Van mens tot mens – Godfried Bomans (boekbespreking door Björn Roose)

Van mens tot mens van Godfried Bomans zou het laatste boek worden dat ik in 2025 las. Niet dus, ik blijk altijd nog wat tijd over te hebben voor het lezen van boeken, maar dat is uiteraard geen beletsel om het te bespreken. Zelfs al is die bespreking óók iets dat ik me niet had voorgenomen: Steen op steen van Wiesław Myśliwski zou de laatste bespreking worden die ik in 2025 schreef, maar toen bleek ik op de ochtend van mijn laatste werkdag, 31 december (jawel), nog een uurtje tijd over te hebben, dus begon ik vast aan wat mijn eerste kalenderjaaroverschrijdende boekbespreking ooit is geworden (ik heb ze beëindigd op 2 januari 2026).

Passend eigenlijk voor een boek waar ik zo’n maand over gedaan heb. Zo’n maand, omdat ik het in mijn bibliotheek bij de cursiefjesbundels geplaatst had (waar ook het meeste werk van Bomans te vinden is) en ik al vele jaren de gewoonte heb mijn vriendin na het ontbijt op zondag lastig te vallen met het vóórlezen van cursiefjes (ze doet daar niet moeilijk over, dus houd ik daar niet mee op). En dat voorlezen, is dan weer iets wat ik nu ook weer niet de hele zondag kan doen, dus kan het een tijdje duren voor zo’n boek uit is, zelfs al is het, zoals in dit geval, slechts een tweehonderdtal bladzijden dik. Maar... Van mens tot mens is geen bundeling van cursiefjes, het is een bundeling van – zo geeft de cover ook aan – “nagelaten werk”, de eerste bundeling van die aard, uitgegeven door Elsevier in 1973. De volgende bundelingen zouden Thomas Robert Spoon en Een mooie tijd (oorspronkelijk voorzien onder de titel Een goede tijd) gaan heten, maar de motivatie van de drie uitgaves staat ook al vooraan in de eerste: “Talrijke korte stukken, essays en interviews van Godfried Bomans, in kranten en tijdschriften verschenen tussen het jaar 1945 en zijn overlijden op 22 december 1971, werden tijdens zijn leven niet gebundeld [dat zou ook onmogelijk geweest zijn gezien hij doorging met publiceren tot het einde van dat leven, noot van mij]. Het lag wel in zijn bedoeling zulks te doen en hij had, in die zin, enkele plannen ontworpen”. Waarbij een van die plannen “een bundel interviews en hier en daar verspreide stukken over markante persoonlijkheden” was, een plan dat uiteindelijk uitdraaide op Van mens tot mens, “interviews, verspreide stukken en een reeks artikelen over Lodewijk van Deyssel”.

Die “reeks artikelen over Lodewijk van Deyssel”, waaronder een vraaggesprek overigens, is (met hier en daar een duidelijk zichtbaar wordende herhaling tot gevolg) samengebracht onder het hoofdstuk Mijnheer Thijm, Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm being de echte naam van schrijver Lodewijk van Deyssel, een van de Tachtigers, en, net zoals Bomans dat lange tijd was, inwoner van Haarlem. Die “reeks artikelen”, negen exemplaren in totaal, vormt daarmee ook het thematische deel van het boek. Een thematisch deel waaruit telkens weer blijkt dat Godfried Bomans Lodewijk Van Deyssel werkelijk een warm hart toedroeg, zelfs al was hij verre van kritiekloos wat de auteur in de mens betrof – iets wat zich onder andere uit in Oratorio aan Lodewijk van Deyssel - en staan niet al de verzamelde artikels in dit hoofdstuk op hetzelfde niveau. Ik ben geneigd dat laatste op de bijna volstrekte afwezigheid van humor in de, voor zover ik dat kan inschatten, oudste stukken te steken, maar aan de andere kant ontbreekt die humor ook in veel van de onder het hoofdstuk Ontmoetingen met mensen en boeken verzamelde artikels en zijn die er niet minder boeiend om geworden. Misschien is het dan ook niet die afwezigheid van humor, maar een té groot respect voor het onderwerp, dat in de eerste artikels wat wringt. Een probleem dat duidelijk volledig opgelost was toen Bomans zich aan het schrijven van Herinnering aan Lodewijk van Deyssel zette (misschien omdat die toen al overleden was), een artikel dat samen met Anekdoten rond Thijm en Over de aandacht van Thijm het beste in dit deel vormt en aantoont dat kunnen lachen om iemand niet betekent dat men dat respect laat varen. Een citaat als dit mag daar, zelfs los van het feit dat Bomans daarin in hoofdzaak zichzelf op de hak neemt, getuige van zijn: “De indruk was verpletterend. Niemand zei wat. Het geweldige hoofd met de machtige kin voorwaarts gericht, de handen diep in de zakken van zijn grijze jas, rukte Van Deyssel dwars tegen de regen op naar het westen. Het aanduiden van de door hem gekozen richting met ‘het westen’ komt mij bij zulk een reusachtige verschijning gepast voor, al kan men ook zeggen dat hij naar Overveen liep om een sigaar te kopen. Beide opvattingen zijn verdedigbaar, maar de eerste is de meest juiste, omdat wij ons hier in de epische orde bevinden. In de mythologie wordt niet gewinkeld. Ook Achilles had kunnen voorbijkomen en dan had ook hij zich westwaarts voortbewogen. De bestemming van dergelijke figuren kan alleen door het bepalen van hemelstreken worden aangegeven.”

Omdat ook voor de rest de artikels Herinnering aan Lodewijk van Deyssel, Anekdoten rond Thijm en Over de aandacht van Thijm bijna volledig citerenswaardig zijn, houd ik het wat het hoofdstuk Mijnheer Thijm betreft verder op nog één citaat (in der Beschränkung zeigt sich erst der Meister, nietwaar?): “Thijm zag scheel. Ik aarzel eigenlijk met dit te zeggen, niet omdat zoiets verzwegen moet worden, maar omdat ik eraan twijfel of een dergelijke graad van scheelheid nog onder het begrip loensen valt. De gebruikelijke scheelheid is immers op te vatten als een min of meer mislukte poging om recht te kijken, terwijl de onderlinge afwijking van Thijms ogen elk streven in die richting bij voorbaat uitsloot. Hij had eenvoudig twee gezichtsvelden, die slechts in een gering segment samenvielen en voor het overige een volstrekt gescheiden deel van de schepping bestreken. Hij zag hierdoor ook veel meer dan andere mensen en men moest daar terdege rekening mee houden. Knipoogjes van omstanders werden, ook als deze zich zijwaarts van Thijm voltrokken, terstond opgemerkt en uitdrukkelijk gesignaleerd. Hij zei dan, zonder zich tot de schuldige te wenden, recht voor zich uit: ‘Ik neem u waar’, wat een spookachtige uitwerking had. Wie tegenover Thijm zat, bevond zich echter niet in de noodzaak een keuze te maken. Bij gewone scheelheid bestaat die moeilijkheid wel: men dient dan te besluiten tot welk oog men zich richten zal. Bij Thijm viel dit probleem weg. Het ene oog was op u gevestigd, terwijl het andere door het raam naar buiten keek.” Tot dan toe een quasi louter humoristisch vaststellen van een fysiek fenomeen, dit citaat, maar dan komt iets wat ook tekenend is voor het volgende hoofdstuk, Ontmoetingen met mensen en boeken, zijnde een tekststuk waarin Bomans blijk geeft van het diepgaand schouwen in de mensen waarover hij het heeft: “Ik geloof dat deze afwijking, die juist in het centrum van zijn begaafdheid (hij was een ogenmens), gelegen was, van beslissende betekenis moet zijn geweest voor de vorming van zijn eigenaardige persoonlijkheid. Zijn wonderlijke maniërisme, het voortdurend inwendig besturen van alles wat hij deed, de aanhoudende bewustheid waarmee hij ook zijn geringste handelingen begeleidde, men kan die niet verklaren als men dit centrale feit buiten beschouwing laat. Nu kan men zeggen dat in het werk van Thijm hiervan toch maar niets te bespeuren valt. Het is inderdaad waar dat het opvalt. Het is moeilijk aan te nemen dat een auteur die als geen ander zijn aandoeningen tot in de verste vertakkingen heeft vastgelegd, juist deze bron van emoties in het midden van zijn bestaan niet zou hebben opgemerkt. Dit is dan ook niet het geval. Thijm schreef daaromheen en dit voortdurend ignoreren groeide ook tot een houding in het dagelijks leven die door velen als ‘bestudeerd’ veroordeeld werd. Als vaststelling is dit juist, als vonnis niet. Thijm moest iets doen met die vreemde zoeklichten, die ieder hun eigen bundel de wereld inwierpen. Ik weet niet of het u is opgevallen, maar in dit stuk [het hele artikel, noot van mij] heb ik driemaal vermeld dat Thijm de blik neergeslagen hield ofwel de ogen niet opsloeg, waarbij ik nog het gefingeerde ‘tranen’ beschreven heb. Dit verhullen van een zo centraal gebrek gaf aan zijn optreden die gesteven weloverwogenheid die zich ook in zijn stijl van schrijven openbaarde, want werk en leven zijn één. Ik geloof trouwens dat iedere kunstenaar, ook een zo uiterst mededeelzame als Van Deyssel, creëert vanuit een verzwegen plek.”

En dan dus dat al twee keer genoemde volgende hoofdstuk, Ontmoetingen met mensen en boeken. Mensen zijnde Maria Sibylla Merian, Jan Klaassen, Herbert George Wells (van wie ik eerder De oorlog der werelden besprak), Nicolas Beets (de auteur van de Camera Obscura, voor wie Bomans ook al een enorme fascinatie aan de dag legde), Ignace Wils, Minus Oostrijk, Gilbert Keith Chesterton (wiens aan de avonturen van Father Brown gewijde bundel ik in 2021 besprak), Willem Bilderdijk, Felix Rutten, Simon Carmiggelt (van wie ik veel meer boeken gelezen heb dan ik er besprak), Wim Sonneveld, Johann Peter Eckermann, en Franz Kafka (van wie ik in 2022 de Kleine vertellingen heb besproken).

‘Maria Sibylla Merian?’, hoor ik u al vragen. ‘Ignace Wils?’ ‘Minus Oostrijk?’ ‘Johann Peter Eckermann?’ Misschien zelfs: ‘Felix Rutten?’. En: ‘Jan Klaassen, is dat die van de poppenkast?’

Om met die laatste te beginnen: ‘Ja, dat is die van de poppenkast.’ En dat beantwoordt ook de centrale vragen in het stuk Jan Klaassen en Katrijn, de poppenkast op de Dam: “Maar wie heeft dan die oude geschiedenis het aller-, állereerst verzonnen? Wie bedacht de figuur van Pierlala (de dood), van Jan Klaassen, de bedrogen echtgenoot en lachende wijsgeer, en van Katrijntje, zijn kijvend wijf? Wie stond hier het eerst op de Dam, vóór de grootvader van de ‘oude Kabalt’ en vóór zelfs diens vader geboren was?”

En Felix Rutten, over wie Bomans het heeft in het artikel De lege stoel? Dat was een – op dezelfde dag als Bomans overleden – (Nederlands-)Limburgse schrijver over wie de auteur het ook al had in Wandelingen door Rome en over wie hij hier onder andere schrijft: “(…) Felix Rutten woont in een tuinhuisje aan de Tiber. Door het ene raam ziet hij de koepel van de Sint-Pieter, door het ander het ondergoed van enige belendende religieuzen aan de drooglijn. Tussen beide aspecten van kerkelijk leven staat zijn tafel en stoel. Hier schrijft hij zijn gedichten, die niemand te lezen krijgt, omdat ze hemzelf genoeg zijn. Hij doet dit al vijftig jaar en er mag geen dag verloren gaan.”

Johann Peter Eckermann dan, de ‘arme van geest’ uit het artikel Zalig de armen van geest? Hij was de man die de Gespräche mit Goethe neerpende, een boek waarvan Bomans schreef dat hij het iedere zomer las, “omdat het ‘t ‘op de plaats rust’ als geen ander markeert”, een man over wie in de Goethe-literatuur doorgaans geschreven werd (en wordt, misschien, ik ben niet thuis in de literatuur over Johann Wolfgang von Goethe en heb van hemzelf ook nog niet meer gelezen dan Faust 1 en 2, al heb ik in het Duits wel zijn verzameld werk staan) dat hij “een glasplaat [was], een schone vensterruit en (…) het licht ongehinderd door[liet]”, dat hij “zich niet weg [hoefde] te cijferen” omdat hij “niets [was]”, een stelling die Bomans ten gronde betwist: “Afgezien nog van de volharding en trouw, die er nodig zijn om een dergelijke notulering negen jaar vol te houden, ziet men daarbij een gave over het hoofd, die in het algemeen weinig wordt opgemerkt, juist omdat zij zo zelden wordt aangetroffen en bovendien de schijn van negativiteit in zich bergt: het vermogen om in een ander volledig te geloven. Men vergeet dat deze faculteit, die wat laatdunkend met het woord ‘verering’ wordt aangeduid, in de bezitter ervan een geest veronderstelt, die ontvankelijk is voor het hem gebodene en dus daarmee verwantschap vertoont. Bewondering berust op affiniteit. Niemand ziet naar een ander op, of hij moet, zij het slechts in kiem, de mogelijkheid van die ander in zich dragen. En het is deze verwantschap, die Eckermann siert en Goethe zag. Men komt er niet met Eckermann als een nul te beschouwen. Hij was een potentieel getal, Goethe begreep dit. Hij telde het cijfer op dat hij had kunnen worden, als het lot deze misdeelde wat gunstiger had toegelachen, en behandelde de som als een reële uitkomst. Hij las de onzichtbare inkt van diens mogelijkheden en maakte deze ook voor Eckermann leesbaar.” Waaraan Bomans nog toevoegt: “Had Goethe nu geleefd, hij zou geen Eckermann gevonden hebben. Hij had louter genieën ontmoet en de stoel van Johann Peter was onbezet gebleven, omdat ze allen in die van Goethe hadden plaatsgenomen. Geen van hen had hij aangetroffen in de staat van dienstbaarheid die voor dit boek een voorwaarde is, niemand hunner was eenvoudig genoeg geweest om iets zo gecompliceerds te maken.”

En Ignace Wils? “(…) een late middeleeuwer”, “De held van Igualada”, de beschrijvingen die Bomans gebruikt in de titel van het aan hem gewijde artikel zullen u wellicht nog niet veel verder helpen, maar Ignace Marie Petrus Wils schopte het tot “kolonel van het bataljon der Carlistische zoeaven” en stierf in die hoedanigheid bij de in 1873 tussen Carlisten en Republikeinen gevoerde gevechten om Igualada (Catalonië). Een ook in Ravenstein, zijn geboortestad, allicht grotendeels vergeten figuur, al loopt er op het moment dat ik deze boekbespreking schrijf wél een tentoonstelling (nog open tot eind januari 2026) rond hem en zijn broer August onder de naam Zouaven Ravenstein, daarmee (al gaat de geschiedenis rond Ignace Wils dus ook nadien nog verder) aandacht bestedend aan het Pauselijk Zouavenkorps dat van 1861 tot 1870 vrijwilligers van overal ter wereld verenigde ter verdediging van de onafhankelijke Kerkelijke Staat.

Minus Oostrijk? Een postbode die Vincent van Gogh nog persoonlijk zou gekend hebben, maar waarvan ik op het internet geen spoor terug vind en waarvan ik na lezing van het artikel Echte Van Gogh in jutezak? ook niet zeker ben dat hij niet ontstaan is in de fantasie van Bomans, een artikel waarvan ik u desalniettemin de conclusie niet wil onthouden: “Wij weten nu, de ganse rivier van dit leven [dat van Van Gogh dus, noot van mij] overziende, dat Etten niet meer dan een schutsluis was, een voorbereiding tot hoger vaart, maar de sluiswachters wisten dit niet en konden dit ook niet weten. Daarom is het goed, één van hen te spreken. Wij zien een ogenblik de concrete Van Gogh, vóór het abstracte, uit alle bekende bouwstenen gecomponeerde en ons zo vertrouwde reuzenbeeld. En het stemt ons tot behoedzaamheid in het beoordelen van hen, die onze tijdgenoten zijn en die wij slechts kennen in een fase van hun ontwikkeling.”

En, ten slotte, voor we aan de bekendere figuren beginnen, Maria Sibylla Merian? Een vrouw naar wie recent in Amsterdam een brug werd genoemd, auteur van het in 1705 verschenen boek Metamorphosis insectorum Surinamensium, een van zestig kopergravures voorzien werk waarin ze de levenscycli beschrijft van insecten in Suriname (waar ze daartoe twee jaar verbleef), maar waarvoor (nu, in tijden waarin in het bijzonder aandacht besteed wordt aan vrouwen in de kunst en de wetenschap, misschien meer) nauwelijks belangstelling was (geweest) toen Bomans zijn artikel over haar schreef. En dat terwijl, zoals het óók getiteld is, Over de Voort-teling en Wonderbaerlyke Veranderingen der Surinaemsche Insecten. Beneffens de Gewassen daer ze op gevonden zijn. Waer in ook de wonderbaere Padden, Hagedissen, Slangen, Spinnen en andere seltsame Gediertens worden vertoont en beschreeven. Alles in Amerika door M.S. Meiraen naar het leeven en levensgrootte Geschildert en nu in ‘t Kooper overgebracht “een schok door gans Europa [gaf]. En van buiten de grenzen reden de karossen der rijke verzamelaars voor de onaanzienlijke woning in de Kerkstraat (tussen Leidsestraat en Spiegelgracht) waar de vrouw, die dit alles in stilte schiep, in een armstoel zat, verlamd en uitgeput”. “Haar faam smeulde voort tot in de eerste helft der negentiende eeuw,” schrijft Bomans nog, “en doofde toen. En ik durf geloven dat het merendeel mijner lezers eerst door deze schets haar naam vernomen heeft. Want in onze vaderlandse geschiedenis gaan vlootvoogden en regenten vóór, en in de schaduw van hun roem wachten nog tientallen op onze genegenheid.”

Is dit een behoorlijk lange boekbespreking aan het worden? Ja, dat is het. Maar dat valt gezien de aard van het werk ook niet als… eigenaardig te beschouwen. Over dus naar de bekendere figuren, waarbij u alvast de sjans heeft dat ik in Een kampioen van het menselijk geluk – In memoriam H.G. Wells, geschreven kort na diens overlijden in augustus 1946 dus, niks als te citeren heb aangeduid. Niet omdat er niks interessants in staat, maar omdat het me allemaal al bekend was (wat dus allicht ook geldt voor al wie de jongste jaren wat biografische gegevens over Wells gelezen heeft).

Wat Hildebrand betreft zou ik me er dan weer kunnen van af maken met een verwijzing naar Merkwaardigheden rond de Camera Obscura, het boek waarin zeventien stukken van Bomans over dat boek en de auteur ervan gebundeld werden, maar ik geef u toch even de conclusie van Bomans’ gesprek met de dochter van Beets mee: “Het kon vader niet veel schelen. Maar het verdroot hem wel eens, dat de mensen altijd over zijn Camera spraken, alsof hij na zijn 25ste jaar niets anders zou geschreven hebben. Men kent zijn preken, zijn wetenschappelijke verhandelingen op het gebied van taal en letteren en vooral zijn verzen niet. Daarmee doet men hem nochtans onrecht. Hijzelf schreef eens: ‘Mijn leven is in mijn Camera, mijn hart in mijn gedichten.’ Maar dat hart heeft voor velen vergeefs geklopt.”

En dan Simon Carmiggelt. Het ‘gesprek’ tussen hem en Bomans in Simon Carmiggelt 50 jaar had ik, me dunkt, ook al eens ergens gelezen en is duidelijk gefingeerd, maar het is hilarisch als Bomans op zijn best. Ik beperk me bijgevolg tot het weergeven van een klein stukje er uit: “Carmiggelt is dan, om met de deur in huis te vallen, een goede vijftiger, nog vol geestkracht en plannen voor de toekomst, met de levendige gelaatstrekken van iemand, die veel te zeggen heeft, maar wel zo wijs is om dat niet te doen. Kin, neus en oren verraden in hun krachtige snit een ondernemend karakter, maar de melancholieke ogen hebben allang besloten daar geen gebruik van te maken. De mond is delicaat gevormd en ook zijn maat schoenen blijft beneden het nationaal gemiddelde. Opmerkelijk is ook het spel van zijn handen. Ik kom daar misschien dadelijk op terug. Het breed gewelfde voorhoofd schept verwachtingen, die in de loop van het gesprek niet geheel worden ingelost, want Carmiggelt modelleert zijn mededelingen naar het bevattingsvermogen van degene, die tegenover hem zit. Het aan de slapen reeds grijzende haar wekt een vermoeden van leed, dat eveneens ongegrond blijkt. Kwam je hem op straat tegen, dan zou je denken: die jongen heeft het moeilijk, maar zie je hem thuis, dan is het best uit te houden, ben je mal, we zijn allemaal maar mensen en morgen komt er weer een dag.”

Een mening die Gilbert Keith Chesterton ongetwijfeld zou gedeeld hebben. Uit Bomans’ stuk over hem, G.K. Chesterton – Over een argeloze detective, waarin het overgrote deel van de aandacht dus naar de eerdergenoemde Father Brown gaat, zou ik wel wíllen citeren, maar ik kan het niet omdat ik dan tot mijn spijt de rest van de tekst niet mag citeren en het hele stuk gewoon groots is. Een mooie aanvulling op Gaston Durnez’ De lach van Chesterton ook, al dateert het boek van Durnez uiteraard van later.

Wat dan weer De sleutel tot de figuur Bilderdijk – Bij de herdenking van zijn geboortedag betreft, houd ik het bij twee stukjes tekst en het feit dat de ‘sociëteit’ die Bomans samen met een aantal anderen in Haarlem stichtte, Teisterbant genaamd, werd vernoemd naar diezelfde Bilderijk, die zichzelf als graaf van Teisterbant beschouwde: 1) “Men kan uitstekende wijn drinken en toch slechte gedichten schrijven. Ook de omgekeerde werkwijze is mogelijk en wordt hier herhaaldelijk toegepast”; 2) “Bilderdijk was, ofschoon hij slechte verzen schreef, een groot en waarachtig dichter. Hij dichtte de enorme gaten, die de realiteit openliet en schiep aldus een dijk, die tot ver in de Helleense oertijden doorliep: een Bilderdijk. Dit is: een dijk van beelden. Dat wij daarmee niet wensen ingepolderd te worden en hem, vergeleken bij onze eigen poëtische ingenieurs, als een Leeghwater beschouwen, doet niets af aan het feit dat hij eens grote provincies van ons nationale geestesleven heeft drooggelegd.”

Wat niet het soort bezigheid was waarmee Wim Sonneveld zich doorgaans onledig hield. In tegendeel, de tranen stroomden soms door de zalen waar hij optradt. Tranen van het lachen, wel te verstaan. Al waren er ook, misschien vooral, bij zijn ‘frater Venantius’ droeftoeters die het helemaal niet leuk vonden. Iets waarover Bomans schrijft: “Al die mensen, die in paniek raken omdat er een religieus is belachelijk gemaakt hebben niet begrepen, dat ‘frater Venantius’ in het ootje is genomen, niet als religieus, maar als cabaretier. Sonneveld zal er niet aan denken een kloosterling in zijn roeping aan te tasten; maar zodra de man als artiest gaat optreden, wordt hij kwetsbaar. Hij komt dan op het terrein van Wim Sonneveld, die volledig het recht heeft hem als zodanig te beoordelen. Dit oordeel was vernietigend. Wie nu meent, dat hiermee de kloosterstaat is beledigd en het katholieke geloof besmeurd, heeft totaal niet begrepen in welke functie frater Venantius is aangepakt. Dadelijk krijgen we misschien voetballende broeders. Moeten we dan vol eerbied op de tribune dat gelepel bekijken? Nee, zodra een kloosterling dat broekje aantrekt verliest hij de bescherming van zijn habijt en wordt hij naar zijn balcontrole beoordeeld. De mening dat fraters, wat ze ook doen, altijd in de eredivisie thuishoren, berust op een misverstand.”

Waarna alleen nog De Weense ambtenaar overblijft, Franz Kafka dus, of toch de Gespräche mit Kafka die Gustav Janouch in 1947, meer dan twee decennia na Kafka’s dood, optekende, Gespräche waaruit Bomans citeert. Citaten citeren lijkt me echter net wat te ver te gaan, dus laat ik dat maar achterwege. We moeten het immers ook nog over het derde deel van dit boek hebben, Interviews. Een “met de acteurs Paul Steenbergen en Myra Ward”, een “met minister J. Luns” (Ten huize van het echtpaar Luns), een “met prof. dr. Max Euwe”, en een “met Jan Foudraine” (De psychiatrie op de helling).

Even dacht ik u te kunnen verblijden met het ‘nieuws’ dat u Paul Steenbergen misschien kende als kapelaan De Goey uit Ciske de Rat, maar de Ciske de Rat waarin Steenbergen speelde, dateert van 1955, dus die kans is vrij klein. Myra Ward was zijn vierde echtgenote en zal wat het grote publiek betreft misschien nog het bekendst geworden zijn als Tante Adèle Takma uit de tv-serie Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan (uiteraard gebaseerd op de gelijknamige roman van Louis Couperus), maar die ligt intussen ook al vijftig jaar achter ons, dus is ze u wellicht even onbekend als Paul Steenbergen. Dat hoéft geen beletsel te zijn om uit dat vraaggesprek te citeren, maar gezien er – mijns inziens – niet echt iets van eeuwigheidswaarde in staat, doe ik dat niet. Iets wat ook geldt voor het vraaggesprek met Joseph Luns, al zou die kort nadien secretaris-generaal van de NAVO worden, Max Euwe, wereldkampioen schaken van 1935 tot 1937, en psychiater Jan Foudraine, destijds bevallen van zijn eerste boek Wie is van hout? en nadien ook bekend geworden als Swami Deva Amrito. Ik ga niet zeggen dat die vraaggesprekken niet hadden moeten opgenomen worden in dit boek – de uitgever was per slot van rekening bezig met het bundelen van nagelaten werk -, maar de werkelijkheid heeft simpelweg de neiging vijftig jaar later minder interessant te zijn dan de fictie, en vraaggesprekken verliezen zelfs nog sneller aan belang. Ze zijn immers bij uitstek het soort momentopname waarop Bomans ook alludeert in het eerder genoemde stuk Echte Van Gogh in jutezak?.

Ondanks dat laatste deel echter zeker een aanrader, dit Van mens tot mens.

Björn Roose

Pratend door Vlaanderen – Frans Van Mechelen (boekbespreking door Björn Roose)

Dat Pratend door Vlaanderen van Frans Van Mechelen als ondertitel Ministeriële en niet-ministeriële evenwichtsoefeningen op de praatbalk meekreeg, is uiteraard geen toeval: dit boekje werd uitgegeven bij De Clauwaert v.z.w. in 1974, zo’n twee jaar nadat er een einde kwam aan Van Mechelens periode als Minister van Nederlandse Cultuur (een functie die destijds bestond in de belze federale regering wegens het nog niet bestaan van een Vlaamse ‘regering’), een periode die duurde van 1968 tot 1972, waarna Van Mechelen nog een jaar of vier volksvertegenwoordiger bleef spelen en wellicht (nog) wat meer tijd had om te schrijven.

Dat laatste zijnde een activiteit die de schrijvelaars van Wikipedia niet opviel, of die ze de moeite van het vermelden niet waard vonden, maar die van de Encyclopedie van de Vlaamse Beweging (sinds het digitaal gaan kennelijk niet meer voorzien van het epitheton ornans ‘Nieuwe’) wél. Daar, bij de Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, verwijzen ze dan weer door naar ODIS, “de contextuele webdatabank voor de studie van intermediaire structuren in de 19de en 20ste eeuw” (whatever that is), van waar een link ligt naar KULeuven Libraries, waar correct wordt vermeld dat dit boekje het nummer 52 is in de Novellenreeks (van De Clauwaert dus). En dat mag dan wel zo wezen, maar in de feiten klopt het helemaal niet. Als Pratend door Vlaanderen een novelle is, ben ik de keizer van China.

Goed, goed, zelfs als u van dat laatste overtuigd bent, kunnen de titels van de hoofdstukken u daar meteen al van af brengen: Wat een spreker nooit of altijd doet, Vorm en inhoud zijn één, en Hoe een spreker evolueert, lijken me – bad pun intended – boekdelen te spreken. Mocht u dan echter nog twijfelen, geef ik u graag de titels van de subhoofdstukken uit Vorm en inhoud zijn één mee. Na een inleiding eindigend met de woorden “Er bestaat niet één enkele spreekvorm. Er zijn er vele. En ieder hiervan vergt naast een aangepaste inhoudsbenadering een even noodzakelijke, aangepaste vormgeving. Laten we er samen enkele onder de loep nemen.”, volgen volgende titels elkaar op: De akademische zitting of de plechtige inzet van een grootse viering, De massavergadering, Lezingen en konferenties, Het referaat, De spreekbeurt, De parlementaire redevoering, en ten slotte Kolleges.

Nummer 52 in de Novellenreeks van De Clauwaert v.z.w. is dus allesbehalve een novelle, al is het ook weer geen schriftelijke weerslag van – ach ja, ik kies er maar eentje uit, uit het rijtje hierboven – een spreekbeurt over geklets. “Dit boekje handelt (…) over de belevenissen van een ‘goed’ spreker’, schrijft Van Mechelen in zijn inleiding, Wat een spreker nooit of altijd doet, waarin hij het – hoe toepasselijk – over inleidingen heeft, en die belevenissen zijn de zijne, maar hij gebruikt die belevenissen om te illustreren wat hij over spreken te, euh, schrijven heeft. Pratend door Vlaanderen houdt daarmee ergens het midden tussen ‘de avonturen van een minister’, de evenwichtsoefeningen waarvan sprake in de ondertitel, en een – kort, zij het met zijn achtenzeventig bladzijden niet naar de normen van De Clauwaert – instructieboekje voor ándere sprekers. Dat levert dan stukken als deze (over de inleiding op): “Je moet namelijk goed weten dat een spreker steeds begint met een inleiding. Die inleiding kan op velerlei aangelegenheden betrekking hebben, zo bijv. op de organisatoren van het feest, ofwel op de reden waarom hij een half uur te laat is gekomen of op om het even wat! Als het maar onmiddellijk de aandacht van het publiek weet te vangen. Indien je echter niet zo gauw een goede inleiding vindt, kun je het Engelse voorbeeld navolgen. Zeer veel Engelse orateurs vangen nl. met een klein verhaaltje aan, zoals het vroeger bij de gewijde sprekers op de preekstoel algemeen de gewoonte was. Bij gebrek aan de eerste twee hulpmiddelen begin je gewoon met de ontleding van de titel van de conferentie. Wanneer dat achter de rug is, heb je gewoonlijk al een hele tijdspanne volgepraat. Dat truukje is erg doeltreffend wanneer het onderwerp je relatief onbekend is.” Maar ook stukken als deze (over gestoord worden tijdens een toespraak): “Na de zitting hebben vrienden mij verteld dat het de liberale jeugd was die in stoet voorbij het hoge gebouw getrokken was. Ik neem aan dat dit voorbijtrekken een zuiver toeval was en niet bedoeld om mij of mijn gehoor af te leiden. Dat het de liberale jeugd was, heb ik mij niet alleen laten vertellen, maar heb ik ook kunnen afleiden uit het feit dat er vele blauwe vlaggen waren, en dat niet iedereen mij zeer oud toescheen.”

Grappig? Bij momenten wel, ja, bijvoorbeeld hier: “Een vreemde brief – via Jan bij mij terechtgekomen – luidde als volgt: ‘Wij hebben reeds alle goede sprekers over dit onderwerp gekontakteerd, evenwel zonder resultaat. Daarom zijn we zo vrij op u een beroep te doen!’”. Maar verre van zo grappig als Ernest Claes in zijn Voordrachtgevers zijn avonturiers. Ik zou wie per se eens iets over voordrachten wil lezen dan ook het boek van Claes ruim boven dat van Van Mechelen aanraden. Zelfs al heeft Claes niet tussen mensen verkeerd waarover hij achteraf dit kon schrijven: “Een heel biezondere soort van spreken is wel de parlementaire redevoering. De spreker staat hier voor het meest gesofistikeerde; men zou haast zeggen, het meest geblaseerde publiek dat denkbaar is. Inderdaad, in het parlementair halfrond volgen de redevoeringen elkaar eigenlijk ononderbroken op. Een stroom van slordige en/of keurige spreekbeurten wordt op de aanwezigen losgelaten. Er worden zoveel oratorische, retorische en andere sprekerskunsten aangewend, dat ik ieder die zich bekwamen wil in de kunst van het spreken, aanbeveel een stage in het parlementair milieu door te maken”. Wat toch duidelijk van vele decennia voor het onze dateert, want iedere godvergeten ‘volksvertegenwoordiger’ lijkt nu van dezelfde coach les gehad te hebben. Een coach die hen allemaal hetzelfde toontje, dezelfde gebaren, dezelfde trucjes heeft aangeleerd. Dat dat alles voor de aandachtige luisteraar/kijker niet verbergt dat het de heren en dames ‘volksvertegenwoordigers’ uiteindelijk maar om één ding gaat, zichzelf verkopen, dat heeft die coach hen duidelijk niét verteld…

Björn Roose

Steen op steen - Wiesław Myśliwski (boekbespreking door Björn Roose)

Ik heb het in mijn boekbesprekingen al vaker gehad over het ‘toeval’ dat me een bepaald boek uit mijn bibliotheek doet halen nadat ik een ander, schijnbaar daarmee ongerelateerd boek heb uitgelezen. Dat ‘toeval’ blijkt op zijn minst niet te beletten dat er verbanden liggen tussen de na mekaar gelezen boeken, terwijl ik die nooit had vermoed. Zo’n verband is er ook tussen Steen op steen en Over het doppen van bonen, al heb ik die niet na mekaar gelezen en was het me volkomen duidelijk dat ze afkomstig waren van dezelfde auteur, Wiesław Myśliwski. Ik had ze immers, zoals ik in de bespreking van dat laatste al vermeldde, samen gekocht. Het verband is echter een ander en zit in het moment dat ik het ene besproken heb en het andere bespreek: aan het einde van de bespreking van Over het doppen van bonen schreef ik dat ik “met die toegeeflijkheid (…) mijn laatste in 2024 geschreven boekbespreking” beëindigde. Een feit waar ik me niet meer van bewust was tot ik die bespreking ging herlezen vooraleer aan die van Steen op steen te beginnen. Een boekbespreking die – jawel – mijn laatste in 2025 geschreven exemplaar zal worden, al geldt ook in dit geval dat u die pas ergens in het volgende jaar zal te lezen krijgen.

Zoals ook een aantal andere dingen voor beide boeken gelden. Bijvoorbeeld dat de schrijfstijl, vertelstijl eigenlijk, me niet bijzonder ligt. Zoals Over het doppen van bonen bestaat Steen op steen uit één lange monoloog. Een van zo’n vijfhonderdtwintig bladzijden, wat er nog eens honderdveertig meer zijn dan bij Over het doppen van bonen het geval was, zij het dit keer zonder dat er een luisteraar geïntroduceerd wordt. De ik-figuur, ene Szymek Pietruszka (ofte Peterselie), spreekt zónder dat aangegeven wordt tegen wie hij spreekt, daarmee een sowieso overbodig personage vermijdend, waaruit je zou kunnen afleiden dat de auteur wat geleerd heeft na Over het doppen van bonen, maar dat is uiteraard onzin want dat laatste dateert uit 2006 (al werd het in Nederlandse vertaling uitgegeven in 2009), terwijl Steen op steen uit 1984 dateert (en pas in 2011 in het Nederlands verscheen). In Steen op steen zit meer structuur, al kom je daar pas in de laatste honderdvijftig bladzijden of zo achter, maar het van de hak op de tak springen – alleen aan het begin van ieder hoofdstuk is het onderwerp altijd enige tijd datgene wat ook in de titel van het hoofdstuk vernoemd wordt, bijvoorbeeld Het kerkhof of De weg - ‘blijft’ toch tekenend (en af en toe enerverend). De korte zinnetjes eveneens, de indruk dat van meerdere verhalen één exemplaar gemaakt is, het loslaten van een verhaallijn terwijl je als lezer hoopt die tot het eind te kunnen volgen (wat mij betreft in het bijzonder die rond Małgorzata), het afdwalen en nooit meer terugkomen, zoals ik het in mijn bespreking van Over het doppen van bonen noemde, de sprongen voorwaarts en achterwaarts in de tijd, maar niet het hoofdpersonage. Dat dat niet hetzelfde is, hoeft geen verbazing te wekken, maar Szymek Pietruszka is in tegenstelling tot de verteller in Over het doppen van bonen wel degelijk een boer, of toch in eerste orde, wat dit verhaal doet passen in de ook op de achterflap van Over het doppen van bonen al meegegeven vermelding dat Myśliwski met zijn werken getuigde “van het verdwijnende boerenleven”.

Waarmee ik niet beweerd heb dat je alles moet geloven wat op die achterflap van dit bij Querido uitgegeven boek staat. De bespreker van NRC Handelsblad wordt daar bijvoorbeeld geciteerd als geschreven hebbend dat de auteur “een trotse boer een lange monoloog [laat] houden, vol tedere en schokkende herinneringen”, maar Pietruszka is géén “trotse” boer, en “een ode aan het traditionele platteland”, iets waarover de commentator van Trouw het heeft, is dit boek eigenlijk ook niet. Steen op steen is het verhaal van vechtpartijen, van honger, van vrouwen als vuil behandelen, van verzetsstrijd, van zuipen, van familievetes, van communistische ambtenarij (die in het begin van haar heerschappij onder andere probeert het kerkelijk huwelijk te verdringen door het burgerlijk huwelijk, maar zich langzaam aan met alles begint te bemoeien), van een niets ontziende ‘vooruitgang’, van weinig dat als ‘teder’ te beschouwen valt, maar ongetwijfeld wél allemaal deel was van het leven van de Poolse boeren tot een aantal jaren na de Tweede Wereldoorlog, en voor een deel ook van dat van onze eigen boeren. Op de communistische ambtenarij na dan, al is die in recente decennia in onze gewesten ruimschoots overklast door ‘democratische’ regelneverij. Je hoeft niet meer, zoals Pietruszka, die het spul nodig heeft om een familiegrafkelder te laten bouwen (een bezigheid die de rode draad van dit boek vormt), bij de gemeente te gaan bedelen om zoveel ‘kuub’ cement, maar je mag nog geen tien vierkante meter bedekken met dat spul zonder toestemming van het gemeente-, provincie- of andersvervelend bestuur.

Enfin, ik wijk af, terwijl ik dat eigenlijk alleen richting een woordenboek mag doen. Want vertaler Karol Lesman heeft schitterend werk geleverd, wat voor iemand die in 1951 geboren is in Breda vaak niet evident zal geweest zijn gezien het in dit verhaal wemelt van termen uit de (vooroorlogse) boerenstiel, maar wat “kalmoes” is (een als smaakmaker gebruikte moerasplant klaarblijkelijk) of wat “kwabalen” zijn (een heel zijn leven in zoet water doorbrengende kabeljauwachtige, die sinds begin van de jaren 1970 uitgestorven was in belgië, maar vanaf 2005 werd uitgezet in de Grote Nete en de Bosbeek, alwaar ze naar het schijnt succesvol zijn), moest ik toch even gaan opzoeken, al wees het feit dat de opa van het hoofdpersonage ze “uit de uitgeworpen emmers [haalde]” terwijl hij “door de rivier [waadde]” uiteraard meteen op vissen.

Een vanzelfsprekendheid die er niet was wat betreft het vinden van het liedje Steen op steen, als dat al de titel van het liedje is, waarnaar de titel van het boek verwijst, al is die wel zeer passend voor zowel de centrale verhaallijn (die rond het graf) als de hoop verhaallijnen samen: “Steen op steen / Op steen een steen / En op die steen / Nog een steen”. “Want als ik van alle melodieën één melodie naar die andere wereld zou mogen nemen, dan alleen die. Van de melodieën en van het leven.” Waarmee ik op iets anders kom. Ja, grote delen van het verhalen zien er zo uit: “Zo kwamen ze me er ook jaren geleden mee lastigvallen dat ik mijn strodak moest wegdoen en mijn dak met dakpannen of asfaltpapier moest bedekken, want er was een verordening gekomen tegen strodaken. Terwijl het nog een prima dak was, het lekte niet bij mij. Maar ik was een schande voor het dorp. Terwijl volgens mij dat strodak van mij juist mooier was dan al die dakpannen, asfaltpapier en zelfs golfplaat. En afgezien daarvan heb ik een zolder. Ga maar eens kijken, secreten, want jullie zijn vast vergeten hoe een zolder eruitziet. En, vinden jullie onder die dakpannen, die dakplaat en dat asfaltpapier van jullie zulke zolders? Dozen, ja, geen zolder. Kisten, ja, geen zolder. Als het heet is, dan is het er heet als in de hel, en als het koud is, dan is het er nog erger koud. Bij mij is het in de winter warm, in de zomer koel. Graan, meel, uien, knoflook, alles kan er liggen, het raakt niet beschimmeld, het bevriest niet. Je kunt er kazen drogen en de was ophangen. Een mens kan er afgemat desnoods eventjes gaan liggen, of als hij overal genoeg van heeft, dan is het er knusser dan in de woonkamer, de vliegen bijten er niet zo en het is net of de wereld hier begonnen is. En waarom hebben jullie het juist zo voorzien op die strodaken? O, jullie kunnen beter een weg aanleggen naar de molen, want in het voorjaar lukt het nog niet met twee paarden een kar uit de modder te trekken. Er zou een smid moeten komen, want nu moet je helemaal naar Boleszyce om je paarden te laten beslaan”. Enzovoort, enzovoort, u ziet het voor u. Maar er zijn, vaker dan in Over het doppen van bonen heb ik de indruk, ook poëtische pareltjes. Dun gezaaid, vaak veel korter, maar desalniettemin mooi: “Dat begon ermee alsof een druppel dauw op iets zachts viel. Zo werd het eerste uitgehongerde jong wakker. Ik deed mijn ogen open, ik keek door het raam naar buiten. De dageraad leek een lege blikken emmer. En meteen na die ene druppel kwam nog een druppel, maar nu alsof hij in die emmer viel, nog meer uitgehongerd. Daarachteraan een derde, een vierde, een tiende, en de ene had nog meer honger dan de andere. En zo werd het steeds lichter. Eerst alsof iemand de grauwheid van die emmer wegspoelde. En na een tijdje bracht iemand anders melk in die emmer van de eerste melkgift en zette die in het midden van de zaal.” Of, als het hoofdpersonage op zoek gaat naar schoenen voor zijn broer, schoenen die hij hoopt aan te treffen op een van de na de oorlog nog niet begraven lijken in de buurt: “Sommigen lagen met zijn tweeën of drieën op een kluitje, alsof ze dicht op elkaar waren gekropen om het warmer te krijgen. Anderen waren, zo leek het wel, als door het oogsten door de oorlog afgemat en alleen maar even in slaap gedommeld en hadden daarvoor hun schoenen uitgetrokken. Iedereen weet dat de oorlog het ergst in je voeten gaat zitten. Soms kun je vanaf je middel omhoog nog doorvechten, terwijl je voeten het allang hebben begeven. Soms schreeuw je hoerrra! maar zijn je voeten al dood. En vaak wordt een oorlog niet zozeer met kogels als wel door voeten gewonnen. Want oorlog en voeten zijn als het ware stiefzusters”. Of doordachte dingen als dit: “Dus je vlucht je in je gedachten, al is het daar ook niet veel beter”. Of, verder: “Ik liet me op mijn bed vallen om mijn gedachten wat te verzamelen. Hoewel dat gemakkelijker gezegd is dan gedaan, je gedachten verzamelen. En je hebt momenten waarop een mens nog het liefst zijn gedachten alle windstreken op zou willen jagen. En zou willen veranderen in een tafel of een krukje. En net zo lang die tafel of dat krukje zijn tot alles voorbij is”. Wat niet belet dat je een paar bladzijden verder weer dingen leest die helaas – bad pun intended – aardser zijn dan je wil lezen: “Het moge duidelijk zijn, de mens leeft van de aarde en hij zou tot de oogst moeten worden aangetrokken als een hond tot zijn teef.” Wat op zijn beurt niet belet dat de aarde, nog meer dan de mens, het centrale thema is van het leven van de mensen in dit boek. Een leven dat dan wel gewelddadig kan zijn, het is een gevecht met elkaar maar ook met de natuur, maar als vanzelf in tegenstelling staat met de oorlog waar desondanks het hoofdpersonage heeft aan deelgenomen, iets waaruit, zoals ik al aangaf, blijkt dat hij géén “trotse” boer is, in tegenstelling tot zijn vader, die deze woorden spreekt: “Waar zouden we dan voor moeten vechten? We ploegen, we zaaien, we maaien, wie zijn wij tot last? Een oorlog zal de wereld niet veranderen. Ze zullen elkaar alleen uitmoorden en het zal zijn zoals het was voor de oorlog. En weer zullen het de boeren zijn van wie er het meest in de grond achterblijven. En niemand zal zich ook maar herinneren dat ze hebben gevochten en waarvoor. Want gedenktekens of boeken laten boeren niet achter, enkel tranen. Ze zullen wegrotten in de grond en de grond zal zich hen ook niet herinneren. Maar als de aarde zich iedereen zou willen herinneren, zou ze niet hoeven baren. En de voorbestemming van de aarde is om te baren.”

In plaats van u hierna nog met verdere citaten lastig te vallen, zal ik het bij deze houden. Al zijn er eerder en later in het boek beslist nog die ik hier zou willen meegeven. Over, bijvoorbeeld, de eieren die het hoofdpersonage, en de andere mensen in het dorp, laten zegenen met Pasen, eieren die dan uiteraard veel lekkerder smaken, al helemaal met mierikswortel, die “niet alleen gewijd [moet] zijn, maar ook zo sterk dat het er in je neus van prikt”. Of over Natte Maandag, een op Paasmaandag gevierde, nog steeds bestaande traditie die, als je de filmpjes op het internet moet geloven, wel een beetje héél erg uit de hand kan lopen, maar dat blijkens het boek vroeger ook al deed. Of over het in de eerste rug van een in de lente te ploegen akker stoppen van de eerste snede van het brood dat met Kerstmis begonnen is (en de moeilijkheden die konden ontstaan naar aanleiding van het feit dat brood er niet het hele jaar door was). Of over massale, dagen lange bedevaarten. Maar als ik daarmee begin, lees ik het halve boek opnieuw, en dat ligt niet in mijn bedoeling. Toch nu niet. Want hoewel ik enige tijd getwijfeld heb of Steen op steen dezelfde weg zou opgaan als Over het doppen van bonen, heb ik besloten het boek maar in mijn bibliotheek te laten staan. Al is het maar omdat ik de indruk heb dat er misschien nog wel een laag in zit waar ik bij de eerste lezing niet meteen op gelet heb.

Björn Roose

De riem – Julien Van Remoortele (boekbespreking door Björn Roose)

Één boek heb ik van Julien Van Remoortele in mijn boekenkasten zitten. Voorliggend De riem dus. Wat toch wel eigenaardig mag heten gezien de man (geboren in 1930 in Beveren-Waas en overleden in 2018 in Oostende) “ongeveer 450 werken in boekvorm en enkele duizenden losse verhalen, reportages en hoorspelen” bij mekaar heeft gepend, althans volgens uitgeverij Lannoo. De ‘online encyclopedie’ Wikipedia houdt het op “ongeveer 400 boeken en een paar duizend losse verhalen, hoorspelen en rapportages”, maar ‘t is een kniesoor die over die “rapportages” en vijftig boeken valt als het in totaal sowieso over (meer dan) vierhonderd exemplaren gaat. Zeggen dat ik Het veenmysterie in 1982 wel gezién heb, is natuurlijk geen excuus voor de magere oogst aan Van Remoorteles boeken in mijn kasten. Aanhalen dat hij toch wel héél veel boeken over toerisme en wandelen geschreven heeft óók niet, want ik ga al sinds de jaren dat ik ook Het veenmysterie zag voortdurend op wandel en heb tienduizenden toeristische kilometers afgelegd met de fiets en met de wagen. Maar aan de andere kant: excuses om kinderen af te rossen met een broeksriem zijn er al evenmin en over een kind dat het slachtoffer wordt van dergelijke praktijken gaat De riem.

‘Oeioei, een verhaal over een kind dat wordt afgerost, gepubliceerd bij Boekengilde De Clauwaert vzw’, want dat wist u uiteraard al, ‘dat zal wel weer melodramatisch gezeur opleveren’, hoor ik u zuchten. Awel, nee, eigenlijk. Ondanks het feit dat het boekje (vierenvijftig bladzijden) ook nog eens de Kerst-uitgave van 1962 “voor de leden van de Clauwaert-Vereniging” was en kerstverhalen sowieso al niet bekend staan als vrij van gezeur. Het is geen super interessant verhaal, dat niet, maar de kleine krijgt al helemaal in het begin “van de riem”, gaat daarop lopen, en trekt aardig zijn plan tot op het einde. Daar gaat het uiteindelijk helemaal fout, maar zelfs dat heeft Van Remoortele er niet toe kunnen aanzetten er een tearjerker van te maken.

Waarmee ik wel zo’n beetje alles over dit boekje gezegd heb dat er aan zinnigs over te vertellen valt. Tenzij u, zoals ik deed, zou vallen over het woord “nietdeug”, natuurlijk, maar dat zou onterecht zijn. Het woord bekt niet en daarom zou ik zeggen dat het niet deugt, maar het schijnt wel degelijk een dialectische, enigszins sterker klinkende vorm van ‘deugniet’ te zijn. Een dialectische vorm waarmee ik niet bekend was, want in mijn geboortestreek heette zo iemand een ‘nieweerd’, en dat is dan weer een verwijt dat ik wél af en toe naar mijn hoofd geslingerd kreeg.

Edoch niet die keer dat we naar de cinema getrokken waren in Lichtervelde, de dichtste bij mijn geboortedorp Handzame, en ik mijn bril vergeten was, waardoor ik niks aan de film had (al herinner ik me wel nog de muziek: Eye of the tiger van Survivor, want het jaar was ook al 1982 en de film heette Rocky III), want toen had mijn moeder ‘compassie’ met mij. Als ik zo bijziend geweest was als nu was ik echter nooit zo ver gefietst zonder bril (Lichtervelde lag toch op dertien kilometer) en als er in ieder dorp nog cinema’s geweest waren, zoals in De riem nog wel het geval was, ongetwijfeld ook niet: “Een heel grote stad is het niet; er zijn maar zes bioskopen: de Riolta, de Rondo, de Cinéhall, de Toverlantaarn en de Mantilla”. Wat er bij mijn weten vijf zijn, maar goed, de verteller is de jongen die slaag krijgt en die is niet zo aandachtig op school.

Zoals ik dat niet altijd was, al kreeg ik desondanks af en toe geld mee van mijn moeder om – met de fiets, langs de ‘grote baan’, waar toen nog aan negentig per uur gereden werd en geen verkeerslichten stonden bij het kruispunt waar je naar het dorp toe kon van bij ons op de buiten – sigaretten voor haar te gaan kopen: “Drie pakjes sigaretten voor mijn vader, zeg ik. En een doosje lucifers. Lichte Ardos heeft hij gezegd (…) Mijn vader zal straks komen betalen.” Iets waar de winkelier bij ons niet ingelopen zou zijn. Wat ook niet nodig was aangezien ik mijn eerste sigaretten pas gerookt heb toen ik student werd aan de hogeschool – als je die gerolde stukjes papier die we op een keer achter de ‘houtvumme’ in brand staken om er vervolgens zo ongeveer in te stikken niet meetelt – en ik, voor de goedkoop, quasi meteen overging op gerolde exemplaren.

Want goedkoop moest het wezen. Ik kreeg geen hopen drinkgeld mee naar Brussel, waar ik op kot zat, en dat ik dat ten dele zou opdoen aan tabak zou ‘geen waar’ geweest zijn. Dat ik meer broste dan studeerde ook niet, trouwens. Ik zorgde er dan ook voor dat ze dat niet te weten kwamen thuis, al was het maar om litanieën als deze te vermijden: “In onze tijd, (…) in onze tijd, waren het allemaal veel flinkere studenten. Wij wisten dat wij onze plicht moesten doen. Student, studeer! Wij verrichten degelijk ons werk en pas daarna dachten wij aan ontspanning. Maar nu! Nu bestaat er enkel nog de ontspanning! De jeugd kent geen werken meer. Slechts ontspanning! En wat voor ontspanning! Jazz! Schlagers! Een barbaars ritme en holle woorden van snertliedjes! Ja! Als je ooit iemand wil worden in het leven, zul je moeten veranderen, kereltje! Kijk ‘s naar je vader: waarom kan hij je alles geven, wat je maar wenst? Omdat hij hard werkte en nog werkt. Omdat hij iemand geworden is in het leven!” Waarmee ik niet ga beweren dat ook mijn vader een muziekcriticus was, maar wie in de jaren zeventig geboren is, zal zich wellicht nog herinneren dat dat soort uitleg toen behoorde tot het pedagogisch instrumentarium. Iets waarvan ik vermoed dat dat nu een stuk minder is – wie wordt tegenwoordig nog wat, tenzij transseksueel of ongewenst zwanger? – en dat me dus in dit boekje ook al deed denken aan m’n eigen jonge jaren. Zoals wel meer dingen in dit boekje overigens al heb ik nooit ernstige lijfstraffen gehad. Meer dan een klets om mijn oren, een half uur in de hoek staan, of meteen na het eten naar bed, is me nooit ‘aangedaan’. En van dat soort dingen word je sterk. Of bespreker van boeken, natuurlijk, dat kan ook.

Om me even aan die tijden te doen terugdenken, was De riem in ieder geval wel goed. Voor de rest dient zo’n ding rond de heupen te blijven.

Björn Roose

Enno de Witt – De grens – Langs de randen van Nederland (boekbespreking door Björn Roose)

“Enno de Witt (1960) groeide op in Noordwijk aan Zee, op de grens van land en water, tussen een verzameling oude atlassen en reisboeken. Hij stak in zijn geboortejaar voor het eerst de grens over, bij Spijk, aan boord van de Rijnkruiser Medusa. Daarna volgden nog vele grenspassages. De grens komt voort uit zijn fascinatie voor Nederland en de Nederlanders.” Dat lees ik op de webstek van Singel Uitgeverijen, onderdeel Athenaeum. Op dat “onderdeel” ga ik hier even niet in, want het verhaal over Nijgh & Van Ditmar, Querido, De Arbeiderspers, De Geus, Volt, Love Books, Querido Academie én Athenaeum en hoe die allemaal onder één uitgeversdak terechtgekomen zijn (dat zich dan afficheert als “een onafhankelijk en zelfstandig uitgeefhuis”) zou ons te ver leiden (al zou ik u eigenlijk wel eens zo ver willen leiden), maar het tekstje zou een inleiding kunnen vormen tot voorliggend, in 2013 bij de toen nog niet onder het “onafhankelijk en zelfstandig uitgeefhuis” maar toch ook al onder een soortgelijke constructie genaamd Athenaeum-Polak & Van Gennep uitgegeven, De grens – Langs de randen van Nederland (wat op zich dan weer een gemiste kans is om een rijmende titel te maken). “Zou”, inderdaad, want het tekstje is een inleiding tot een later boek van De Witt, zijnde Ruzie – Van een lijk naast de kachel tot rijdende rechters, verschenen in 2018.

Van eerdere of latere boeken van De Witt is geen sprake op de webstek van het “onafhankelijk en zelfstandig uitgeefhuis”, terwijl ik op de webstek van De Slegte toch zie dat die er geweest zijn (weliswaar bij telkens wisselende uitgeverijen). Omdat ik geen zin heb om vraaggesprekken mét en columns ván de man te doorploegen, laat ik het zoeken naar verdere biografische gegevens maar voor wat het is en duiken we meteen dit boek in, een boek dat sowieso alleen zijn titel nodig had om interessant genoeg voor me te zijn om het (voor een appel en een ei) mee te nemen uit de tweedehandswinkel. Ik ben immers geboren in Roeselare, op zo’n vijfentwintig kilometer van de grens met Frankrijk, getogen in Handzame, op zo’n tweeëntwintig kilometer van de kust, en sinds vijftien jaar woonachtig in Moerzeke, ongeveer evenveel kilometer van de grens met Nederland. Om nog maar te zwijgen over het feit dat ik in Gent, op nog geen achttien kilometer van diezelfde grens, werk. Het is dan ook helemaal niet moeilijk om in den belgiek op korte afstand van de grens te wonen of te werken (tijdens mijn jaren in Brussel woonde en werkte ik er het verste van af), net zomin als in Nederland, maar ik steek die dingen ook graag letterlijk over als ik op reis ga (wat ik bijna altijd met de auto doe) en ga ze ook vaak opzoeken terwijl ik op reis ben. De streek waar Polen, Tsjechië en Duitsland bij mekaar komen, bijvoorbeeld; de grenzen tussen Hongarije, Slovakije, Slovenië, Oostenrijk, Kroatië, Servië, Roemenië, en Oekraïne; of die tussen Frankrijk, Italië en Zwitserland. Ik ben, kort samengevat, geen figuur van het centrum, maar een grensganger (misschien zelfs een grensgeval) en dat uit zich niet alleen in mijn reis-, maar ook mijn leesgedrag.

Jammer genoeg is dit boek op de grenzen ervan het best. In De grens – een introductie dus, en in Overige grensgevallen, de hoofdstukken helemaal aan het begin en einde. Gedurende zestien bladzijden en twaalf bladzijden doet de auteur daar een doorlopend verhaal uit de doeken (over de oorsprong van de Nederlanders en de grenzen van het continentale deel van het Koninkrijk der Nederlanden enerzijds en over de Europese Unie en het niet-continentale deel van datzelfde Koninkrijk anderzijds). Doorlopend in de zin dat er een lijn in zit. En geen stippellijn, zoals je die bij grensaanduidingen op kaarten wel vaker ziet. Ik verklaar me nader: tussen die twee hoofdstukken zitten er nog eens zes, zijnde Van Lobith naar Vaals, Van Drielandenpunt naar Grenswachters, Van de Schelde naar de Rijn, Van Noordwijk naar Borkum, Van Eemshaven naar Denekamp, en Van kanaal naar kanaal, maar alles wat onder die hoofdstukken valt, hangt niet aan mekaar. Van een stukje in verband met heksen in de ene grensgemeente springt De Witt naar een stukje in verband met smokkelaars in de andere, van een stukje over de Tweede Wereldoorlog in een of ander gehucht naar een stukje over gesjoemel in de politiek in weer een ander. Hij volgt daarbij wel de stukken grens die hij onder de hoofdstuktitels heeft verzameld, maar je ervaart dat volgen nooit als een verhaal. En dat was klaarblijkelijk ook niet wat de auteur nastreefde: “De geschiedenis van de grens is ook nog lang niet geschreven, en dat zal hier ook niet uitputtend gebeuren. Tal van liefhebbers houden zich met de grens bezig, ze wandelen van grenspaal naar grenspaal en noteren ieder grensgerelateerd detail dat zij onderweg tegenkomen, tekenen verhalen op en pluizen archieven uit. Iedere centimeter grens levert weer een nieuw verhaal op, dat weer een volgend verhaal voortbrengt, in een reeks waar geen einde aan lijkt te komen. Wie zich in die schat wil onderdompelen kan op het internet terecht, en in talloze publicaties. In dit boek zijn alleen de krenten uit de pap verzameld, een caleidoscopische verzameling verhalen en wetenswaardigheden waarachter nog veel meer schuilgaat.” En ik ga niet zeggen dat er geen interessante krenten bij zijn – al gaan de verhalen over smokkel en andere grenscriminaliteit, en daar zijn er veel van, op den duur toch wel lichtelijk vervelen -, maar ‘t is een beetje teren op andermans werk wat De Witt hier doet. In zoverre zelfs dat je de indruk krijgt dat hij voornamelijk bezig geweest is met het internet afstruinen op zoek naar andermans verhalen.

Iets wat we nooit zeker zullen weten, want de auteur is in negenennegentig procent van de gevallen niet zo goed te vermelden waar hij zijn citaten vandaan heeft. Hij citeert wel, da’s tekstueel duidelijk, maar aan bronvermelding doet hij niet. Noch in de teksten zelf, noch in voetnoten, noch in eindnoten. Als de auteur een tekst aanhaalt, dan hoor je ‘m op zijn woord te geloven, klaarblijkelijk. Wat een keuze is, zowel vanwege de auteur als vanwege de lezer, maar niet erg eerlijk tegenover de leveranciers van zijn bronnenmateriaal. Ik zou daar, als ik zelf zo’n leverancier was en er achter kwam dat mijn teksten door De Witt gebruikt waren zonder bronvermelding, niet al te blij mee zijn, maar misschien zijn ze aan de andere kant van de kunstmatige grens tussen de Zuidelijke - en de Noordelijke Nederlanden toleranter dan ik op dat vlak.

Wat me tot een ander – tevens het laatste dat ik zal noemen – pijnpunt van dit boek brengt: je moet er Google Maps of een papieren kaartenboek bijnemen om te kunnen volgen. Nú kan ik Lobith wel zo ongeveer aanwijzen op een kaart, maar dat was niet het geval op het moment dat De Witt in die plaats zijn boek begon. En dat was evenmin zo voor de meeste plaatsen waarover hij het verder nog heeft. Ja, daar in die bizarre uitstulping naar beneden toe vanaf Roermond tot Vaals en Eijsden ken ik mijn weg wel zo’n beetje, en vanaf Het Zwin tot voorbij het Verdronken Land van Saeftinghe ook. En Zeeland, de Wadden en de kust van Friesland lukt ook nog wel, maar dan houdt het met uitzondering van Venlo wel zo’n beetje op wat betreft mijn oriëntatievermogen aan de Nederlandse grens. Aan het begin van ieder hoofdstuk een kaartje met de al dan niet werkelijk bezochte “krenten” en aan het begin van het boek een kaartje met alle exemplaren toevoegen zou minstens voor de mensen die op basis van dit boek eens een stukje grens willen verkennen wel nuttig geweest zijn. Nu ben je echter, als je dit boek daarbij zou gebruiken, wegens het ontbreken van zo’n kaartje én een register gedwongen te gaan zoeken waar in het hoofdstuk De Witt het heeft over het grensgebied waar je heengaat.

Ik heb enige tijd getwijfeld of ik het boek in het vooruitzicht op zo’n eventueel bezoek toch zou bijhouden, maar ik ben de Rubicon overgestoken: het verhuist naar de zolder en ik zoek mijn informatie desnoods wel op op het internet.

Björn Roose

Een leeuw in Peking – Marcel Van Nieuwenborgh (boekbespreking door Björn Roose)

Ik heb wel eens vaker ‘eigenaardige’, en vooral niet lezenswaardige, boekjes uitgegeven door (Boekengilde De) Clauwaert (vzw) gelezen, maar met voorliggend Een leeuw in Peking hebben ze daar toch wel de hoofdvogel afgeschoten. Niet omdat dit uit 1996, en overigens onder de toen al min of meer verenigde uitgeverij Davidsfonds/Clauwaert uitgegeven, stammende werkje van Marcel Van Nieuwenborgh met zijn vierenveertig bladzijden dunner is dan de andere (die dikte is bij Clauwaert min of meer standaard), maar omdat de inleiding, voorzien van de titel Ferdinand de handige bijna net zo lang is als het verhaal. En omdat dat verhaal eigenlijk uit twee verhalen bestaat: datgene waarvan de titel ook de titel van het geheel vormt (en dat tien bladzijden lang is) en datgene wat er aan voorafgaat, Toen de hemel zichtbaarder werd dan de aarde (dat veertien bladzijden lang is). Een redelijk eigenaardige constructie dus, waarvan de snel van begrip zijnde lezer op basis van de gegevens ‘Peking’ en ‘Ferdinand’ misschien al begrepen heeft dat ze als geheel gewijd is aan Ferdinand Verbiest, de in 1623 in het West-Vlaamse Pittem geboren jezuïet die in 1657 als missionaris naar China werd gezonden op vraag van een reeds aldaar aan het keizerlijk hof verblijvende andere jezuïet, Johann Adam Schall von Bell, en daar vervolgens tot bij zijn dood in 1688 (hij viel van zijn paard) verbleef.

De hele geschiedenis van Verbiest geef ik u in deze boekbespreking niet mee. Wat er interessantst aan is, kan u namelijk, mocht u dit boekje op de kop wensen te tikken, lezen in de reeds genoemde inleiding, zelfs al wordt daarin met geen – bad pun intended – gebenedijd woord gesproken over de meer dan dertig boeken die de man schreef, bijvoorbeeld zijn vertaling in het Mantsjoe van de eerste zes boeken over de Elementen van Euclides van Alexandrië (een serie die in totaal overigens dertien delen besloeg). Maar goed, ook voor Marcel Van Nieuwenborgh ligt er misschien een kern van waarheid in de eerste paragraaf van zijn inleiding: “Henry Kissinger vertelde dat hij ooit eens aan een Chinees historicus had gevraagd wat hij dacht over de Franse Revolutie. De Chinees zou hem hebben geantwoord: ‘Het is nog veel te vroeg om daarover iets te kunnen zeggen!’ Het is nu meer dan drie eeuwen geleden dat de West-Vlaamse jezuïet Ferdinand Verbiest in Peking overleed. En nog altijd is door de Chinese historici het laatste woord niet gezegd of geschreven over Nan Huai Ren, zoals hij door Chinees én Mandsjoe werd genoemd.” Een hiaat dat wellicht ten dele toe te schrijven is aan de jezuïeten zelf: “Ze hadden Loyola’s raad strikt opgevolgd ‘dat in brieven naar huis niets mocht staan wat niet in de handen van elkeen kon komen’. In de 17de eeuw wilden de jezuïetenbrieven uit China niet alleen édifiantes zijn maar hadden ze op de eerste plaats de bedoeling gezaghebbende kerkelijke milieus in Europa niet te ‘ontstichten’, door bewijsmateriaal te leveren van hun grote handigheid, hun vrij verregaande tegemoetkomingen aan de Chinese gewoonten en gebruiken en hun haast slaafse onderdanigheid aan het centrale gezag”. “Aanvankelijk hadden ze zich als nieuwsoortige bonzen bij de Chinese bevolking aangemeld, maar toen ze merkten dat ze daar niet vlug genoeg mee vooruitkwamen, hadden ze hun pij van vandaag op morgen ingewisseld voor de tuniek van de confuciaanse intellectueel, en in plaats van er gladgeschoren bij te lopen hadden ze zich de lange baard van de Chinese geleerden laten groeien (…) Er ligt niet alleen een wereld tussen de eerste gladgeschoren jezuïeten en de lange baard van Ferdinand Verbiest maar ook tussen de eerste ‘samaritaanse daad’ van de paters die een arme Chinese bedelaar onderdak geven (stichtend verhaal van de eerste China-jezuïeten) en ‘de gouden kooi’ waarin Verbiest, bij wijze van spreken, op het einde van zijn dagen in de exclusieve hofkringen heeft geleefd. Verbiest heeft zich duidelijk een aantal begoochelingen gemaakt met betrekking tot de keizer, voor wie hij op het einde eigenlijk niet meer is geweest dan een hooggewaardeerd huisdienaar (een ‘bond-servant’, een slaaf op vrijwillige basis).”

Nu goed, het is niet mijn bedoeling een samenvatting te maken van de samenvatting die Van Nieuwenborgh van het leven van Verbiest en de aanwezigheid van de jezuïeten in China maakte. Ik ga het dus niet mét de auteur hebben over de “gadgets” die Verbiest voor de Chinezen maakte, over “een soort van wonderfontein in de keizerlijke hovingen en een heuse Hollandse windmolen”, noch over het vervaarlijker spul, zijnde de kanonnen en het handboek dat hij schreef om de Chinezen toe te laten zélf kanonnen te maken. Wat die laatste betreft volstaat het hoe dan ook te verwijzen naar de laatste paragraaf van de inleiding: “Nochtans hebben de kanonnen van Verbiest hun deugdelijkheid bewezen. Het beste bewijs daarvan is dat de wapentuigen van het merk ‘Verbiest’ in China nog jaren na zijn dood werden vervaardigd. En de ironie van de geschiedenis heeft gewild dat meer dan twee eeuwen later, zijn eigen kerk in Peking, tijdens de Boksersopstand van 1900, werd in puin gelegd door een kanon waarop de naam Verbiest prijkte.”

“Twee eeuwen later” waar we in het eerste echte verhaal, Toen de hemel zichtbaarder werd dan de aarde, hoe dan ook nog niet aan toe zijn: “Op kerstavond van 1668 zaten in Peking drie jezuïeten-missionarissen, onder wie Ferdinand Verbiest, onder huisarrest in hun eigen kerk”, - allicht die kerk dus waarover Van Nieuwenborgh het in zijn inleiding had. “Ze zagen, op die kerstavond van 1668, de toekomst van de Chinese missie zeer somber in. Tot er zich in die nacht enkele onverwachte gebeurtenissen voordeden, die we in dit verhaal pogen te reconstrueren. Aan het woord is Ferdinand Verbiest, kroongetuige van het kerstwonder”. Jawel, een keer je de grote inleiding gehad hebt, krijg je ook nog een inleiding tot het eerste verhaal, wat dat verhaal zelf reduceert tot nog amper twaalf bladzijden. Zoals de inleiding tot het tweede verhaal dát verhaal verder verkort tot negen bladzijden. Wat echter niet kan verhinderen dat ik ín dat eerste verhaal iets tegen kwam dat me onmiddellijk deed terugdenken aan een ander boek dat ik recent las, het vijfendertigste deel uit de serie Phoebus Focus, Heilige Familie in Nazareth getiteld en van de hand van Katharina Van Cauteren. Een boek met als ondertitel Over Diego Quispe Tito (ca. 1611-1681), de kunst van Cuzco, en Antwerpen als Hollywood aan de Schelde waarin Van Cauteren het onder andere heeft over – en ik citeer even mezelf omdat ik te lui ben om het anders te formuleren - “de gebroeders Hiëronymus en Johannes Wierix, twee Virtuoze schobbejakken, zonen van Anton I Wierix en broers van Anton (II, zeker?) Wierix. Het zijn zij en een latere zoon van Anton (II) ‘die een stempel zullen drukken op de kunstgeschiedenis: samen behoren ze tot de meest productieve graveurs van de laatzestiende- en vroegzeventiende-eeuwse Nederlanden. In totaal zijn de gebroeders en hun neefje goed voor niet minder dan 2 333 prenten’. Prenten die met de hulp van religieuze ordes, in eerste instantie de jezuïeten, de markt en het land zouden overspoelen in Peru en daar aldus hun religieuze en kunstzinnige invloed zouden gaan uitoefenen”. Niet alleen Peru, kennelijk, want wat lezen we bij Van Nieuwenborgh, via spreekbuis Ferdinand Verbiest?: “De schilderijen waren zeer kostbare hulpmiddelen voor onze missionering. Franciscus Xaverius moet reeds een goddelijke ingeving hebben gehad toen hij naar deze streken reisde met in zijn koffer een Vlaamse afbeelding van een madonna. En van de mooie prenten uit Nadals bijbel, die ons uit de drukkerij van Plantijn werden geleverd, konden de Chinezen niet genoeg krijgen. We hadden trouwens op die kerstavond de Heilige Schrift opengelegd bij de prent waarop de gebroeders Wierix zo kunstig de grot van Betlehem hadden uitgebeeld.”

Altijd leuk als je in een volgend boek iets tegenkomt dat je doet terugdenken aan een vorig, maar zelfs al zijn ‘we’ (bij het schrijven van deze tekst) bijna halferwege december, ik zal u dan weer niet verblijden met de ontknoping van deze kersthistorie an sich. Net zomin als ik die van Een leeuw in Peking, het tweede kortverhaal in deze, aheum, bundel zal meegeven, al krijgt u ook daarvan wel een deel uit de inleiding tot het verhaal te lezen: “In het zeventiende jaar van de Qing-keizer Kangxi (1678) beval deze, in zijn strijd om Taiwan, van waaruit de aanhangers van de verdreven Ming-dynastie het Qing-rijk bestookten, alle kusten te ontruimen. Op het eiland Macao kreeg de bevolking het bevel weg te trekken en de Chinese vloot blokkeerde de vaargeul. Portugese schepen mochten niet meer aanleggen en de Portugese versterkingen dreigden te worden gesloopt. Voor de missionarissen in Peking betekenden deze maatregelen een ramp. Macao was het centrum van de katholieke kerk en de vertrekbasis voor toekomstige missionarissen op het Chinese vasteland.” Wat me dan weer deed denken aan twee andere dingen. Ten eerste het feit dat de vijandschap tussen het Chinese vasteland en Taiwan dus niet, zoals ik tot nog toe dacht, dateren van het moment dat Chiang Kai-shek en z’n aanhangers in 1949 vluchten van dat vasteland naar Taiwan om daar de Republiek China voort te zetten zonder het overgrote deel ervan. Een mens leest natuurlijk, onder andere, om te leren, maar nu ik dit hiaat in mijn kennis heb ontdekt, ben ik bijna zedelijk verplicht om op afzienbare tijd meer te lezen over Taiwan en (de rest van) China (in Taiwan moeten ze nu ook niet kleinzerig gaan doen als de rest van China het eiland opeist, dat heeft Taiwan per slot van rekening ook lang genoeg gedaan voor wat betreft het vasteland). Ten tweede de eerste prenten die ik ooit in, als ik me niet vergis, Ons Volkske zag uit de stripreeks Bob Morane. Die kwamen namelijk uit het album… De keizer van Macao, en ik was meteen niet alleen onder de indruk van de tekeningen van William Van Cutsem (beter bekend als Vance, en onder andere ook verantwoordelijk voor Howard Flynn, Ringo, Bruno Brazil, Ramiro, Bruce J. Hawker, en de eerste twintig albums – op één na - van XIII), maar ook van het er wel bijzonder crimineel uitziende Macao. Een album dat ik veel later, net zoals een groot deel van de serie, kocht, en waarin de jezuïeten geen enkele rol spelen, maar waar op pagina drieëntwintig (van de eerste druk bij Lombard, voor wie het even zou willen opzoeken) zowaar in de achtergrond een vrij grote kerk opduikt. Het is een nachtscène, dus Vance heeft de kerk niet tot in detail uitgewerkt, maar toch goed genoeg om ze te herkennen als een jezuïetenkerk en ze terug te vinden op het internet. Het gaat nog louter om een façade, wat je bij Vance niet kan zien, maar zelfs dat er alleen maar dát overschiet van de Sint-Pauluskerk belet klaarblijkelijk niet dat dit het meest gewaardeerde icoon van de voormalige kolonie is. Een icoon dat nog lang na de in Een leeuw in Peking als historische achtergrond gebruikte feiten in al zijn glorie zou blijven bestaan, maar uiteindelijk – op genoemde voorgevel na – vernield zou worden door brand tijdens een tyfoon die op 26 januari 1835 de kolonie trof. Een icoon dus dat véél langer zou meegaan dan de twee leeuwen die de jezuïeten in Afrika lieten vangen om ze cadeau te doen aan de keizer: “Hoewel de leeuwen op hun zeven maanden lange tocht waren vergezeld van een kapelaan, iemand die de geneeskust beheerste, een leeuwentemmer en zes slaven, was onderweg de leeuwin gestorven”. Nog geen maand na zijn aankomst aan het hof verwisselde ook de leeuw het tijdelijke voor het eeuwige: “De Chinese bewaker had hem ‘s morgens slapend aangetroffen, had voor de tralies staan tieren: ‘Hou hsing shih tze!’, word wakker leeuw, maar het beest had niet meer verroerd.” Eigenlijk twee stukjes petite histoire, dit boekje, niet genoeg om het in mijn kasten te houden, maar het feit dat het me deed denken aan een ander boek, een stukje geschiedenis, en een strip die ik vijfenveertig jaar geleden voor het eerst onder ogen kreeg, maakt het uurtje lezen toch het herinneren waard.

Björn Roose

Aanvaard het leven – Filip De Pillecyn (boekbespreking door Björn Roose)

Een mens zou haast gaan denken dat Filip De Pillecyn, of minstens zijn boeken en andere teksten, meer dan zestig jaar na zijn overlijden weer of nog steeds goed in de markt ligt (of liggen): in 2020 verscheen (en ik houd het bij de uitgaves die ik in handen kreeg, want er waren er nog meer) bij Doorbraak een ont-censureerde uitgave van Mensen achter de dijk, in 2024 bij Manteau/Standaard Uitgeverij het driehonderdzesendertig bladzijden tellende De dwarsligger, een bundeling van een aantal tussen 1922 en 1928 in Pallieter verschenen teksten van zijn hand, en in november van 2025 een heruitgave, eveneens ont-censureerd, van Aanvaard het leven. De kans dat u dat laatste, tevens voorliggende boek ooit in handen krijgt, is echter klein: het werd uitgegeven op amper 100 exemplaren en naar de opkomst op de boekvoorstelling te oordelen, zijn de meeste daarvan intussen in goede handen.

Een boekvoorstelling? Inderdaad. Het was zéér lang geleden dat ik er nog eens een had bijgewoond en het was mijn eerste van het Filip De Pillecyn Genootschap (ook wel, zelfs intern, aangeduid als het Filip De Pillecyn Comité), al bestaat dat intussen al sinds 2003 en woon ik sinds 2010 in de thuishaven ervan (en van de in 1962, helaas in Gent, overleden schrijver). Een Genootschap dat allicht ook de drijvende kracht is geweest achter de eerstgenoemde twee uitgaves, want stichter en voorzitter (annex motor) Emmanuel Waegemans (wiens De Russische Krim – Geschiedenis van een betwist schiereiland ik eerder besprak) mocht er telkens het Ten geleide bij leveren. Zoals hij dat ook deed voor Aanvaard het leven, al heet het voorwoord daarin niet Ten geleide, maar Aanvaard het leven in de Vlaamse pers, wat een beetje een knullige titel is aangezien het over veel meer gaat dan wat in die ‘Vlaamse’ pers bij het verschijnen van de oorspronkelijke uitgave (in 1956) geschreven werd. Bijvoorbeeld over de reden waarom er überhaupt een uitgeverij als De Clauwaert (ook bekend als Boekengilde De Clauwaert, al dan niet aangeduid als ‘vzw’), sinds 1999 opgegaan in Davidsfonds en in 2009 na een goede zestig jaar bestaan te hebben ‘vereffend’, werd gesticht: “In 1956 verscheen de roman Aanvaard het leven van Filip De Pillecyn bij De Clauwaert, de uitgeverij die in 1949 was opgericht om het werk van de auteur te kunnen uitgeven, omdat de net vrijgekomen schrijver taboe was voor Scriptores Catholici. Tussen 1949, het jaar van de vrijlating van De Pillecyn en de oprichting van De Clauwaert, en 1956, het verschijnen van Aanvaard het leven, publiceerde deze uitgeverij ook nog andere nieuwe werken van Filip De Pillecyn: De veerman en de jonkvrouw, Rochus en Vaandrig Antoon Serjacobs.” Wat mij altijd een raadsel was geweest, namelijk dat in 1998 bij Davidsfonds/Clauwaert De Pillecyns novelle De aanwezigheid verscheen terwijl De Clauwaert zich, naar mijn smaak, altijd bezig gehouden had met het uitgeven van voornamelijk emo-rommel, werd daarmee afdoende verklaard, al had wat meer rondkijken in mijn eigen boekenkasten me misschien ook al eerder kunnen aanzetten tot speurwerk: De veerman en de jonkvrouw in de uitgave van De Clauwaert zit daar namelijk ook in, net zoals Elizabeth, Face au mur, Mensen achter de dijk (waarvan ik meerdere edities staan heb), Monsieur Hawarden (in de bespreking waarvan ik nochtans opmerkte dat het uitgegeven was bij De Clauwaert), en Rochus. Even had ik na deze ‘ontdekking’ dan ook de neiging nooit meer een kwaad woord te schrijven over De Clauwaert, maar het valt toch wel jammer te noemen dat er niet méér auteurs van het kaliber van De Pillecyn in het fonds van de uitgeverij zaten.

Soit, we hadden het over Aanvaard het leven, een verhaal dat ik ook al in mijn boekenkasten had voor ik de uitgave van het Filip De Pillecyn Genootschap kocht, zijnde in een omnibus uitgegeven door het Davidsfonds in 1985, maar dan niet helemaal. Zoals aangegeven is de versie van het Filip De Pillecyn Genootschap immers ont-censureerd, wat wil zeggen dat er in vorige versies, ook als die als eerste verschenen bij een uitgeverij die hij mee oprichtte kennelijk, gecensureerd werd. Omdat Emmanuel Waegemans de oorspronkelijk weg gecensureerde woorden en zinnen in deze uitgave schuin heeft laten afdrukken (hij vertelde tijdens de boekvoorstelling dat het een helse klus was het hele boek weer over te tikken vanaf het oorspronkelijke manuscript) is ook makkelijk na te gaan of dat klopt, al viel het aantal passages waarin dat zo was in dit geval toch wel zeer goed mee. “Het was het verlies van zijn geloof in de mens, grondslag van ieder geloof” blijkt inderdaad veranderd geweest te zijn in “Het was het verlies van zijn geloof”. “En heel deze bezettingstijd verliep zonder onlusten met onderdrukte ontevredenheid” werd inderdaad “En heel deze bezettingstijd verliep zonder onlusten”. Maar “Zij was opgenomen in het misprijzen van de mensen dat zijn avontuur hem had geleerd” werd gelukkig niet vermassacreerd tot “Zij was opgenomen in het misprijzen van de mensen dat zijn hem had geleerd”. Het “avontuur” werd in die zin vervangen door de “ervaring”. Muggenzifterij van de censor, natuurlijk, en ook wel een beetje van mij, maar in dit geval had behalve het schuin gedrukte, weg gecensureerde woord ook het woord waardoor het vervangen werd mogen vermeld worden.

Waarna ik toekom aan een ander klein gebrek aan dit boek: de er in opgenomen, voor zover ik begrepen heb, speciaal voor dit boek door lokaal schilder Luc Verbist gemaakte ‘illustraties’, werden (op een drietal uitzonderingen na) gefotografeerd op het doek waarop ze geschilderd werden, maar terwijl dat doek tegen de muur hing. Ik besef dat croppen een beetje meer werk was geweest, maar de schilderijen konden dan wel groter afgebeeld worden en niet voorzien van de slagschaduwen die doeken nu eenmaal op beige achtergronden werpen. Er valt voor de rest ook nog wel wat te zeggen over het bronnenmateriaal dat Verbist in sommige gevallen gebruikte – de foto van zijn met sigaar toneelspelende vader als basis voor zijn schilderij van de ‘meester’, bijvoorbeeld -, maar dat het in een formaat van soms nog geen derde van een bladzijde niet helemaal tot zijn recht komt, is duidelijk.

Nu goed, het onderwerp: Paul Danneels heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog aan het Oostfront gevochten tegen de Russen - iets wat nu zou toegejuicht worden, maar toen ze er daar echt nog een zeer mensonvriendelijk wereldbeeld op nahielden fout geacht -, heeft daarvoor een tijdje in de gevangenis gezeten, en moet bij zijn vrijlating terug aarden bij zijn familie (vader, moeder, zus) en in zijn dorp (Hamme uiteraard, voor de inboorlingen onder andere herkenbaar aan De Pillecyns beschrijving van het café dat ooit De Koolputten was of De Kroon waar nu het Belfius-kantoor zit, maar ook aan een zin als “deze verachterde fabrieksgemeente die nog steeds de sporen vertoonde van tientallen jaren deemoedig analfabetisme”). Terwijl hij daar nog mee bezig is en een job als medisch vertegenwoordiger heeft aangenomen omdat hij als ‘collaborateur’ zijn studies niet terug mag aanvatten, ontmoet hij het meisje waarmee hij samen was voor hij naar het oosten trok, een meisje dat intussen getrouwd is en waarmee hij, ondanks het feit dat hij de liefde niet meer voelt die hij voorheen voelde, een geheime relatie begint. En dan komt in het dorp ook nog een ‘collega’ uit het kamp van Lokeren bij hem terecht die op de vlucht is voor de arm der wet en even moet onderduiken alvorens verder te trekken naar Antwerpen alwaar hij hoopt aan boord te gaan van een of andere oceaanstomer. Tussen dat alles door: de gesprekken met zijn oud-leraar, genoemde ‘meester’, die eveneens aangepakt is na de oorlog, volkomen gebroodroofd zelfs, die ook als vertegenwoordiger ‘de baan doet’, maar zijn wijsheid niet is kwijtgespeeld. Ik ga er wat kort door, korter dan Emmanuel Waegemans in zijn inleiding ook, maar als u het hele verhaal wil, dan leest u dat maar zelf, inclusief het einde dat door velen kennelijk bezien werd “als een mislukking, dit einde zou ‘gans het evenwicht van het boek aan het wankelen brengen’”. “Die ommekeer”, schrijft Waegemans daarover, “maakte weliswaar geen deel uit van het oorspronkelijke manuscript, pas later voegde De Pillecyn deze ‘hoopvolle toekomstblik’ toe, omdat hij het niet over zijn hart kreeg zijn ‘lotgenoten’ uitsluitend met rancune te overstelpen.” Wat natuurlijk een goede uitleg is, klaarblijkelijk ingegeven door De Pillecyn zelf, maar van mij niet gehoeven had. Ik vind dat einde zelfs essentieel. Ja, het boek had kunnen eindigen met de begrafenis van de ‘meester’, maar aan die begrafenis gaat wel de in de titel opgenomen boodschap “Aanvaard het leven” vooraf (een titel die oorspronkelijk Legioensoldaat Danneels had moeten worden, trouwens) en ‘aanvaarden’ heeft meerdere betekenissen. Een daarvan is kennelijk degene waartoe nogal wat mensen die willen beperken: iets onaangenaams dulden, iets met tegenzin accepteren. Een andere is echter: beginnen, ondernemen. En wat Danneels doet in het laatste hoofdstuk is ondernemen: hij gaat terug studeren in plaats van te blijven zitten in een job die hij niet graag doet, ook als dat studeren nog niet helemaal officieel toegelaten is, en hij begint aan een nieuwe liefde, in plaats van zinloos te blijven vasthangen aan de oude (of zich te laten koppelen aan degene die zijn ouders en het halve dorp wél zien zitten als zijn toekomstige). Ik zie dat laatste hoofdstuk dus als essentieel, niet als iets dat wringt. “Hij had er in zijn dagelijks leven veel ontmoet die zich hadden aangepast”, klinkt het ergens halverwege het boek nog. “Het was of, na de onderbreking, zij weer met het oude hadden aangeknoopt. Arbeiders werkten of gingen stempelen met de massa. Het was alsof op hem de vloek van de intellectueel woog. Hij kon niet aanknopen met het leven van vroeger”, en hij besluit dat uiteindelijk ook wijselijk niet te doen.

Nu goed, los daarvan, en zelfs los van de inhoud, bewijst De Pillecyn met dit boek eens te meer dat hij prachtig kon schrijven. Wie over iemand die losgelaten wordt uit de gevangenis het volgende schrijft, heeft een zeer ‘averechtse’ kijk op de wereld: “Het kleine deurtje van de grote poort van de gevangenis was in de voormiddag gesloten.” Wie een paar pagina’s later dit schrijft, bewijst dat hij er gezeten heeft: “Zijn hart klopte in de onzekerheid van zijn gemoed, want hij wist dat die thuis nooit meer dezelfde zou zijn omdat hij zelf anders was geworden.” En wie dit schrijft, heeft volkomen gelijk: “Zoals het recht dienaar is van de macht, zo wordt de moraal aan eigen voor- of afkeur dienstbaar gemaakt.”

Ik wil u tot slot van deze bespreking alleen nog een stuk van het gesprek dat Paul voert met de onderpastoor, die toen het huis van Pauls ouders door het naoorlogse ‘verzet’ geplunderd werd stond te grinniken, meegeven:

“

- En zijt ge ‘t al gewoon thuis, vroeg hij.

- Wel ja, zei Paul, maar ik kan moeilijk wennen aan die nieuwe meubels, ik was met die oude, soliede meubels opgegroeid.

- Het zijn toch schone meubels, meende de onderpastoor, en dure ook, zoudt ge zeggen.

Het was Paul of hij een bittere smaak in de mond kreeg.

- Gij hebt de oude zien kapot slaan, gij moet weten welke van beide de schoonste waren.

De onderpastoor schrok even op.

Ja, dat waren allemaal verdrietige zaken geweest, maar dat was nu, Goddank, voorbij. Het werd tijd dat er meer vrede in de harten kwam. Hij dronk een slokje van zijn porto.

- Het schijnt niet zo verdrietig te zijn geweest, zei Paul, vermits gij er zoveel plezier bij hadt.

- Dat is allemaal fel overdreven, was het antwoord, en ge moogt ook niet alles geloven wat de mensen zeggen.

Het was zeker overdreven, meende Paul, de meubels van de ouders kapot slaan omdat de zoon volgens hen misdaan had.

- Misschien is dat wel bijbels, mijnheer de onderpastoor, maar wat het met rechtvaardigheid, laat staan met christelijke naastenliefde te maken heeft, dat begrijp ik niet. Misschien kunt gij mij dat uitleggen vermits gij aangesteld zijt om van op de predikstoel het ware woord te verkondigen.

De onderpastoor was geen welsprekend man. Hij stotterde een beetje toen hij antwoordde:

- Mijnheer Paul, de tijden waren moeilijk en het was onmogelijk tegen de volkswoede in te gaan en dan gebeuren er dingen die de mensen later betreuren.

- Volkswoede, viel Paul uit, de jonge snaken die gij maanden lang de rol geleerd hebt die zij moesten spelen, en die gij toegejuicht hebt toen zij hun handwerk verrichten. Waarom zoudt gij de betreurenswaardige dingen, zoals gij dat noemt, belet hebben vermits gij ze zelf hebt voorbereid.

- Abuus, abuus, riep de onderpastoor uit, de geestelijkheid mocht haar gezag niet riskeren om op te treden in zo’n moeilijke tijden.

- Als een priester maar priester is als het gemakkelijk gaat, waarom predikt gij dan over de belijders en de martelaars. Het is in moeilijke omstandigheden dat gij moet tonen dat gij priester zijt. Ik vraag aan u geen martelaarschap, maar rechtvaardigheid en naastenliefde. En ik vraag mij af wat priesterlijks er in u was als gij de gemeente rondliept en uw hart ging ophalen overal waar er geslagen, geplunderd en verwoest werd. Gij zegt nu: ‘Dat is allemaal voorbij,’ maar bij God, het is niet voorbij. Of meent gij dat gij dat alles kunt wegmoffelen in de mouw van uw soutane?”

Een stuk waarin De Pillecyn één van de frustraties meegaf van de Vlaamse Beweging na de repressie. Frustraties die hij ook voor de rest één voor één de revue laat passeren in dit boek. Frustraties waar hij desalniettemin een prachtig boek van wist te maken. Dat De Pillecyn desondanks of juist daarom voor zovele lezers een volslagen onbekende is en blijft, is daarom des te frustrerender.

Björn Roose