidooi voor armoede of schraalheid, maar voor de kunst en de wijsheid om maat te kunnen houden” daar een echt tegengewicht voor kan vormen. Net zomin als stevia (hoeveel minder ongezond dan geraffineerde suiker het ook werkelijk is), een motor op gecomprimeerde lucht, “transitiesteden” (een woord dat intussen sowieso al een vieze smaak heeft gekregen), of de in het Engelse Totnes of het Duitse Dardesheim toegepaste modellen waarover Grootaers het verder nog heeft. Zonder cynisch te willen doen over de goede bedoelingen achter de in het laatste deel aangehaalde ‘alternatieven’ kan ik immers alleen maar tot de vaststelling komen dat de PR-mensen van een drol een taart weten te maken, maar ook van een taart een drol. Wat vandaag deel is van een alternatief, is morgen al ingekapseld in het mainstream-verhaal. Wat vandaag tegen de commercie in lijkt te gaan, is morgen de commercie geworden. “Weg met de onzin, die ons wordt opgedrongen door gewiekste bankiers, zakenmensen, verzekeraars en allerhande kapitalisten die enkel uit zijn op eigen profijt, handelen uit eigen belang en er alles voor doen om de status quo te bewaren. Wacht niet op politici, vakbonden of andere grote sociale organisaties om actie te ondernemen, maar doe het zélf”, de boodschap die Grootaers nog meegeeft helemaal aan het einde van dit boek, dient dan ook zeer rigide toegepast te worden.

Björn Roose

Amorfe figuren – Roberto Matta (1911-2002) en de kracht van fluo – Naomi Meulemans (boekbespreking door Björn Roose)

Eerlijk is eerlijk, ik ben geen onvoorwaardelijke fan van wat ‘moderne kunst’ wordt genoemd. Niet dat ik alles wat onder die noemer valt per definitie zou verwerpen, maar – los van het feit dat het etiket nogal onzinnig is en ook ‘schone’ kunst ooit modern was – ik ga geen geld uitgeven aan een tentoonstelling ervan als die tentoonstelling niet minstens een combinatie met ‘schone’ kunst inhoudt. Ik zou voorliggend nummer XXXVI in de serie Phoebus Focus, gewijd aan een werk van de Chileense schilder Roberto Matta, Amorfe figuren genaamd, dan ook nooit gekocht hebben, maar ik kreeg het, zoals nu al zovele jaren het geval is met de voorgangers ervan, gratis bij de nieuwste editie van OKV-magazine, wat er dus een spreekwoordelijk gegeven paard van maakt. Een gegeven paard dat ik dan toch maar in de bek heb gekeken. Om daar, helaas, niet al te veel te vinden.

Ja, dit hoe dan ook weer verzorgd uitgegeven en vol beeldmateriaal zittende boekje is ongeveer het standaard aantal bladzijden in de serie dik, zijnde zo’n vijfennegentig, maar inclusief het Voorwoord van Katharina Van Cauteren zijn er daarvan nog geen negentien gevuld met tekst (en dan heb ik zeer ruim gemeten). De witruimte spat er zelfs op de tekstpagina’s van af en aan de vijftien bladzijden afbeeldingen van het, al dan niet onder blacklight gehouden, schilderij in kwestie heb je ook al niet zoveel: amorfe figuren zijn en blijven het, en voor een niet-kenner als ik draagt ook de herhaling daarvan niets bij aan de waardering ervoor. Zelfs niet – vandaar die blacklight en uiteraard de titel – als een deel van die figuren geschilderd is met fluorescerende kleuren. En al helemaal niet als inleider Katharina Van Cauteren of auteur Naomi Meulemans, die ook al het nummer XIV gewijd aan Karel Appels Vogel bij mekaar pende, er lyrisch gaat zitten over doen. Een zin als deze (in het Voorwoord) zorgt er voornamelijk voor dat ik me afvraag hoeveel de Phoebus Foundation voor dat schilderij betaald heeft: “De Amorfe figuren zien er bij daglicht compleet anders uit dan in het (half)duister. Pas dan komt het raadselachtige landschap tot leven, in een betoverende gloed die haast buitenaards lijkt: een toegangspoort tot een andere dimensie. Hier, in deze ongeziene werkelijkheid, fluisteren schaduwen en versmelten ongrijpbare, archetypische figuren tot een soort kosmisch geheel. De werkelijkheid lijkt slechts een vluchtige illusie en de verbeelding viert hoogtij. Via zijn werken nodigt Matta de toeschouwer uit om de confrontatie aan te gaan met de dieptes van het onderbewustzijn.” Een onderbewustzijn dat mij zei dat die Amorfe figuren niet zouden misstaan op een van die goedkope pocketuitgaven van science-fictionverhalen uit de jaren 1970, uitgaven die door de band genomen voorzien waren van covers die absoluut niks te maken had met het verhaal.

Maar misschien heb ik die covers nooit goed genoeg bekeken. “Als je het [schilderij] met een vergrootglas bestudeert”, schrijft Naomi Meulemans immers, “lijk je te worden opgezogen door mathematische berekeningen, maar op een afstand kijk je naar een abstracte, verzonnen theorie, een kunstwerk dat tegelijk een geloofsbelijdenis is.” “Is dit een voorstelling van het hiernamaals, een buitenaards leven? Of kijken we naar een onderwaterwereld vol vervormde zeepaardjes en pantoffeldiertjes?”, vraagt ze zich verder over die “geloofsbelijdenis” nog af, maar tegen dat ik daar gekomen was, was ík me al aan het afvragen hoe dat zat met háár “geloofsbelijdenis”. De voormalige architect, in de leer bij Le Corbusier, als schilder enigszins beïnvloed door Salvador Dali en André Breton, en een groot deel van zijn leven werkend vanuit het voormalige La Bandita-klooster in het Italiaanse Tarquinia (halverwege tussen Rome en het schiereiland Monte Argentario), stelde volgens haar namelijk niet alleen “specifieke eisen voor zijn doeken, waardoor ze steevast uit één stuk vervaardigd zijn, met oog voor kwaliteit en ambachtelijkheid”, maar moet ook “een zeer goede kennis gehad hebben van zijn schildersmaterialen en maakte daarvan in zijn interpretatie van de werkelijkheid ook een meerwaarde”. Wat uiteraard kán, maar van waar het een nogal lastige overgang is naar wat Van Cauteren al in haar inleiding schrijft: “(…) wat ooit een spannende innovatie was, is vandaag vaak een pain in the ass voor restauratoren. Van goede oude olieverf is immers bekend hoe die veroudert, maar nieuwe technieken vergaan op nieuwe manieren en vaak aan een ras tempo.” Of zoals Meulemans zelf schrijft: “Vóór 1940 werd het fluorescerende pigment dat Matta in Amorfe figuren verwerkte voornamelijk in een industriële context toegepast. Het werd zelden als pigment in tekeningen of schilderijen aangewend (…) Traditionele schilders waren terughoudend om die te gebruiken, uit angst voor de negatieve effecten op de kwaliteit en veroudering van hun werk.” Waarna Meulemans voor elk wat wils schrijft: “Kunstenaars als Roberto Matta trokken zich daarvan maar weinig aan” op de ene bladzijde; “Het pigment heeft slechts een levenstermijn van honderd jaar. Het is niet duidelijk of Roberto Matta hiervan op de hoogte was” op de volgende; en “(…) zelfs als dat het geval was, weten we niet of hij veel belang hechtte aan de duurzaamheid van zijn werken” daar weer meteen achter. Voor een eenvoudige jongen als ik, die hoopt na het lezen van zo’n boekje over een man die “de kracht van het fluorescerende pigment” kende en wiens “nieuwsgierigheid en artistieke experimenten (…) hem ertoe [brachten] een nieuwe, weinig geëxploreerde kant van de pigmententheorie te verkennen”, is dat allemaal helaas een weinig verwarrend. Niet dat ik, in plaats van de restaurator, dan meteen last krijg van “het problematische verouderingsfenomeen” waardoor “het oplichtende fluopigment in een melkachtige en uitgedoofde pastelvariant van de oorspronkelijke tint [verandert]”, maar mijn begrip voor en mijn verstaan van de schilder wordt er ook niet groter door. Terwijl net dát was wat ik hoopte te bereiken door dit boekje te lezen.

Björn Roose

Van mens tot mens – Godfried Bomans (boekbespreking door Björn Roose)

Van mens tot mens van Godfried Bomans zou het laatste boek worden dat ik in 2025 las. Niet dus, ik blijk altijd nog wat tijd over te hebben voor het lezen van boeken, maar dat is uiteraard geen beletsel om het te bespreken. Zelfs al is die bespreking óók iets dat ik me niet had voorgenomen: Steen op steen van Wiesław Myśliwski zou de laatste bespreking worden die ik in 2025 schreef, maar toen bleek ik op de ochtend van mijn laatste werkdag, 31 december (jawel), nog een uurtje tijd over te hebben, dus begon ik vast aan wat mijn eerste kalenderjaaroverschrijdende boekbespreking ooit is geworden (ik heb ze beëindigd op 2 januari 2026).

Passend eigenlijk voor een boek waar ik zo’n maand over gedaan heb. Zo’n maand, omdat ik het in mijn bibliotheek bij de cursiefjesbundels geplaatst had (waar ook het meeste werk van Bomans te vinden is) en ik al vele jaren de gewoonte heb mijn vriendin na het ontbijt op zondag lastig te vallen met het vóórlezen van cursiefjes (ze doet daar niet moeilijk over, dus houd ik daar niet mee op). En dat voorlezen, is dan weer iets wat ik nu ook weer niet de hele zondag kan doen, dus kan het een tijdje duren voor zo’n boek uit is, zelfs al is het, zoals in dit geval, slechts een tweehonderdtal bladzijden dik. Maar... Van mens tot mens is geen bundeling van cursiefjes, het is een bundeling van – zo geeft de cover ook aan – “nagelaten werk”, de eerste bundeling van die aard, uitgegeven door Elsevier in 1973. De volgende bundelingen zouden Thomas Robert Spoon en Een mooie tijd (oorspronkelijk voorzien onder de titel Een goede tijd) gaan heten, maar de motivatie van de drie uitgaves staat ook al vooraan in de eerste: “Talrijke korte stukken, essays en interviews van Godfried Bomans, in kranten en tijdschriften verschenen tussen het jaar 1945 en zijn overlijden op 22 december 1971, werden tijdens zijn leven niet gebundeld [dat zou ook onmogelijk geweest zijn gezien hij doorging met publiceren tot het einde van dat leven, noot van mij]. Het lag wel in zijn bedoeling zulks te doen en hij had, in die zin, enkele plannen ontworpen”. Waarbij een van die plannen “een bundel interviews en hier en daar verspreide stukken over markante persoonlijkheden” was, een plan dat uiteindelijk uitdraaide op Van mens tot mens, “interviews, verspreide stukken en een reeks artikelen over Lodewijk van Deyssel”.

Die “reeks artikelen over Lodewijk van Deyssel”, waaronder een vraaggesprek overigens, is (met hier en daar een duidelijk zichtbaar wordende herhaling tot gevolg) samengebracht onder het hoofdstuk Mijnheer Thijm, Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm being de echte naam van schrijver Lodewijk van Deyssel, een van de Tachtigers, en, net zoals Bomans dat lange tijd was, inwoner van Haarlem. Die “reeks artikelen”, negen exemplaren in totaal, vormt daarmee ook het thematische deel van het boek. Een thematisch deel waaruit telkens weer blijkt dat Godfried Bomans Lodewijk Van Deyssel werkelijk een warm hart toedroeg, zelfs al was hij verre van kritiekloos wat de auteur in de mens betrof – iets wat zich onder andere uit in Oratorio aan Lodewijk van Deyssel - en staan niet al de verzamelde artikels in dit hoofdstuk op hetzelfde niveau. Ik ben geneigd dat laatste op de bijna volstrekte afwezigheid van humor in de, voor zover ik dat kan inschatten, oudste stukken te steken, maar aan de andere kant ontbreekt die humor ook in veel van de onder het hoofdstuk Ontmoetingen met mensen en boeken verzamelde artikels en zijn die er niet minder boeiend om geworden. Misschien is het dan ook niet die afwezigheid van humor, maar een té groot respect voor het onderwerp, dat in de eerste artikels wat wringt. Een probleem dat duidelijk volledig opgelost was toen Bomans zich aan het schrijven van Herinnering aan Lodewijk van Deyssel zette (misschien omdat die toen al overleden was), een artikel dat samen met Anekdoten rond Thijm en Over de aandacht van Thijm het beste in dit deel vormt en aantoont dat kunnen lachen om iemand niet betekent dat men dat respect laat varen. Een citaat als dit mag daar, zelfs los van het feit dat Bomans daarin in hoofdzaak zichzelf op de hak neemt, getuige van zijn: “De indruk was verpletterend. Niemand zei wat. Het geweldige hoofd met de machtige kin voorwaarts gericht, de handen diep in de zakken van zijn grijze jas, rukte Van Deyssel dwars tegen de regen op naar het westen. Het aanduiden van de door hem gekozen richting met ‘het westen’ komt mij bij zulk een reusachtige verschijning gepast voor, al kan men ook zeggen dat hij naar Overveen liep om een sigaar te kopen. Beide opvattingen zijn verdedigbaar, maar de eerste is de meest juiste, omdat wij ons hier in de epische orde bevinden. In de mythologie wordt niet gewinkeld. Ook Achilles had kunnen voorbijkomen en dan had ook hij zich westwaarts voortbewogen. De bestemming van dergelijke figuren kan alleen door het bepalen van hemelstreken worden aangegeven.”

Omdat ook voor de rest de artikels Herinnering aan Lodewijk van Deyssel, Anekdoten rond Thijm en Over de aandacht van Thijm bijna volledig citerenswaardig zijn, houd ik het wat het hoofdstuk Mijnheer Thijm betreft verder op nog één citaat (in der Beschränkung zeigt sich erst der Meister, nietwaar?): “Thijm zag scheel. Ik aarzel eigenlijk met dit te zeggen, niet omdat zoiets verzwegen moet worden, maar omdat ik eraan twijfel of een dergelijke graad van scheelheid nog onder het begrip loensen valt. De gebruikelijke scheelheid is immers op te vatten als een min of meer mislukte poging om recht te kijken, terwijl de onderlinge afwijking van Thijms ogen elk streven in die richting bij voorbaat uitsloot. Hij had eenvoudig twee gezichtsvelden, die slechts in een gering segment samenvielen en voor het overige een volstrekt gescheiden deel van de schepping bestreken. Hij zag hierdoor ook veel meer dan andere mensen en men moest daar terdege rekening mee houden. Knipoogjes van omstanders werden, ook als deze zich zijwaarts van Thijm voltrokken, terstond opgemerkt en uitdrukkelijk gesignaleerd. Hij zei dan, zonder zich tot de schuldige te wenden, recht voor zich uit: ‘Ik neem u waar’, wat een spookachtige uitwerking had. Wie tegenover Thijm zat, bevond zich echter niet in de noodzaak een keuze te maken. Bij gewone scheelheid bestaat die moeilijkheid wel: men dient dan te besluiten tot welk oog men zich richten zal. Bij Thijm viel dit probleem weg. Het ene oog was op u gevestigd, terwijl het andere door het raam naar buiten keek.” Tot dan toe een quasi louter humoristisch vaststellen van een fysiek fenomeen, dit citaat, maar dan komt iets wat ook tekenend is voor het volgende hoofdstuk, Ontmoetingen met mensen en boeken, zijnde een tekststuk waarin Bomans blijk geeft van het diepgaand schouwen in de mensen waarover hij het heeft: “Ik geloof dat deze afwijking, die juist in het centrum van zijn begaafdheid (hij was een ogenmens), gelegen was, van beslissende betekenis moet zijn geweest voor de vorming van zijn eigenaardige persoonlijkheid. Zijn wonderlijke maniërisme, het voortdurend inwendig besturen van alles wat hij deed, de aanhoudende bewustheid waarmee hij ook zijn geringste handelingen begeleidde, men kan die niet verklaren als men dit centrale feit buiten beschouwing laat. Nu kan men zeggen dat in het werk van Thijm hiervan toch maar niets te bespeuren valt. Het is inderdaad waar dat het opvalt. Het is moeilijk aan te nemen dat een auteur die als geen ander zijn aandoeningen tot in de verste vertakkingen heeft vastgelegd, juist deze bron van emoties in het midden van zijn bestaan niet zou hebben opgemerkt. Dit is dan ook niet het geval. Thijm schreef daaromheen en dit voortdurend ignoreren groeide ook tot een houding in het dagelijks leven die door velen als ‘bestudeerd’ veroordeeld werd. Als vaststelling is dit juist, als vonnis niet. Thijm moest iets doen met die vreemde zoeklichten, die ieder hun eigen bundel de wereld inwierpen. Ik weet niet of het u is opgevallen, maar in dit stuk [het hele artikel, noot van mij] heb ik driemaal vermeld dat Thijm de blik neergeslagen hield ofwel de ogen niet opsloeg, waarbij ik nog het gefingeerde ‘tranen’ beschreven heb. Dit verhullen van een zo centraal gebrek gaf aan zijn optreden die gesteven weloverwogenheid die zich ook in zijn stijl van schrijven openbaarde, want werk en leven zijn één. Ik geloof trouwens dat iedere kunstenaar, ook een zo uiterst mededeelzame als Van Deyssel, creëert vanuit een verzwegen plek.”

En dan dus dat al twee keer genoemde volgende hoofdstuk, Ontmoetingen met mensen en boeken. Mensen zijnde Maria Sibylla Merian, Jan Klaassen, Herbert George Wells (van wie ik eerder De oorlog der werelden besprak), Nicolas Beets (de auteur van de Camera Obscura, voor wie Bomans ook al een enorme fascinatie aan de dag legde), Ignace Wils, Minus Oostrijk, Gilbert Keith Chesterton (wiens aan de avonturen van Father Brown gewijde bundel ik in 2021 besprak), Willem Bilderdijk, Felix Rutten, Simon Carmiggelt (van wie ik veel meer boeken gelezen heb dan ik er besprak), Wim Sonneveld, Johann Peter Eckermann, en Franz Kafka (van wie ik in 2022 de Kleine vertellingen heb besproken).

‘Maria Sibylla Merian?’, hoor ik u al vragen. ‘Ignace Wils?’ ‘Minus Oostrijk?’ ‘Johann Peter Eckermann?’ Misschien zelfs: ‘Felix Rutten?’. En: ‘Jan Klaassen, is dat die van de poppenkast?’

Om met die laatste te beginnen: ‘Ja, dat is die van de poppenkast.’ En dat beantwoordt ook de centrale vragen in het stuk Jan Klaassen en Katrijn, de poppenkast op de Dam: “Maar wie heeft dan die oude geschiedenis het aller-, állereerst verzonnen? Wie bedacht de figuur van Pierlala (de dood), van Jan Klaassen, de bedrogen echtgenoot en lachende wijsgeer, en van Katrijntje, zijn kijvend wijf? Wie stond hier het eerst op de Dam, vóór de grootvader van de ‘oude Kabalt’ en vóór zelfs diens vader geboren was?”

En Felix Rutten, over wie Bomans het heeft in het artikel De lege stoel? Dat was een – op dezelfde dag als Bomans overleden – (Nederlands-)Limburgse schrijver over wie de auteur het ook al had in Wandelingen door Rome en over wie hij hier onder andere schrijft: “(…) Felix Rutten woont in een tuinhuisje aan de Tiber. Door het ene raam ziet hij de koepel van de Sint-Pieter, door het ander het ondergoed van enige belendende religieuzen aan de drooglijn. Tussen beide aspecten van kerkelijk leven staat zijn tafel en stoel. Hier schrijft hij zijn gedichten, die niemand te lezen krijgt, omdat ze hemzelf genoeg zijn. Hij doet dit al vijftig jaar en er mag geen dag verloren gaan.”

Johann Peter Eckermann dan, de ‘arme van geest’ uit het artikel Zalig de armen van geest? Hij was de man die de Gespräche mit Goethe neerpende, een boek waarvan Bomans schreef dat hij het iedere zomer las, “omdat het ‘t ‘op de plaats rust’ als geen ander markeert”, een man over wie in de Goethe-literatuur doorgaans geschreven werd (en wordt, misschien, ik ben niet thuis in de literatuur over Johann Wolfgang von Goethe en heb van hemzelf ook nog niet meer gelezen dan Faust 1 en 2, al heb ik in het Duits wel zijn verzameld werk staan) dat hij “een glasplaat [was], een schone vensterruit en (…) het licht ongehinderd door[liet]”, dat hij “zich niet weg [hoefde] te cijferen” omdat hij “niets [was]”, een stelling die Bomans ten gronde betwist: “Afgezien nog van de volharding en trouw, die er nodig zijn om een dergelijke notulering negen jaar vol te houden, ziet men daarbij een gave over het hoofd, die in het algemeen weinig wordt opgemerkt, juist omdat zij zo zelden wordt aangetroffen en bovendien de schijn van negativiteit in zich bergt: het vermogen om in een ander volledig te geloven. Men vergeet dat deze faculteit, die wat laatdunkend met het woord ‘verering’ wordt aangeduid, in de bezitter ervan een geest veronderstelt, die ontvankelijk is voor het hem gebodene en dus daarmee verwantschap vertoont. Bewondering berust op affiniteit. Niemand ziet naar een ander op, of hij moet, zij het slechts in kiem, de mogelijkheid van die ander in zich dragen. En het is deze verwantschap, die Eckermann siert en Goethe zag. Men komt er niet met Eckermann als een nul te beschouwen. Hij was een potentieel getal, Goethe begreep dit. Hij telde het cijfer op dat hij had kunnen worden, als het lot deze misdeelde wat gunstiger had toegelachen, en behandelde de som als een reële uitkomst. Hij las de onzichtbare inkt van diens mogelijkheden en maakte deze ook voor Eckermann leesbaar.” Waaraan Bomans nog toevoegt: “Had Goethe nu geleefd, hij zou geen Eckermann gevonden hebben. Hij had louter genieën ontmoet en de stoel van Johann Peter was onbezet gebleven, omdat ze allen in die van Goethe hadden plaatsgenomen. Geen van hen had hij aangetroffen in de staat van dienstbaarheid die voor dit boek een voorwaarde is, niemand hunner was eenvoudig genoeg geweest om iets zo gecompliceerds te maken.”

En Ignace Wils? “(…) een late middeleeuwer”, “De held van Igualada”, de beschrijvingen die Bomans gebruikt in de titel van het aan hem gewijde artikel zullen u wellicht nog niet veel verder helpen, maar Ignace Marie Petrus Wils schopte het tot “kolonel van het bataljon der Carlistische zoeaven” en stierf in die hoedanigheid bij de in 1873 tussen Carlisten en Republikeinen gevoerde gevechten om Igualada (Catalonië). Een ook in Ravenstein, zijn geboortestad, allicht grotendeels vergeten figuur, al loopt er op het moment dat ik deze boekbespreking schrijf wél een tentoonstelling (nog open tot eind januari 2026) rond hem en zijn broer August onder de naam Zouaven Ravenstein, daarmee (al gaat de geschiedenis rond Ignace Wils dus ook nadien nog verder) aandacht bestedend aan het Pauselijk Zouavenkorps dat van 1861 tot 1870 vrijwilligers van overal ter wereld verenigde ter verdediging van de onafhankelijke Kerkelijke Staat.

Minus Oostrijk? Een postbode die Vincent van Gogh nog persoonlijk zou gekend hebben, maar waarvan ik op het internet geen spoor terug vind en waarvan ik na lezing van het artikel Echte Van Gogh in jutezak? ook niet zeker ben dat hij niet ontstaan is in de fantasie van Bomans, een artikel waarvan ik u desalniettemin de conclusie niet wil onthouden: “Wij weten nu, de ganse rivier van dit leven [dat van Van Gogh dus, noot van mij] overziende, dat Etten niet meer dan een schutsluis was, een voorbereiding tot hoger vaart, maar de sluiswachters wisten dit niet en konden dit ook niet weten. Daarom is het goed, één van hen te spreken. Wij zien een ogenblik de concrete Van Gogh, vóór het abstracte, uit alle bekende bouwstenen gecomponeerde en ons zo vertrouwde reuzenbeeld. En het stemt ons tot behoedzaamheid in het beoordelen van hen, die onze tijdgenoten zijn en die wij slechts kennen in een fase van hun ontwikkeling.”

En, ten slotte, voor we aan de bekendere figuren beginnen, Maria Sibylla Merian? Een vrouw naar wie recent in Amsterdam een brug werd genoemd, auteur van het in 1705 verschenen boek Metamorphosis insectorum Surinamensium, een van zestig kopergravures voorzien werk waarin ze de levenscycli beschrijft van insecten in Suriname (waar ze daartoe twee jaar verbleef), maar waarvoor (nu, in tijden waarin in het bijzonder aandacht besteed wordt aan vrouwen in de kunst en de wetenschap, misschien meer) nauwelijks belangstelling was (geweest) toen Bomans zijn artikel over haar schreef. En dat terwijl, zoals het óók getiteld is, Over de Voort-teling en Wonderbaerlyke Veranderingen der Surinaemsche Insecten. Beneffens de Gewassen daer ze op gevonden zijn. Waer in ook de wonderbaere Padden, Hagedissen, Slangen, Spinnen en andere seltsame Gediertens worden vertoont en beschreeven. Alles in Amerika door M.S. Meiraen naar het leeven en levensgrootte Geschildert en nu in ‘t Kooper overgebracht “een schok door gans Europa [gaf]. En van buiten de grenzen reden de karossen der rijke verzamelaars voor de onaanzienlijke woning in de Kerkstraat (tussen Leidsestraat en Spiegelgracht) waar de vrouw, die dit alles in stilte schiep, in een armstoel zat, verlamd en uitgeput”. “Haar faam smeulde voort tot in de eerste helft der negentiende eeuw,” schrijft Bomans nog, “en doofde toen. En ik durf geloven dat het merendeel mijner lezers eerst door deze schets haar naam vernomen heeft. Want in onze vaderlandse geschiedenis gaan vlootvoogden en regenten vóór, en in de schaduw van hun roem wachten nog tientallen op onze genegenheid.”

Is dit een behoorlijk lange boekbespreking aan het worden? Ja, dat is het. Maar dat valt gezien de aard van het werk ook niet als… eigenaardig te beschouwen. Over dus naar de bekendere figuren, waarbij u alvast de sjans heeft dat ik in Een kampioen van het menselijk geluk – In memoriam H.G. Wells, geschreven kort na diens overlijden in augustus 1946 dus, niks als te citeren heb aangeduid. Niet omdat er niks interessants in staat, maar omdat het me allemaal al bekend was (wat dus allicht ook geldt voor al wie de jongste jaren wat biografische gegevens over Wells gelezen heeft).

Wat Hildebrand betreft zou ik me er dan weer kunnen van af maken met een verwijzing naar Merkwaardigheden rond de Camera Obscura, het boek waarin zeventien stukken van Bomans over dat boek en de auteur ervan gebundeld werden, maar ik geef u toch even de conclusie van Bomans’ gesprek met de dochter van Beets mee: “Het kon vader niet veel schelen. Maar het verdroot hem wel eens, dat de mensen altijd over zijn Camera spraken, alsof hij na zijn 25ste jaar niets anders zou geschreven hebben. Men kent zijn preken, zijn wetenschappelijke verhandelingen op het gebied van taal en letteren en vooral zijn verzen niet. Daarmee doet men hem nochtans onrecht. Hijzelf schreef eens: ‘Mijn leven is in mijn Camera, mijn hart in mijn gedichten.’ Maar dat hart heeft voor velen vergeefs geklopt.”

En dan Simon Carmiggelt. Het ‘gesprek’ tussen hem en Bomans in Simon Carmiggelt 50 jaar had ik, me dunkt, ook al eens ergens gelezen en is duidelijk gefingeerd, maar het is hilarisch als Bomans op zijn best. Ik beperk me bijgevolg tot het weergeven van een klein stukje er uit: “Carmiggelt is dan, om met de deur in huis te vallen, een goede vijftiger, nog vol geestkracht en plannen voor de toekomst, met de levendige gelaatstrekken van iemand, die veel te zeggen heeft, maar wel zo wijs is om dat niet te doen. Kin, neus en oren verraden in hun krachtige snit een ondernemend karakter, maar de melancholieke ogen hebben allang besloten daar geen gebruik van te maken. De mond is delicaat gevormd en ook zijn maat schoenen blijft beneden het nationaal gemiddelde. Opmerkelijk is ook het spel van zijn handen. Ik kom daar misschien dadelijk op terug. Het breed gewelfde voorhoofd schept verwachtingen, die in de loop van het gesprek niet geheel worden ingelost, want Carmiggelt modelleert zijn mededelingen naar het bevattingsvermogen van degene, die tegenover hem zit. Het aan de slapen reeds grijzende haar wekt een vermoeden van leed, dat eveneens ongegrond blijkt. Kwam je hem op straat tegen, dan zou je denken: die jongen heeft het moeilijk, maar zie je hem thuis, dan is het best uit te houden, ben je mal, we zijn allemaal maar mensen en morgen komt er weer een dag.”

Een mening die Gilbert Keith Chesterton ongetwijfeld zou gedeeld hebben. Uit Bomans’ stuk over hem, G.K. Chesterton – Over een argeloze detective, waarin het overgrote deel van de aandacht dus naar de eerdergenoemde Father Brown gaat, zou ik wel wíllen citeren, maar ik kan het niet omdat ik dan tot mijn spijt de rest van de tekst niet mag citeren en het hele stuk gewoon groots is. Een mooie aanvulling op Gaston Durnez’ De lach van Chesterton ook, al dateert het boek van Durnez uiteraard van later.

Wat dan weer De sleutel tot de figuur Bilderdijk – Bij de herdenking van zijn geboortedag betreft, houd ik het bij twee stukjes tekst en het feit dat de ‘sociëteit’ die Bomans samen met een aantal anderen in Haarlem stichtte, Teisterbant genaamd, werd vernoemd naar diezelfde Bilderijk, die zichzelf als graaf van Teisterbant beschouwde: 1) “Men kan uitstekende wijn drinken en toch slechte gedichten schrijven. Ook de omgekeerde werkwijze is mogelijk en wordt hier herhaaldelijk toegepast”; 2) “Bilderdijk was, ofschoon hij slechte verzen schreef, een groot en waarachtig dichter. Hij dichtte de enorme gaten, die de realiteit openliet en schiep aldus een dijk, die tot ver in de Helleense oertijden doorliep: een Bilderdijk. Dit is: een dijk van beelden. Dat wij daarmee niet wensen ingepolderd te worden en hem, vergeleken bij onze eigen poëtische ingenieurs, als een Leeghwater beschouwen, doet niets af aan het feit dat hij eens grote provincies van ons nationale geestesleven heeft drooggelegd.”

Wat niet het soort bezigheid was waarmee Wim Sonneveld zich doorgaans onledig hield. In tegendeel, de tranen stroomden soms door de zalen waar hij optradt. Tranen van het lachen, wel te verstaan. Al waren er ook, misschien vooral, bij zijn ‘frater Venantius’ droeftoeters die het helemaal niet leuk vonden. Iets waarover Bomans schrijft: “Al die mensen, die in paniek raken omdat er een religieus is belachelijk gemaakt hebben niet begrepen, dat ‘frater Venantius’ in het ootje is genomen, niet als religieus, maar als cabaretier. Sonneveld zal er niet aan denken een kloosterling in zijn roeping aan te tasten; maar zodra de man als artiest gaat optreden, wordt hij kwetsbaar. Hij komt dan op het terrein van Wim Sonneveld, die volledig het recht heeft hem als zodanig te beoordelen. Dit oordeel was vernietigend. Wie nu meent, dat hiermee de kloosterstaat is beledigd en het katholieke geloof besmeurd, heeft totaal niet begrepen in welke functie frater Venantius is aangepakt. Dadelijk krijgen we misschien voetballende broeders. Moeten we dan vol eerbied op de tribune dat gelepel bekijken? Nee, zodra een kloosterling dat broekje aantrekt verliest hij de bescherming van zijn habijt en wordt hij naar zijn balcontrole beoordeeld. De mening dat fraters, wat ze ook doen, altijd in de eredivisie thuishoren, berust op een misverstand.”

Waarna alleen nog De Weense ambtenaar overblijft, Franz Kafka dus, of toch de Gespräche mit Kafka die Gustav Janouch in 1947, meer dan twee decennia na Kafka’s dood, optekende, Gespräche waaruit Bomans citeert. Citaten citeren lijkt me echter net wat te ver te gaan, dus laat ik dat maar achterwege. We moeten het immers ook nog over het derde deel van dit boek hebben, Interviews. Een “met de acteurs Paul Steenbergen en Myra Ward”, een “met minister J. Luns” (Ten huize van het echtpaar Luns), een “met prof. dr. Max Euwe”, en een “met Jan Foudraine” (De psychiatrie op de helling).

Even dacht ik u te kunnen verblijden met het ‘nieuws’ dat u Paul Steenbergen misschien kende als kapelaan De Goey uit Ciske de Rat, maar de Ciske de Rat waarin Steenbergen speelde, dateert van 1955, dus die kans is vrij klein. Myra Ward was zijn vierde echtgenote en zal wat het grote publiek betreft misschien nog het bekendst geworden zijn als Tante Adèle Takma uit de tv-serie Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan (uiteraard gebaseerd op de gelijknamige roman van Louis Couperus), maar die ligt intussen ook al vijftig jaar achter ons, dus is ze u wellicht even onbekend als Paul Steenbergen. Dat hoéft geen beletsel te zijn om uit dat vraaggesprek te citeren, maar gezien er – mijns inziens – niet echt iets van eeuwigheidswaarde in staat, doe ik dat niet. Iets wat ook geldt voor het vraaggesprek met Joseph Luns, al zou die kort nadien secretaris-generaal van de NAVO worden, Max Euwe, wereldkampioen schaken van 1935 tot 1937, en psychiater Jan Foudraine, destijds bevallen van zijn eerste boek Wie is van hout? en nadien ook bekend geworden als Swami Deva Amrito. Ik ga niet zeggen dat die vraaggesprekken niet hadden moeten opgenomen worden in dit boek – de uitgever was per slot van rekening bezig met het bundelen van nagelaten werk -, maar de werkelijkheid heeft simpelweg de neiging vijftig jaar later minder interessant te zijn dan de fictie, en vraaggesprekken verliezen zelfs nog sneller aan belang. Ze zijn immers bij uitstek het soort momentopname waarop Bomans ook alludeert in het eerder genoemde stuk Echte Van Gogh in jutezak?.

Ondanks dat laatste deel echter zeker een aanrader, dit Van mens tot mens.

Björn Roose