Steden doorkruisen het heelal – James Blish (boekbespreking door Björn Roose)

Ik héb er uiteraard netjes een boekje (misschien zelfs twee, zo nauwkeurig herinner ik me dat niet meer) voor in de plaats gelegd toen ik Steden doorkruisen het heelal van James Blish aantrof in een van die boekenkastjes die je sinds een aantal jaar her en der kan vinden langs straten en op pleinen in Vlaanderen en in, al dan niet verre, buitenlanden (in casu ergens in Zeeuws-Vlaanderen). Ik heb er zelfs bijna mijn passagiers (waaronder eentje uit Letland) voor laten koken terwijl ze zaten te wachten op mijn terugkeer vanaf dat boekenkastje, maar gelukkig waren ze toch zo slim om zelf even de deuren van de auto open te zetten. En ik heb de vier boeken waaruit Steden doorkruisen het heelal bestaat met minstens veel genoegen en voor het overgrote deel met veel genot gelezen.

En daarbij heb ik niet eens gemerkt dat die vier boeken (in het Engels gebundeld onder de titel Cities in flight) eigenlijk niet in die volgorde geschreven zijn waarin ze gebundeld werden. Het eerste boek, They shall have stars, in het Nederlands getiteld Zullen sterren hen tooien…, verscheen in 1957 onder de titel Year 2018! (jawel, we zitten intussen al verder in wat toen nog de toekomst was), en vormt het raamwerk van de serie. In dat raamwerk: hoe de mensheid zo goed als het eeuwige leven krijgt, hoe ze hele steden (en eigenlijk eender wat) aan enorme snelheden door het heelal leert verplaatsen, hoe de Aarde er aan toe is (gezien vanuit een tijd waarin de Koude Oorlog volop woedde), enzovoort. Het tweede boek, A life for the stars, ofte Een leven voor de sterren, verscheen in 1962, en volgt logisch op het eerste. Logisch, maar wel met een tijdssprong. Een tijdssprong waarin de hoofdpersonen uit het eerste boek uit beeld verdwenen zijn, nieuwe protagonisten opduiken, en de actie zich verplaatst van ons sterrenstelsel naar ver daarbuiten (met alle gevaren van dien). Een tijdssprong ook die, zoals de andere, Blish toelaat bepaalde verhaallijnen, of minstens lijnen aan de rand van het verhaal, te laten voor wat ze zijn als hij ze niet meer nodig heeft (wat nog niet wil zeggen dat er naderhand, zoals bijvoorbeeld met “de Vromen” het geval is, niet meer naar verwezen zou worden). Een tijdssprong trouwens ook die, weerom zoals de andere, niet verhindert dat het culturele referentiekader doorheen de serie, net zoals het wetenschappelijke, twintigste-eeuws en Aards blijft. Een stukje uit Wagners Tristan und Isolde zien opduiken, doet eerst nog raar aan, maar het is uiteindelijk niet méér bizar dan een verwijzing naar Herman Melville of Godfried van Bouillon (écht!), “Even uw gazonnetje maaien, mevrouw?” als slogan van een stad, het via “hypnopedie” leren over de theorieën van Oswald Spengler, “een dichtregel van de Aardse dichter Theodore Roethke (…) [die] over de vloer van zijn hersenen [kroop] als een salamander”, het vergelijken van een buitenaards vliegend fort met “een soort Beowolf, hun Cid, hun Sigurd, Gawaine, Roeland, Cuchulainn, Prometheus, Lemminkainen”, of nú (en dan bedoel ik: in het werkelijke 2026) lezen van wat bij het verschijnen van deze serie nog grotendeels een voorspelling was maar inmiddels (met zo’n eeuw voorsprong op de fictie) werkelijkheid is geworden: “Er had nooit een daadwerkelijke militaire verovering van het Westen door de Sovjets plaatsgevonden. Ja, in 2105, de datum die meestal wordt toegekend aan de val van het Westen, zou een dergelijke oorlog de Aarde van de ene dag op de andere vrijwel hebben ontvolkt. In plaats daarvan hielp het Westen grif mee zichzelf te veroveren, in een lang en pijnlijk proces, dat door vele mensen werd voorzien, maar dat onmogelijk te stuiten was. In zijn angst door de vijand te worden geïnfiltreerd, had het Westen zijn eigen denkpolitie in het leven geroepen, die gedurig strenger werd. Op het laatst was er tussen de twee tegenstanders geen verschil meer; en aangezien de Sovjets veel meer ervaring hadden met een dergelijke monolithische regering dan het Westen, werd zonder bloedvergieten de heerschappij der Sovjets een voldongen feit”. Earthman, come home, in het Nederlands Aardling, kom thuis, volgt daarop als derde boek, maar is dat in feite niet: het werd vóór het eerste gepubliceerd, en wel in 1955, en was op zijn beurt gebaseerd op vier andere verhalen van Blish: Okie (uit 1950), Bindlestiff (eveneens uit 1950), Sargasso of lost cities (gepubliceerd in 1952) en het gelijknamige Earthman, come home (verschenen in 1953). Of Blish kunstgrepen heeft moeten toepassen om de chronologie van They shall have stars en A life for the stars helemaal op orde te krijgen met de bundel die het derde boek eigenlijk was, weet ik niet, maar áls het zo is, is het me niet opgevallen: de chronologie lijkt in orde te zijn, een van de protagonisten uit het tweede deel heeft intussen het loodje gelegd, maar de andere hoofdpersoon, burgemeester Amalfi, leeft nog, en heeft alles onder controle of krijgt het er wel onder. Net zoals dat van die chronologie met het vierde boek in Steden doorkruisen het heelal, De overwinning van de Tijd ofte The triumph of Time het geval is: dat werd gepubliceerd in 1958, dus net ná het eerste in deze bij Meulenhoff verschenen bundel, dat dus eigenlijk het tweede was, en vóór het tweede in deze bundel, maar vormt chronologisch effectief het einde van de serie. Een einde dat Blish er, mijns inziens, moedwillig heeft willen aanbreien, al is daarna dus nog het tweede deel, Een leven voor de sterren verschenen. Ik neem bijgevolg aan dat Blish een aantal opzetten op hetzelfde moment had lopen, maar dat hij ook besloten had niet aan de vliegende steden en zijn hoofdpersonen te blíjven vastzitten: in De overwinning van de Tijd zit nog wel wat van de andere delen, maar het is onvermijdelijk het einde, en veel eerder psychologisch en filosofisch dan dat het op actie gericht is. Voor de serie als geheel wordt voortdurend de terminologie ‘space opera’ gebruikt, maar wie de definitie van Wikipedia, zijnde “er is een held, er zijn ruimteschepen, er is vaak militaire actie en het loopt goed af”, voor dit deel wil gebruiken, moet dat toch met enige ruimdenkendheid doen: burgemeester Amalfi is in De overwinning van de tijd een held op zijn retour, de ‘ruimteschepen’ van de drie andere delen zijn niet meer bruikbaar, de militaire actie (die in deze serie sowieso vooral een kwestie is van zo clever mogelijk zijn en dus niet vechten als het niet nodig is) speelt zich ergens op het tweede plan af, en of je het einde van het heelal zoals we dat ‘kennen’ nu werkelijk als een goede afloop moet beschouwen, hangt geheel af van het geloof van degene die het meemaakt, of degene die daarover leest, in het nieuwe begin dat daarna zou komen. Ik ga niet zeggen dat u bladzijde 447 tot en met 570 van deze in 1970 voor het eerst als dusdanig verschenen, en in 1980 eveneens als geheel (helaas niet zonder nogal wat typfouten te laten staan) vertaalde, bundel maar moet overslaan, maar voor mij had dat deel niet gemoeten.

Los daarvan, en van de strikt inhoudelijke kant, zijn er echter sowieso verschillen in de opzet van de delen. In Zullen sterren hen tooien… bijvoorbeeld wordt ieder hoofdstuk, waarvan overigens ook aangeduid wordt waar het zich afspeelt, ingeleid met een stukje uit een denkbeeldig boek De melkweg: vijf cultuurportretten van ene Acreff-Monales of een citaat van een ook al in de jaren 1950 bekend auteur als J. Robert Oppenheimer, Gerard Piel of Loren C. Eiseley. Dat eerste zijnde een truc die ook Frank Herbert later zou gaan gebruiken in zijn Duin-cyclus (besprekingen van Duin hier, van Duin Messias hier, en van Kinderen van Duin hier), maar die eerder al gebruikt was door Isaac Asimov in zijn Foundation-trilogie (die trouwens in een andere vorm lijkt op te duiken als er in de loop van Aardling, kom thuis sprake is van het ineenstorten van de Aardse heerschappij en het daaruit ontstaan van een “interregnum” dat eeuwen zou gaan duren). Dat tweede wellicht te kaderen in Blish’ achtergrond: Oppenheimer is tegenwoordig dankzij de in 2023 aan hem gewijde film zo’n beetje verworden van wetenschapper tot cultfiguur, maar Gerard Piel, Loren C. Eiseley, en anderen zoals Weston La Barre, Eric Temple Bell en de in Gent geboren George Sarton – kennelijk auteur van de uitspraak: “Soms wordt beweerd dat religieuze onverdraagzaamheid voortspruit uit geloof en overtuiging. Wanneer men er absoluut van overtuigd is dat het eigen geloof het juiste is, en alle andere verkeerd, dan zou het misdadig zijn de naaste zijn dwaling en uiteindelijke verdoemenis toe te staan. Ik ben echter geneigd te geloven dat godsdienstfanatisme vaak niet het gevolg is van overtuiging maar van twijfel en onzekerheid” - zijn nooit zover doorgedrongen in de publieke bekendheid dat ze van wetenschappers veranderden in wat anders, terwijl Blish ze (natuurlijk) wél kende. Blish – overigens ook degene die de term ‘gasreus’ bedacht, al gebruikte hij hem minder nauwkeurig dan anderen dat naderhand zouden doen - was immers bioloog van opleiding en vooral wetenschapsredacteur bij het toen ook al bekende farmaceuticabedrijf Pfizer (in het eerste boek nauwelijks vermomd opduikend als Pfitzner). Een wetenschapsredacteur die niet naliet – vooral in het eerste boek, maar ook (en soms op het randje van het ergerlijke af) in de andere – de lezers van zijn science fiction om de oren te slaan met zijn kennis, of op kennis gebaseerde fictie. Iets waar hij allicht buiten gekund had, maar wat hij kennelijk leuk vond. Moet kunnen, ‘t is per slot van rekening science fiction, ook met de nadruk op dat eerste woord. En als u zou vinden van niet, dan is dat uiteindelijk een kwestie van geloof, geloof ik: “Ik wilde zeggen dat het idee van de wiskundige, dat er een verband bestaat tussen wiskunde en de werkelijke wereld, een kwestie van geloof is; het valt niet te bewijzen maar hij is ervan overtuigd. Wat dat betreft valt trouwens de veronderstelling van een volslagen ongodsdienstig iemand, dat er een werkelijke wereld bestaat, die overeenkomt met wat zijn zintuigen hem laten zien, ook niet te bewijzen. Een kwestie van geloof, zowel voor de briljantste natuurkundige, als voor de eerste de beste voorbijganger”.

Maar het bij momenten overdreven wetenschappelijke – als de wetenschap in het boek trouwens échte wetenschap is, want dat kan ik als leek niet zeggen – wordt ook goedgemaakt door, bijvoorbeeld, bewust onwetenschappelijke passages als deze: “En toen kwam het vaker: psjioewiiii! psjioewiii! psjioewiii! Bij bijna elke gil bokte de kist en schudde woest heen en weer terwijl hij boven de toppen van het oerwoud zwenkte en zwaaide. Amalfi had zich nog nooit zo hulpeloos gevoeld. Hij wist zelfs niet wat het geluid te betekenen had, alleen dat het kwaad bedoeld was. Hij herkende het klaboem van zware explosieven toen het begon, want de stad had vaak ontploffingen teweeg moeten brengen tijdens opdrachten – maar er was hem absoluut niets bekend dat kedoekedoekedoekedoekedoekedoeke deed, als een soort dolgedraaide trilboor, en het onzichtbare ding dat onder het voortsuizen z’n eigen oorlogskreet voortbracht – ieiiiokerTSJAKketsjakketsjakketsjak – leek hem volslagen ongerijmd en onmogelijk”. Of zinnen als deze: “Hoewel hij van de Hevische spraak alleen de verknoeid verleden, opgewonden tegenwoordige en onherstelbaar toekomstige tijden beheerste, hoewel zijn woordenschat een volstrekt niet botanisch gefundeerd mengelmoes was van stammen en wortels, en zijn verbuigingen eerder de neiging hadden spontaan te barsten, had hij gemerkt dat hij een redelijke vaardigheid aan de dag begon te leggen om de taal te verstaan, tenminste wanneer er heel langzaam werd gesproken, zoals nu”. Of werkelijk mooie stukjes filosofie als dit: “‘Ze zeggen dat leven een voortdurend proces is van opnieuw geboren worden. Ik zal moeten leren, denk ik, om die cruciale overgang op te vangen zonder elke keer een geboortetrauma op te lopen. Het beste, John.’ (…) Hij bedacht dat wat ze zei, waarschijnlijk wel waar zou zijn; voor een vrouw. Voor een man, wist hij, is het leven een stervensproces, dat steeds wordt herhaald; en de kunst daarbij, dacht hij, is om het maar bij stukjes en beetjes te doen, en nooit van harte.” Of, ten slotte, dit: “(…) dat zelfs de vele regelmatigheden die sinds de eerste toepassing van de wetenschappelijke methode, ergens in de 17de eeuw, waren ontdekt, alleen maar langdurige statistische toevallen waren, een plaatselijke discontinuïteit in een alomvattend schema waarvan de enige continuïteit chaos was. Als je alleen op het gehoor het heelal zou rondgaan, zei Bonner vaak om zijn opvattingen te verduidelijken, dan hoorde je miljarden jaren lang niets anders dan een angstaanjagend gebulder zonder zin, dan drie minuten Bach, die heel de georganiseerde kennis en wetenschap voorstelden, en dan weer miljarden jaren lang geloei. En zelfs dat stukje Bach zou bij nadere beschouwing al gauw verworden tot John Cage, en versmelten met het heersende onblusbare geluidsgeweld.”

Dat er zo ver in de toekomst nog iemand zou weten wat John Cage voor muziek maakte, lijkt me vergezocht (je stukken titels genre HPSCHD geven, valt ook niet als een geniale zet in het kader van toekomstige roem te definiëren), al is het maar omdat zelfs de tijd die doorgebracht wordt met kennis opdoen via “hypnopedie” ongetwijfeld nuttiger kan gebruikt worden, maar met die verwijzing naar Bach beëindig ik graag deze boekbespreking. Als u ooit Steden doorkruisen het heelal van James Blish tegenkomt, in zo’n boekenkastje of elders, aarzel dan in ieder geval niet om het boek mee te nemen. De weinige contra’s ervan wegen zeker niet op tegen de pro’s.

Björn Roose

De man zonder eigenschappen – Robert Musil (boekbespreking door Björn Roose)

“Op een mooie augustusdag in 1913 neemt Ulrich, de man zonder eigenschappen, het ferme besluit een man mét eigenschappen te worden – vooral als hij in de krant heeft gelezen dat zelfs een renpaard ‘geniaal’ kan zijn; daar wil hij niet bij achterblijven. Hij raakt betrokken bij de ‘Parallelactie’, de organisatie die de viering van het zeventigjarige regeringsjubileum van keizer Frans Josef I voorbereidt en tevens wil proberen het dertigjarig jubileum van de Duitse keizer de loef af te steken. Beide jubilea zijn gepland voor 1918, het jaar waarin de twee monarchieën ineen zullen blijken te storten.” Die uitleg kan u lezen op de hoes – sjiek, hoor – van de Nederlandse vertaling van Der Mann ohne Eigenschaften die in 2000 zijn tweede druk beleefde bij Uitgeverij Areopagus, en de drie zinnen ervan vatten ook behoorlijk goed samen wat er allemaal gebeurt in dit meer dan dertienhonderdvijftig bladzijden dikke boek.

Meer nog: die derde zin is puur informatief, want van dat ‘ineenstorten’ is nog helemaal geen sprake in De man zonder eigenschappen. Het begin van de Eerste Wereldoorlog gloort ergens in de verte, maar in dit boek valt zelfs niet het eerste schot (“Was er nu wel of geen Balkanoorlog? Er vond wel een of andere interventie plaats; maar of dat oorlog was, hij wist het niet precies”). En bij de “Parallelactie” moet u zich ook al geen actie voorstellen, want daar komt het niet van (tenzij u het instellen van commissies, speciale commissies en subcommissies als actie zou beschouwen, in welk geval u waarschijnlijk in de politiek zit), terwijl ook de betrokkenheid van Ulrich erbij hoogst twijfelachtig is, net zoals dat “ferme besluit”. Er zíjn een paar personen die werkelijk iets doen in dit boek, maar ook daarover wordt dan vooral bladzijden lang, excusez le mot, geëmmerd. “Met fijnzinnige ironie omringt Musil zijn hoofdpersoon Ulrich met een keur aan curieuze personages”, luidt het verder op de al eerder genoemde hoes, maar “de mooie ambitieuze Diotima, de met Nietzsche dwepende Clarisse, de denk- en geldmagnaat Arnheim, de brave generaal Stumm von Bordwehr, de ‘doorsneemens’ Walter, en de vrouwenmoordenaar Moosbrugger”, die overigens ook al zijn actie ondernomen heeft vóór dit boek begint, zijn in essentie bordkartonnen personages, net zoals Ulrich trouwens én z’n in het derde deel opduikende zus Agathe, die moeten dienen om de filosofieën en filosofietjes van de schrijver aan op te hangen. Waarmee ik niet gezegd heb dat schrijvers hun filosofieën en filosofietjes niet mogen ophangen aan hun personages – integendeel, dat kan van ze verwacht worden -, maar het kan niet de bedoeling zijn dat de personages opgehangen worden aan de filosofieën en filosofietjes. Als je personages volstrekt onbelangrijk zijn, schrijf dan een essay, of een hoop essays, maar geen ‘roman’.

Maar goed, als Musil zich beperkt had tot een essay, of een hoop essays, in plaats van een ‘roman’ te schrijven over een man die zich overgeeft aan het – I kid you not – ‘essayisme’, dan was De man zonder eigenschappen in 1999 nooit, zoals de tekst op de hoes verder vermeldt, “door Duitse schrijvers en critici uitgeroepen tot de Duitstalige roman van deze eeuw, voor Der Prozess van Franz Kafka en Der Zauberberg van Thomas Mann”. En dan had Uitgeverij Areopagus – waarover u op het internet quasi niks zal terugvinden omdat dat simpelweg een ‘imprint’ is van de vroegere ‘boekenclub’ ECI (in 2010 overgenomen door Bertelsmann en uiteindelijk, na nog een paar verdere overnames en al lang geen ‘boekenclub’ meer geweest te zijn, een stille dood gestorven onder de naam Bookspot) – het niet kunnen uitgeven in zijn “Bibliotheek van de Twintigste Eeuw”, want in dat soort dingen komt nooit ofte nimmer een bundel essays terecht. Enfin, ik doe een beetje lastig, maar ben over één ding met betrekking tot deze “bij leven van de auteur gepubliceerde delen van de roman, tussen 1988 en 1989 eerder in het Nederlands verschenen als onderdeel van een volledige, vierdelige editie” wel blij: dat ECI, in tegenstelling tot J.M. Meulenhoff (tegenwoordig onderdeel van Lannoo), bij wie die “volledige, vierdelige editie” klaarblijkelijk verscheen, niét de ambitie heeft gehad ook het niet “bij leven van de auteur” gepubliceerde vierde deel op te nemen in deze klepper. Zijn weduwe liet dat in 1943, een jaar na het overlijden van de auteur, nog wel publiceren, en het werd zoals de eerste drie delen – voor zover ik dat goed begrepen heb – ook nog “met financiële steun van de Deutsche Akademie Austauschdienst, de Europese Gemeenschap en de Stichting Amsterdams Fonds voor de Kunst” in het Nederlands vertaald door Ingeborg Lesener, maar die – dixit Wikipedia – “600 pagina’s sterk tegenstrijdige fragmenten (…) welke na publicatie aanleiding gaven tot veel gespeculeer hoe de roman zou zijn geëindigd als Musil was blijven leven”, zouden allicht teveel hebben gevergd van mijn moed en doorzettingsvermogen (ik ben per slot van rekening nú al een kleine vier weken aan het lezen geweest in dit boek). “Sommige critici menen”, aldus nog steeds Wikipedia, “(…) dat Musil zijn roman nooit had kunnen beëindigen: zijn project zou zijn vastgelopen”, maar dat gevoel had ik niet: dit is, zoals gezegd, simpelweg geen ‘roman’ en hij gaat op geen enkel moment ergens heen. En als er na het eerste deel, Een soort inleiding, het tweede deel, Insgelijks geschiedt, en het derde deel, Naar het Duizendjarige Rijk (De misdadigers), nog een afgewerkt vierde deel was gevolgd, dan was dat niet anders geweest. Ja, Musil “doorschouwt (…) een cultuur die haar einde nadert”, zoals het op de hoes staat, “en tast (…) mogelijkheden af voor een nieuwe toekomst”, maar een ‘roman’ zou dat ook na een afgewerkt vierde deel niet opgeleverd hebben.

Is er dan helemaal niéts goed aan dit boek? Toch wel, toch wel. Maar het had, zoals gezegd, een bundel essays moeten zijn. Essays waarin Musil zónder zich van personages te bedienen had kunnen kiezen voor – en als de schrijvelaars van Wikipedia goed werk gedaan hebben, mag dat ook geciteerd worden – “een houding van pure beschouwelijkheid” en “door de doordringing van het bestaande een toekomst voor het mogelijke” had kunnen ontwerpen. In véél minder bladzijden, alhoewel ongetwijfeld nog steeds in de stijl hem eigen, een stijl gekenmerkt door enorm lange zinnen waarin je als lezer buitengewoon veel moeite moet doen om niet te verdwalen en die je bij momenten, omdat je brein nu eenmaal af en toe afdwaalt, ‘diagonaal’ gaat lezen. De voorbeelden daarvan zijn legio, maar ik geef er toch even een mee dat op pagina 15 van deze uitgave te bewonderen valt: “Hij stond achter een van de ramen, keek door het zachtgroene filter van de tuinlucht op de bruinige straat en telde met zijn horloge al tien minuten lang de auto’s, de karren, de trams en de door de afstand uitgevloeide gezichten van de voetgangers, die het net van de blik met een wemelende haast vulden; hij schatte de snelheden, de hoeken, de vitale krachten van de voorbijbewegende massa’s, die het oog bliksemsnel naar zich toe trekken, vasthouden, loslaten, die gedurende een tijd waar geen maat voor bestaat, de aandacht dwingen zich er schrap tegen te zetten, zich los te rukken, naar de volgende te springen en daar weer achteraan te snellen; kortom, nadat hij zo een poosje had staan hoofdrekenen stak hij lachend zijn horloge in zijn zak en stelde vast dat het onzin was wat hij deed. – Als je de sprongen van de aandacht zou kunnen meten, de verrichtingen van de oogspieren, de pendelbewegingen van de ziel en al die inspanningen die een mens zich moet getroosten om in de rivier van een straat overeind te blijven, zou er vermoedelijk – aldus had hij gedacht en spelenderwijs het onmogelijke proberen te berekenen – een grootheid uitkomen waarbij vergeleken de kracht die Atlas nodig heeft om de wereld te torsen gering is, en je zou kunnen meten welk een enorme prestatie tegenwoordig al wordt geleverd door iemand die helemaal niets doet.” Respect voor de vertaalster, dát krijg je daarvan (en het aantal schrijffouten dat in dit boek blijven staan is, is echt zeer gering), en je begrijpt dat Musil te mooi schreef om geen ‘romans’ te schrijven, maar dertienhonderdvijftig bladzijden hiervan, is méér dan lastig te verwerken als lezer.

Terwijl je bij het eerste hoofdstuk, Waar opmerkelijk genoeg niets uit volgt (de titels vormen, zoals bijvoorbeeld ook bij Godfried Bomans’ Pa Pinkelman het geval is, een soort minisamenvatting van wat in het hoofdstuk staat en zijn soms op zich al buitengewoon grappig, bijvoorbeeld die van hoofdstuk 100, Generaal Stumm dringt de staatsbibliotheek binnen en verzamelt ervaringen over bibliothecarissen, bibliotheekbedienden en intellectuele orde), toch nog de indruk krijgt dat dat niét zo zal zijn. Met de volgende passage begint dat eerste hoofdstuk namelijk: “Boven de Atlantische Oceaan bevond zich een barometrisch minimum; het trok oostwaarts, in de richting van een boven Rusland gelegen maximum, en vertoonde nog niet de neiging hiervoor naar het noorden uit te wijken. De isothermen en isotheren vervulden hun plicht. De luchttemperatuur stond in de voorgeschreven verhouding tot de gemiddelde jaartemperatuur, tot de temperatuur van zowel de koudste als de warmste maand en tot de aperiodische maandelijkse temperatuurschommeling. De opkomst en ondergang van de zon, van de maan, de lichtvariaties van de maan, van Venus, van de ring van Saturnus en vele andere gewichtige verschijnselen stemden overeen met de voorspellingen daaromtrent in de astronomische jaarboeken. De waterdamp in de lucht had zijn hoogste spankracht en de luchtvochtigheid was gering. In één woord, dat de feitelijke situatie heel aardig weergeeft, ook al is het wat ouderwets: het was een mooie augustusdag in het jaar 1913.” Da’s ironisch, da’s volbloed humor, da’s voldoende om je op het verkeerde pad te zetten. De manier waarop een boek begint, is namelijk ook de manier waarop de gemiddelde lezer – en ik reken mezelf tot die categorie – de rest van het boek zal bekijken en hoewel die humor, die ironie meestal in enige mate aanwezig is in die hele dertienhonderdvijftig bladzijden, is dat niet voortdurend zo, waardoor het boek vaak tegenwringt. Misschien was dat ook wel een van de bedoelingen van Musil, maar ik vond het niet goed werken: veel passages die ik aanvankelijk met een ironisch oog bekeek, leken achteraf bloedernstig. In het begin nam ik dan de moeite die passages nóg eens te lezen, in de hoop de toon ervan correct te vatten, maar dat is niet iets wat je blíjft doen. Ook hier zouden essays de oplossing geweest zijn: niks verhindert dat je er eens eentje in een ironische vorm giet, maar de kans is groter dat je die ironische vorm dan ook volhoudt.

En dan zou ik nu, zoals andere boekbesprekers hebben gedaan, bijvoorbeeld dieper kunnen ingaan op, zoals de schrijvelaars van Wikipedia dat doen, de “minstens negen karakters” van een inwoner van een land, of dat wat, naast de relativiteit van ‘goed’ en ‘kwaad’ (“De mens geeft aan de daad het karakter, en het gaat niet omgekeerd! Wij scheiden goed van kwaad, maar in onszelf weten wij dat ze een geheel vormen!”), zo ongeveer de kernfilosofie van dit boek is en tevens de titel van hoofdstuk vier: Als werkelijkheidszin bestaat, moet mogelijkheidszin ook bestaan. Maar dat laat ik liever over aan ernstige mensen als Nico van der Sijde. Al schrijft die dan in het begin van zijn bespreking dat het boek “werkelijk bezopen ingewikkeld qua inhoud, structuur en stijl” is, hij heeft wel redelijk hard zijn best gedaan om de filosofie van Musil/Ulrich weer te geven, en ik voel me niet geroepen die oefening nog eens dunnetjes over te doen. Zeker niet als ik bijvoorbeeld ook een hilarisch stukje kan citeren waarin Musil het heeft over het Oostenrijks patriottisme (een patriottisme dat bijvoorbeeld ook weerspiegeld werd in het kaiserlich und königlich, of in de hele evenwichtsoefening tussen Oostenrijks, Oostenrijks-Hongaars, Hongaars, enzovoort, waar Musil, zoals met zovele andere dingen die typisch waren voor de tijd én de geografie, op voortreffelijke wijze de draak mee steekt) van die dagen: “Patriottisme was in Oostenrijk een heel speciaal onderwerp. Want Duitse kinderen werd eenvoudig geleerd op de oorlogen van de Oostenrijkse kinderen neer te zien en men bracht ze bij dat Franse kinderen de nazaten waren van decadente losbollen, die het met duizenden tegelijk op een lopen zetten zodra er een Duitse landweerman op ze afkomt die een flinke baard heeft. En met de rollen omgedraaid en de nodige wijzigingen leerden de Franse, Russische en Engelse kinderen, die ook dikwijls hebben gezegevierd, precies hetzelfde. Nu zijn kinderen opscheppers, dol op rovertje spelen en te allen tijde bereid om de familie Y uit de Grote X-straat, als ze daar toevallig toe behoren, als de grootste familie van de wereld te beschouwen. Ze zijn dus gemakkelijk te winnen voor het patriottisme. Maar in Oostenrijk lag dat wat ingewikkelder. Want de Oostenrijkers hadden weliswaar ook alle oorlogen uit hun geschiedenis gewonnen, maar na de meeste van die oorlogen hadden ze het een of ander moeten afstaan.” Dat is namelijk míjn soort filosofie, dat begrijp ik. Net zoals: “(…) sport was ruw. Je zou kunnen zeggen, de neerslag van een uiterst fijn verdeelde, collectieve haat, die in wedstrijden wordt afgeleid. Natuurlijk werd het tegendeel beweerd, sport zou saamhorigheid scheppen, verbroederen en zo meer; maar dat bewees in feite alleen dat ruwheid en liefde niet verder van elkaar verwijderd waren dan de ene vleugel van een grote kleurige stomme vogel van de andere.” Of: “Op een conferentie brengt iedereen naar voren wat hij zou willen bereiken en juist vindt, en uiteindelijk komt daar iets uit voort dat niemand echt heeft gewild: dat is dan het resultaat.” Of een pareltje van fijnzinnige humor als dit: “Moosbrugger was een timmerman”, met een paar lijnen daar achter “Als aan de grond genageld bleef men staan wanneer men dit door God met alle tekenen van goedheid gezegende gezicht voor het eerst tegenkwam (…)”. Of dingetjes als: “(…) het moment dus waarop hij zich zonder rekening te houden met zijn pantalon en zijn toekomst aan Diotima’s voeten wilde werpen”, “Van de wijde wereld had men zes vierkante meter uitgezocht, en daarop liep Moosbrugger heen en weer”, “(…) de mooie dame deelde haar gezelschap mee dat zij de behoefte voelde om te genieten van het zonlicht en het jaar 1914”, of, ten slotte, “een schaal die was gevuld met radijsjes, mandarijntjes, kraakamandelen, smeerkaas en grote Turkse pruimedanten” die op de ene bladzijde “dit kostelijke en gezonde avondmaal” wordt genoemd en op de volgende simpelweg “groenvoer”.

Ik ga deze boekbespreking niet afsluiten met de bewering dat u het lezen van dit boek best kan nalaten – een beetje naar analogie van de hoofdstuktitel Een hoofdstuk dat een ieder die geen al te hoge dunk heeft van het denken als bezigheid kan overslaan -, maar u bent op z’n minst gewaarschuwd dat u er véél tijd zal moeten insteken, nul actie kan verwachten, en waarschijnlijk óók wel van oordeel zal zijn dat het allemaal een stuk korter had gekund. Zelf heb ik nog even getwijfeld of ik het boek niet alsnog in mijn kasten zou houden om het later, met wat meer geduld, nog eens te lezen, maar de kans dat ik dat zal doen, is sowieso verwaarloosbaar klein, dus wordt er plaats geruimd voor wat anders.

Björn Roose

Drie Vlaamse pioniers – Palmer Ruysschaert (boekbespreking door Björn Roose)

Dat AI er wel vaker zomaar wat op los lult, wist u ongetwijfeld al, maar de eerste zin die het exemplaar van Google weet mee te geven in verband met Palmer Ruysschaert, auteur van voorliggend Drie Vlaamse pioniers, slaat werkelijk alles: “Palmer Ruysschaert (1905-2000) was a prominent Belgian Flemish activist, writer and member of the Algemeen Nederlands Verbond (ANV)”.

Een ‘prominent belgisch Vlaams activist’…Zoiets als iemand die belze voetbaltricolores uithangt, maar daar dan op 11 juli een Vlaamse Leeuw aan toevoegt, wellicht? Ik ben haast geneigd het even op Wikipedia te gaan opzoeken – vanwege het simpele feit dat de schrijvelaars van Wikipedia zelfs zónder gebruik van AI in staat zijn zo’n onzin uit hun botten te slaan – maar houdt het, ook al omdat er op Wikipedia niks te vinden is over deze “prominent Belgian Flemish activist”, verder maar bij wat de achterflap van dit in 1998 bij het Vlaams Verbond voor Gepensioneerden (VVVG), intussen omgedoopt tot Vlaamse Actieve Senioren (Vl@s), uitgegeven boekje over de van een strikje, mopsneus en stevige bril voorziene auteur weet te vermelden: “Palmer Ruysschaert is geboren in 1905 en behaalde na de Eerste Wereldoorlog het diploma van onderwijzer aan de normaalschool te Torhout. Na zijn legerdienst werd hij onderwijzer te Nieuwpoort, Wielsbeke, Menen en Desselgem. Ondertussen behaalde hij het diploma aan het Hoger Opvoedkundig Instituut te Gent. Hij werd taalinspecteur op de taalgrens Komen-Moeskroen. Hij publiceerde artikels in de tijdschriften Ons Erfdeel, Neerlandia, Contactblad van Marnixring en in het Vlaams Verbond voor Gepensioneerden. Daarin behandelde hij altijd Vlaamse problemen in de Belgische staat en onderwerpen i.v.m. Frans Vlaanderen, de Nederlandse taal en cultuur, de geschiedenis der Nederlanden en de Noord-Zuidintegratie. In 1992 publiceerde hij een boek ‘Standpunten. Stellingname tegenover Vlaamse en Groot-Nederlandse problemen in het licht van het nieuwe Europa.’”

De naam Palmer Ruysschaert zegt u nog steeds niks, zegt u? Mij ook niet, maar goed, anderen hebben hem toch gekend. Manu Ruys, bijvoorbeeld, wiens naam u uiteraard wél hoort te kennen en die voor dit boekje de Inleiding mocht schrijven: “Palmer Ruysschaert bewees in de loop van een lang leven (een) bruggenbouwer te zijn. Voorganger in het onderwijs, man van de taalstrijd, publicist van de Vlaamse Beweging en auteur van wetenschappelijke schriften, blijft hij nog steeds helder en nauwgezet informeren… Palmer Ruysschaert biedt geen afstandelijke academische boekenwijsheid aan. Hij ontmoette de mannen Alberic Decoene, Kamiel en Herman De Vleeschauwer waarover hij vertelt… (Dit) getuigenis is kostbaar en hartverwarmend. Dit boek moet ook de jeugd aanspreken en boeien.”

‘De jeugd’… U dus, beste lezer, want ik heb niet anders dan jeugdige lezers. U dus, die misschien nog nooit van “Alberic Decoene, Kamiel en Herman De Vleeschauwer” heeft gehoord. Net zoals ik, toen ik dit boekje nog niet gelezen had. Want, toegegeven, de namen van vader (Kamiel) en zoon (Herman, op zijn beurt vader van een Camiel) De Vleeschauwer leken me – in tegenstelling tot die van Alberic Decoene overigens – iets te zeggen, meer bepaald in verband met de Eerste Wereldoorlog, maar meer ook niet. En dat van die Eerste Wereldoorlog bleek dan ook nog niet te kloppen. Voor zover ik kan afleiden uit dit boek én uit het lemma over Kamiel in de (toen nog) Nieuwe (en tevens op papier te koop zijnde) Encyclopedie van de Vlaamse Beweging (NEVB) was hij tijdens die Eerste Wereldoorlog niet of nauwelijks actief in de kringen waarin bijvoorbeeld wél Filip De Pillecyn actief was, terwijl zijn zoon Herman toen nog op school zat in Dendermonde (en vervolgens Maaseik). Maar over alle drie, ook over Decoene, is dus een lemma te vinden in die NEVB, en Ruysschaert heeft ze beschouwd als pioniers. Wat daar ongetwijfeld net zo goed een feit van maakt als van wat Ruys aan het begin van de al eerder genoemde Inleiding vertelt: “De Vlamingen hebben de strijd tegen de volksvreemde Belgische staat gewonnen.” Manu Ruys was een slimme mens, maar dat belette niet dat hij ook een naïeve mens was, zoveel is duidelijk. Een naïeve mens die daarom ongetwijfeld kon geloven dat wat hij schreef in die Inleiding ook een verkoopsargument was (want dat is de reden waarom inleidingen geschreven worden): “In dit boek vertelt hij [Palmer Ruysschaert dus, noot van mij] over een trio van pioniers dat niet weg te denken is uit de geestesgeschiedenis van de Vlaamse ontvoogdingsbeweging: de priester dr. Alberic Decoene; een van de meest actieve theoretici van het Vlaams-nationalisme, Kamiel De Vleeschauwer; en diens zoon, de wijsgeer prof. dr. Herman Jan De Vleeschauwer. Palmer Ruysschaert behandelt zo van elkaar verschillende themata als de houding van de Belgische kerk ten aanzien van de Vlaamse Beweging, de betekenis van het vak geschiedenis voor de vorming in het onderwijs, en de filosofische ontwikkelingen in het Vlaanderen van het Interbellum (…) De drie pioniers – de wijze kanunnik, de onverschrokken nationalist en de atheïstische Kantiaan – lijken soms tegenpolen te zijn. Maar zij droegen allen eenzelfde ideaal uit: de zorg om de kwaliteitsverbetering van het denken en van het Vlaming-zijn.” Iets waarvan u mogelijk sowieso al niet wild wordt, maar waaraan ik meteen ook nog dien toe te voegen dat dat gebeurt op een zodanige wijze dat daarin na lezing geen verandering is gekomen, in tegendeel.

Dat wil zeggen? Wel, in het geval van Kanunnik Dr. Alberic Decoene (1881-1958), zoals het eerste hoofdstuk heet, ondertitel Overtuigde Vlaming onder Belgicistische Roomskatholieke Hogere Geestelijkheid, bijvoorbeeld met niet over Decoene handelende delen over de Houding van de hogere roomskatholieke geestelijkheid van België, De Belgische hogere katholieke geestelijkheid en de politieke emancipatie van het Vlaamse volk, de Houding van de Belgische hogere katholieke geestelijkheid tegenover Vlaamsvoelende geestelijken en leken onder hun gezag, en de Groeiende kentering in de Anti-Vlaamse houding van de kerkelijke overheid in Vlaanderen. Ongetwijfeld allemaal – als Ruysschaert die delen niet óók nog eens in puntjes en details had opgedeeld en zo datgene wat de enigszins geïnformeerde lezer al wist, domweg vervelend had gemaakt – ook het weten waard, maar zo’n inleiding van negentien bladzijden bij een hoofdstuk dat verder ‘maar’ zevenentwintig bladzijden meer duurt, valt toch op z’n minst behoorlijk onevenwichtig te noemen. Sterker nog, de biografische uitleg over Decoene blijft zelfs in die zevenentwintig bladzijden uitermate beperkt. Én ongestructureerd: na het gehad te hebben over Zijn jeugdjaren, Decoene en het Activisme tijdens Wereldoorlog I, Decoene directeur van de normaalschool te Torhout, Het incident te Gistel van 15 juni 1920 (een incident waaraan tweeënhalve bladzijde gewijd wordt), en De pedagoog Decoene, springt Ruysschaert met het hoofdstuk Het AKVS in de normaalschool te Torhout namelijk terug naar de jeugdjaren van zijn onderwerp. Waarna nog twee weer chronologisch volgende biografische deeltjes komen, De Belgische bisschoppen veroordelen het Vlaams nationalisme (wat zelfs de niet eerder geïnformeerde lezer al wist uit de eerste negentien bladzijden van dit hoofdstuk) en Kanunnik Alberic Decoene en de repressie, maar die worden dan weer gevolgd door een deel genaamd Dr. Alberic Decoene schrijft zijn laatste boek, een nooit uitgegeven boek onder de titel De Vlaamse kwestie voor de Ethica dat Ruysschaert “dermate belangrijk [vindt]” (en ik heb het verder maar niet over de kanjer van een dt-fout in de zin beginnend met de woorden “Maar dit handschrift vindt ik dermate belangrijk”) dat hij het helemaal gaat samenvatten, hoofdstuk per hoofdstuk, Inleiding en Nabeschouwingen inbegrepen. Noem mij een beetje simpel, zo u wil, maar ik word tureluurs van zo’n dingen. Een boekbespreking? Okee. Biografische info? Okee. Een algemene uitleg over de houding van de kerk tegenover de Belgische staat en de Vlaams-nationalistische Beweging? Okee. Maar dat alles op zo’n manier gebracht in iets wat schijnbaar een biografie is? Dat is niet meer aangenaam om lezen, dat vlot niet, dat staat mij tegen als geheel (als je het al als een geheel kan beschouwen).

Waarna nóg twee ‘Vlaamse pioniers’ moeten volgen. In Kamiel De Vleeschauwer (1873-1975), ondertitel Pleimion Naibh: strijder voor zijn volk, begint Ruysschaert wél meteen aan de biografische informatie (daarbij ook volkomen oninteressante weetjes als dit delend: “De derde dochter, Mia, huwde met Jules Huyghe, stadssecretaris van Veurne, en overleed te Brugge op 30 juli 1979.”), maar heeft daarmee al gedaan na anderhalve bladzijde en gaat dan verder met Zijn rol als Vlaming en pedagoog en Zijn rol als geschiedkundige, om het vervolgens nog acht bladzijden te hebben over De Vleeschauwers opvattingen over de groei naar onafhankelijkheid van Vlaanderen aan de hand van de periode 1300-1328 (een opvatting waartoe kennelijk open deuren als Zwakheid van Vlaanderen door gebrek aan samenwerking en leiding behoorden). En in Prof. Dr. Herman Jan De Vleeschauwer (1899-1986), ondertitel filosoof, hoogleraar, historicus en bibliotheekkundige, gaat hij na drie bladzijden over Zijn leven over op zijn onderwerp als Kantkenner, waarna zes bladzijden ongelooflijke blabla volgen over De auteur van wijsgerige werken en zijn filosofische opvattingen, en ik al bijna geen zin meer had om me nog te verdiepen in In aanvaring met de Vlaamse katholiciteit, Wijsbegeerte en wetenschappen in de Nederlanden, In de collaboratie, Bibliotheekkunde, en zes bladzijden Nabeschouwingen over wat Ruysschaert dus al beschouwd hééft in zijn onderwerp. Ja, je kan je, in zoverre je er in geïnteresseerd bent, mét Ruysschaert afvragen “hoelang nog (…) het werk van prof. H.J. De Vleeschauwer doodgezwegen [wordt]?” En je kan daarvoor de volgende argumentatie gebruiken: “Hij heeft gedurende de tweede wereldoorlog gecollaboreerd. Dat feit valt niet te loochenen en is ongetwijfeld de grote reden waarom hij bij vele invloedrijke personen en organisaties nog steeds persona non grata is. Maar wordt het niet stilaan tijd dat hieraan een einde komt? De grote Duitse filosoof Martin Heidegger liet zich in 1933 benoemen tot rector van de universiteit van Freiburg en werkte samen met de nazi’s. In verband met deze houding merkte Alain Benoist op: ‘zelfs indien hij (Heidegger) met eigen handen tien miljoen mensen zou hebben omgebracht – quod non – zou dat nog niets veranderen aan de waarheidswaarde van zijn filosofie.” Maar ik twijfel er aan dat Palmer Ruysschaert welke van de Drie Vlaamse pioniers dan ook een postuum lezerspubliek heeft bezorgd door dit boekje over hen te schrijven.

Björn Roose

Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit – Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden – Jan Dirk Baetens (boekbespreking door Björn Roose)

Soms heb ik de indruk dat ik nog maar net het ene boekje uit de serie Phoebus Focus gelezen heb als het volgende alweer, samen met de nieuwste editie van OKV-magazine, in mijn bus ligt. Dat klopt natuurlijk niet, want tussen de ene editie van dat magazine en de andere zit telkens een tweetal maanden en zo traag lees ik niet. Al helemaal niet in het geval van de door The Phoebus Foundation uitgegeven ‘bijlagen’: die neem ik meestal in één lezing (dus in zoiets als een uur) tot me en dat vaak vóór ik het magazine uit heb. Maar als ik het schrijven en publiceren van mijn besprekingen méé in berekening neem, dan klopt de indruk al beter: op welke datum ik bijvoorbeeld mijn bespreking van Mercurius draagt Psychenaar de Olympus, het nummer XXXVIII in de serie, geschreven heb, weet ik niet precies meer, maar die bespreking heb ik pas op 12 juni 2026 gepubliceerd, terwijl op het moment dat ik de bespreking van nummer XXXIX schrijf de datum 26 juni 2026 is. Publicatie van deze bespreking valt pas te verwachten tegen eind juli, maar tegen dan zijn we dus weer minder dan een maand verwijderd van het moment dat het volgende exemplaar in mijn bus zit.

Vraag is dus of dat niet zo’n beetje gaat vervelen, die boekjes? En het antwoord is: als ze de kwaliteit halen van Mercurius draagt Psyche naar de Olympus of voorliggend Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit, ondertitel Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden, zeker niet. Al had ik zulks bij het zien van de cover (hier) niet meteen verwacht. Wie die niet met het nodige oog voor detail bekijkt, zal misschien óók, zoals ik dat deed, denken dat de naam Henri Leys bij hem/haar niet voor niets geen belletje doet rinkelen. Een vooronderstelling die al op basis van de detailafbeeldingen van het schilderij in kwestie ín het boek (met honderdzesenzeventig bladzijden een van de dikkere in deze serie) onterecht blijkt, een feit waartoe ook (misschien zelfs vooral) de tekst van Jan Dirk Baetens - dixit de achterflap “universitair docent verbonden aan de opleiding kunstgeschiedenis van de Radboud Universiteit Nijmegen” - en de andere in het boek getoonde werken (van Leys, maar ook van vele anderen) het hunne bijdragen.

Maar eerst een woordje over die Henri Leys, een woordje dat ik aan Katharina Van Cauteren laat, “stafchef van de Kanselarij van The Phoebus Foundation”, die zoals gewoonlijk – tenzij ze zelf de auteur is van het boekje – het Voorwoord bij deze editie geschreven heeft: “Noem mij een Antwerpse schilder uit de negentiende eeuw en ik voel uw brein bijna automatisch een versnelling hoger slaan. Nee, het mag niet uit de zeventiende eeuw zijn. Nee, Emile Claus was van Gent. Denkt u aan Gustave Wappers, Nicaise De Keyser of Ferdinand De Braeckeleer? Het wordt al wat warmer, maar u bent er nog niet. Want deze editie van Phoebus Focus gaat over Henri Leys: ooit directeur van de Antwerpse Academie, schilder van menig tafereel in het stadhuis van de Scheldestad en zo gewaardeerd dat hij het voorwaar tot baron schopte. Maar dat was toen, en nu is nu – en nu blijkt baron Leys enigszins vergeten door de kunstgeschiedenis.” “Want ja,” zo gaat ze verder, “Leys’ historische taferelen waren weliswaar technisch meesterlijk, maar in de twintigste eeuw lag niemand nog wakker van artistieke virtuositeit. ‘Ouderwets,’ zo was de teneur, ‘sentimenteel.’ En ook: ‘niet origineel’. Want nee, Leys was geen Monet of Manet, en de kunstgeschiedenis was intussen een verhaal geworden van avant-gardes. Voor een schilder die zijn heil zocht in het verleden, bij de Vlaamse Primitieven, Dürer en Metsijs, was dat een probleem. Zeker omdat Henri Leys zichzelf en zijn publiek ook thematisch onderdompelde in het verleden.”

Nu ben ik zelf geen absolute fan van alles wat ‘avant-garde’ is, maar “ouderwets” was (naast ‘duister’, in die zin dat het schilderij misschien een ‘schoonmaakbeurt’ kan gebruiken) wel een van de woorden die bij me opkwam toen ik het werk Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit op de cover zag, en met “niet origineel” moest ik het na een paar tientallen bladzijden in dit boek gelezen te hebben ook wel eens zijn. Nog los van de motivatie achter dit werk en vele andere werken uit die periode, een motivatie die Van Cauteren ook nog meegeeft in haar Voorwoord: “In het prille België werd druk getimmerd aan een eigen, nationale identiteit. Een gedeeld verhaal had men nodig, helden, glorierijke vorsten van een land dat nog niet bestond. En welke figuur is op dat vlak mythischer dan de noodlottige Maria van Bourgondië? Erfdochter van hertog Karel de Stoute, echtgenote van de toekomstige keizer Maximiliaan van Oostenrijk, tragische jonge vrouw, die op haar vijfentwintigste van haar paard valt en sterft?” Dat laatste zijnde een feit waarnaar in mijn geboortestreek, waarin het kasteel van Wijnendale, plaats van de noodlottige val, lag, in ieder geval véél liever verwezen werd dan naar het gegeven dat Leopold III in datzelfde kasteel in mei 1940 zijn laatste gesprek met een aantal leden van zijn regering had, een gesprek waarin hij hen liet weten niet zoals zij de wijk te zullen nemen naar Engeland en er de voorkeur aan te geven ‘bij zijn troepen’ te blijven en in Duitse krijgsgevangenschap te gaan. Wat allemaal niet zo heel erg ter zake doet, ware het niet dat het kasteel van Wijnendale, na tussen 1837 en 1852 in opdracht van de nieuwe eigenaar, Josse-Pierre Matthieu, medeoprichter van de Société Générale, helemaal heropgebouwd te zijn, vanaf 1877 in opdracht van zijn zoon Joseph Louis een totale make-over onderging om er zo het – dixit Wikipedia – “geromantiseerde, middeleeuws aandoende waterslot” van te maken dat er nu nog staat. Iets wat merkwaardig genoeg past bij het thema van dit boek, zelfs al gebeurde het pas een klein decennium nadat Henri Leys (want met hem waren we bezig) het tijdelijke voor het eeuwige had verwisseld.

Want Leys’ Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit – een schilderij dat na 1858, het jaar waarin Leys het in Antwerpen en Gent exposeerde alvorens het naar Londen vertrok als eigendom van “een steenrijke verzamelaar”, nog slechts één keer in Vlaanderen te zien was (met name in 1905), en sinds 2022 in handen van The Phoebus Foundation is - werd in zijn tijd niet zomaar als “een meesterwerk” beschouwd, een gegeven dat Jan Dirk Baetens na dat Voorwoord van Van Cauteren uitgebreid motiveert. Om te beginnen met de stelling: “Een goed begrip van Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit veronderstelt (…) aandacht voor beide aspecten: de reconstructie van het verleden, maar ook het (toenmalige) heden dat daarachter schuilgaat”, een heden waarvan de beschouwers zich bewust waren en dat ze meenamen in hun kijk op het schilderij. Een heden ook dat Leys niet van bij zijn eerste schilderijen meenam in zijn “reconstructie van het verleden”: de hoofdstuktitel Van pasticheur tot resurrectionist zegt wat dat betreft misschien niet voldoende, maar Baetens wijst er toch mee op het feit dat Leys in het begin van zijn carrière inderdaad verre van origineel was, geen kopiist van oude meesters maar toch wel een navolger, een schilder die al evenmin naliet de markt te volgen (met onder andere een periode waarin hij zich ging baseren op werken van Jan Steen), tot het moment waarop hij zelf, zij het weer aan de hand van oudere voorbeelden, een stijl ontdekte die hem toeliet die markt te gaan leiden. “Een radicale ommekeer volgde een jaar later, in 1852. In de late zomer van dat jaar ondernamen Leys en zijn echtgenote een reis door de Duitse gebieden. Daar raakte hij sterk onder de indruk van Albrecht Dürer, Lucas I Cranach, Hans II Holbein en andere Duitse kunstenaars uit de late vijftiende en vroege zestiende eeuw, die hem zouden inspireren om een nieuwe weg in te slaan. Na zijn terugkeer legde Leys zich in zijn werk in toenemende mate toe op zestiende-eeuwse, en soms ook vijftiende-eeuwse, onderwerpen. Tegelijk leunde hij ook in stijl, kleur en compositie steeds meer aan bij het voorbeeld van zestiende-eeuwse schilders en prentkunstenaars uit Noord- en West-Europa, zoals Holbein, Pieter I Bruegel en Lucas van Leyden, van wie hij het werk ook begon te verzamelen. Het resultaat was dat Leys’ nieuwe werk, in de ogen van liefhebbers, critici en verzamelaars, het laatmiddeleeuwse verleden op een betoverende wijze weer tot leven wekte. Desalniettemin waren Leys’ taferelen ook herkenbaar voor het negentiende-eeuwse publiek, dat kon vaststellen dat het leven vroeger toch ook weer niet zo anders was dan dat van hun eigen tijd. Het publiek kon zo reizen in de tijd, naar het verleden, maar tegelijk toch zijn weg nog vinden in dat verleden.” “In de jaren die volgden op de wereldtentoonstelling [van 1855 in Parijs, noot van mij] werd Leys”, aldus Baetens, dan ook “een van de sterren van de Europese kunstwereld en wellicht de duurst betaalde Belgische kunstenaar van zijn tijd. Zijn werk werd verkocht aan prominente verzamelaars in binnen- en buitenland: van Jules van Praet (1806-1887), de rechterhand van koning Leopold I (1790-1865), tot Richard Seymour-Conway (1800-1870), de beruchte vierde markies van Hertford; van de Amerikaanse financier en diplomaat August Belmont (1813-1890) tot de Russische tsarenfamilie. Tal van kunstenaars volgden Leys’ voorbeeld ook na, met meer of minder succes. Daarnaast slaagden enkele jongere kunstenaars erin om bij hem in de leer te gaan en zo hun opleiding tot schilder te voltooien. Leys’ neef Henri De Braekeleer en de Nederlands-Britse kunstenaar Alma-Tadema (1836-1912) zijn de belangrijkste.”

Waarmee ik zo’n beetje gekomen ben waar ik wou zijn. Wie de werken van Lawrence Alma-Tadema ziet, bijvoorbeeld het ook in dit boek weergegeven Clothilde bij het graf van haar kleinkinderen of (dito) Una carita, zal daarin een stijl herkennen die wonderwel aansluit bij wat in de architectuur neogotiek heet, en dat is, al deed Leys niet aan godsdienstigheid in zijn schilderijen, ook wat ik persoonlijk knap vind aan de werken van diezelfde Leys en de mensen die hij beïnvloedde. Of ik eventueel vloek in een, al dan niet neogotische, kerk met die stelling, weet ik niet, maar laat ons zeggen dat het feit, waar ook Baetens het over heeft, dat Leys enige bewonderaars had onder de prerafaëlieten me een weinig sterkt in die overtuiging: die prerafaëlieten beoogden immers vanaf ongeveer het midden van de negentiende eeuw “een terugkeer naar de kunst van de late middeleeuwen, die volgens hen nog puur en ongekunsteld was”, iets wat niet noodzakelijk kon gezegd worden van wie die kunst probeerde her uit te vinden, een streven dat ook de neogotiek eigen was, zij het dat het in de architectuur al een eeuw eerder begon op te duiken. Trouwens – en was ik even blij dat ik die passage op pagina 153, toen ik al een tijdlang met die gedachte aan de neogotiek in mijn hoofd zat, tegenkwam -, Baetens zegt ook nog over Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit: “Eerder dan om politieke redenen het voortleven van een idee van vorstelijke liefdadigheid te willen uitdragen, lijkt het werk meer in het algemeen aan het eigentijds publiek een historisch voorbeeld te willen geven van medeleven en barmhartigheid. Dat brengt het enigszins in de buurt van Augustus Welby Pugins Contrasts, uit 1836, een publicatie waarin deze Engelse neogotische [jawel!, noot van mij] architect de middeleeuwse manier van samenleven en de bouwkunst die daar vorm aan gaf, vergeleek met de moderne samenleving en architectuur, in het nadeel van die laatste.”

“(…) in de buurt”, vind ik qua gelijk hebben al goed genoeg, ik ben per slot van rekening geen kunstkenner. Maar ik begin wél de algemene vorm van de boekjes in de serie Phoebus Focus te kennen en kan dus zeggen dat ook in dit boekje de klassieke kadertjes, met bijvoorbeeld uitleg over De salons en de wereldtentoonstellingen, de al genoemde Prerafaëlieten en prerubenisten, of Pieter I Bruegel in de negentiende eeuw, weer aanwezig zijn. Telkens zeer lezenswaardig, Jan Dirk Baetens heeft niet zomaar wat stukjes op een hoop gegooid, net zomin als Henri Leys dat deed bij het schilderen van Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit. Het hoofdstuk Het verleden bijeengepuzzeld, geïllustreerd met nogal wat schetsen, moge van dat laatste getuigen. Leys stak enorm veel tijd in het bijeenbrengen van documentatie, over bijvoorbeeld kledij, maar aarzelde ook niet met die documentatie een nieuw gegeven te creëren. Terwijl Maria van Bourgondië toch vooral activiteiten ontplooide rond Gent, situeert het tafereel op het schilderij zich bijvoorbeeld niet daar, maar in Brugge. “De stad is te herkennen aan de hoge halletoren met de vroegere spits erop links”, zij het dat er rechts in beeld een gebouw staat dat de, eveneens Brugse, Sint-Donaaskerk zou kunnen zijn, al stond die er ook in Leys’ tijd al niet meer. In tegenstelling tot de restanten van de Antwerpse Kipdorppoort, die Leys ook al aan Brugge heeft toegevoegd. Zelfs los van het feit dat Leys zelfs wat de personages betreft vaak leentjebuur ging spelen bij oudere, en vooral dode, collega’s, zou je dus kunnen zeggen dat “Leys’ werk (…) weliswaar [steunt] op talrijke citaten en verwijzingen, maar al die referenties zijn verwerkt tot iets nieuws, tot een type schilderij dat als dusdanig in de vijftiende eeuw nooit werd gemaakt.” “Er zijn”, voegt Baetens daar aan toe, “inderdaad slechts enkele vijftiende- en zestiende-eeuwse schilderijen die in de buurt komen van Leys’ tafereel: we kennen bijvoorbeeld enkele voorstellingen van de heilige Elisabeth van Hongarije en er is een luik van een zestiende-eeuws retabel met een vrouw die aalmoezen uitdeelt aan de rand van een stad, dat in 1873 vanuit de befaamde Arenbergverzameling in de collectie van de Koninklijke Musea van België terechtkwam. Er bestaat echter geen enkel werk dat naar onderwerp, formaat, genre en medium helemaal inwisselbaar is met Leys’ schilderij.” Leys was dus origineel in de manier waarop hij met originele bronnen omging. “Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden” is dus geen slechte ondertitel. En Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit van Jan Dirk Baetens is een boek dat van voor tot achter boeit. Volgens mij ook voor wie niét echt iets heeft met de neogotiek.

Björn Roose

De ontwrichten – Knut Hamsun (boekbespreking door Björn Roose)

Ik kondigde het al aan in mijn bespreking van de korte biografie van Knut Hamsun, toepasselijk Knut Hamsun getiteld, door Piet Schepens: dat ik De ontwrichten van diezelfde Knut Hamsun zou gaan lezen. En wat boeken lezen betreft, kan ik iets wat me bij andere voornemens niet altijd lukt, zijnde die quasi onmiddellijk nakomen. Dus hier is ze, nog geen anderhalve maand later, de bespreking van De ontwrichten. Een boek, ook bekend onder de titel De stad Segelfoss, waar biograaf Piet Schepens – ter herinnering – slechts zoveel woorden voor over had: “De stad Segelfoss (1915), de geschiedenis van het Noorse kuststadje, is een vervolg van Kinderen van hun tijd. De hoofdpersoon is Holmengraa maar ook de andere inwoners nl. de arbeiders, de hoteleigenaars, de handelaars, de intellectuelen – allen ontwrichten in hun streven naar eer, macht en prestige; mensen die zichzelf en elkander kwellen – spelen een belangrijke rol. Stilaan ziet Holmengraa zijn ster tanen. Hij moet de handschoen opnemen tegen de opkomende arbeidersstand, die in zich een opstandige geest voelt opborrelen. Het enige Hamsunse type in deze roman, de telegrafist Baardsen, gaat in dit midden van bekrompen mensen ten gronde.”

Kinderen van hun tijd had ik niet, noch heb ik, zoals ik u in eerdergenoemde boekbespreking liet weten, in mijn bezit, en ik vreesde een beetje dat ik daardoor een deel van De ontwrichten zou missen, gezien het er toch een vervolg op is, maar ik had uiteindelijk niet de indruk dat dat effectief zo was. Wat waarschijnlijk voor een niet onbelangrijk deel aan de vertelstijl van Hamsun ligt. Om het filmisch uit te drukken: hij begint met een soort overzicht over het gebied, zoomt daarbij in op een niet echt belangrijk personage (“Een man op den nieuwen vlagheuvel, wat voert hij daar uit?”), legt verbanden tussen dat personage en een ander, zoomt weer uit, gaat naar dat ander personage, enzovoort, enzovoort. Op vrij korte termijn worden de meeste ‘spelers’ zo aan je voorgesteld en begrijp je ook min of meer de verbanden tussen hen, waarna Hamsun verder kan gaan met het iets langer volgen van elk van die ‘spelers’. Zonder dat hij dat evenwel hele hoofdstukken lang doet. Hamsun blijft nu eens met zijn schrijverscamera dié persoon volgen, dan weer de andere, en dat is zelfs niet anders waar het “de hoofdpersoon (…) Holmengraa” aangaat. Ja, die heeft een belangrijke rol in het geheel te spelen (en niet alleen als quasi gezagsloze “eigenaar van het molenbedrijf” en “koning op Segelfoss”), maar ik ben niet zeker dat ik hem zelf wel “de hoofdpersoon” zou noemen. Dat kan namelijk ook de ambitieuze winkelier Theodor Jensen (zoon van de “lam en kapot op zijn bed” liggende Per) zijn, of de (tijdelijk) teruggekeerde zoon Willatz van de jaren eerder overleden luitenant Holmsen, of de genoemde telegrafist Baardsen, al hebben de ándere personages (schoenmaker Nils, dienstmeid Florentine, Lars Manuelsen, “mijnheer” Diddriksen, advocaat Rasch, een toneelgezelschap, en noem maar op), inderdaad net iets minder belangrijke, zij het nooit louter blad vullende rollen.

Al wil dát dan weer niet noodzakelijk zeggen dat die laatste een betere intro krijgen dan, pakweg, genoemde Theodor “van den winkel”: “Die Theodor had een gelukkige hand bij alles wat hij uitdacht en op touw zette, hij stelde zijn vader in de schaduw, hij verdiende geld, terwijl zijn vader alleen maar geld gespaard had. Die jonge man was nog maar in de twintig en hij had het klaar gespeeld om al zijn concurrenten van de baan te duwen, pas nog had hij den bakker met zijn heele bakkerij opgeslokt vanwege de schulden, die deze bij hem had. Maar al had hij ook een taai hardnekkig karakter, toch was hij bekrompen, die kerel, die goudklomp. Wat kon men ook anders van hem verwachten? Als een geboren boer, als een uitgeslapen vos dreef hij zijn handelsaffaire op uitstekende wijze, maar buiten zijn bedrijf was hij niet meer dan de andere jongens van zijn stand, ja, hij was misschien nog een beetje ijdeler en onnoozeler. De menschen zagen hem met ringen aan zijn beide handen en soms liep hij met zijden strikken aan zijn schoenen over den afschuwelijken vloer van het magazijn. Zelfs de lui uit het dorp maakten zich vrolijk over hem. ‘Dat had zijn vader eens moeten zien.’” Een vader die trouwens niets te klagen heeft over het succes van zijn winkel in handen van zijn zoon, gezien iedereen in de stad zo niet boven zijn stand leeft, dat dan toch wíl doen: “En dan die vijfduizend kronen [een gift van Holmengraa aan de gemeenschap, noot van mij] – wat een treurige comedie kwam daaruit voort. De arbeiders stichtten daarmee een bank, een arbeidersbank, de ‘Segelfossche Spaar- en Leenkas’, en de advocaat en twee andere mannen werden tot directeuren benoemd. Die leenden gedurende enkele weken al het geld uit, de lui kregen voorschotten, ze verpandden hun woningen, hun meubels en hun vee. Als Jens geld kreeg, moest Jacob het ook hebben; dat werd een kleine epidemie, de een stond borg voor den ander. Theodor van den winkel kreeg in die dagen heel wat contant geld binnen; hij verkocht groote hoeveelheden stoffen, horlogekettingen en fijne kaas. Tenslotte was er geen geld meer in de ‘Segelfossche Spaar- en Leenkas’; de directie schraapte de laatste restjes bij elkaar om haar eigen salaris binnen te rijven. De directeuren zeiden tot elkaar: ‘Wat nu?’ Zij waren ten einde raad. Nu was het de beurt van advocaat Rasch. ‘Als ik vrijheid krijg, dan zal ik de bank redden,’ sprak hij. Hij kreeg de vrije hand, hij alleen bleef directeur met een dubbel salaris. En nu volgden de incasseeringen en advocaat Rasch verdiende daar goed geld mee. Hij stuurde den menschen dagvaardigingen, hun boel werd in beslag genomen en hij belegde veilingen. Theodor van den winkel kocht menigmaal groot slachtvee, dat hij met de vrachtboot naar het Zuiden stuurde, en de advocaat palmde een paar huisjes in, waar de bewoners hem huur voor moesten betalen. O, dat was een omwenteling, een aardbeving; goede God, niemand had van tevoren kunnen vermoeden, welke groote gevolgen deze goede gift van vijfduizend kronen met zich mee zou brengen.”

Waarmee ook duidelijk moge worden dat Hamsun niet verlegen zit om enig sarcasme. Een feit dat overal in dit boek opduikt, maar – louter om die stelling te illustreren – bijvoorbeeld ook in deze passage zit: “‘Ik zal je één ding zeggen,’ antwoordde Lars Manuelsen met nadruk. Lars Manuelsen was er toe overgegaan een heeleboel dingen met nadruk te zeggen, sinds hij de vader van een groot man was geworden, sinds hij een pruik droeg, sinds hij geld verdiende bij de handelsreizigers in het hotel. En bovendien was Lars Manuelsen nu eigengeërfde op zijn stukje grond, waar twee koeien graasden, hij kon nu zijn grooten zoon ontvangen, wanneer die zou komen (…) Er waren ook anderen dan de ekster [een vogel die Hamsun een paar hoofdstukken laat introduceren, noot van mij], die zich op de lente voorbereidden; daar had je bij voorbeeld advocaat Rasch. Hij liet alle sneeuwplekken op zijn stuk grond met zout bestrooien, om den dooi te bespoedigen. Advocaat Rasch had in een paar jaren van dit stuk grond een heelen tuin, een heel park gemaakt. Vroeger was het een armzalig grasland voor twee koebeesten geweest, maar nu graasden die er niet meer; overal waren struiken, boomen en gewassen geplant, die het huis versierden en waarop alle menschen en het heele Segelfoss trotsch waren. Advocaat Rasch had groote dingen tot stand gebracht, sinds hij de middelen in handen had. Wat moest hij met weideland en met koeien beginnen?” Een sarcasme dat een paar tientallen bladzijden verder een niet eens sarcastisch vervolg krijgt in de beschrijving van wat schoenmaker Nils overkomt als hij van Baardsen geld gekregen heeft om zijn zoon achterna te reizen naar de Verenigde Staten: “Nu het zoo geloopen was, kwam er niets van die reis naar Amerika; hij kocht alleen maar voedsel om wat merg in zijn beenderen te krijgen. De stakkerd kon dat goed gebruiken. Maar het ongeluk was, dat het bederf hem aangreep en dat hij een steeds grootere behoefte aan goede spijzen kreeg; het eene sleepte het andere met zich mee. Hij had nu ook trek in veel sterkere koffie, dan hij vroeger had gebruikt; de buitenlandsche kaas in den winkel lokte hem eveneens aan. Dat werd een echte krankzinnigheid. Hij werd door een wervelstorm meegesleurd, hij begreep niet, hoe hij vroeger zonder blikjes had kunnen leven. Nu kon men versche vischcroquetjes middenin den zomer krijgen. Je hadt tegenwoordig van die blinkende doosjes met visch. Nils, de schoenmaker, had zelf een paar honderd meter door de baai kunnen roeien om in zee schelvissen, botten en koolvisschen te vangen; maar waarom zou hij dat doen? In den winkel vond hij blikjes visch en allerlei delicatessen, die door het lange liggen nog smakelijker waren geworden. Het was alsof zij in die olie helemaal veranderd waren. Nils, de schoenmaker, had twee menschenleeftijden tevreden in ontbering doorgebracht, nu had de tijd hem met zijn nieuwe artikelen ingehaald en een caricatuur van hem gemaakt.” Of hoe ‘vooruitgang’ en ‘luxe’ in veel gevallen achteruitgang en armoede kunnen betekenen. Een vaststelling waarbij inderdaad geen sarcasme komt kijken. Net zomin als bij het feit dat stedelingen door de band genomen neerkijken op ‘plattelanders’, zelfs als dat ‘platteland’ voor een niet onbelangrijk deel uit stadjes bestaat en de stedelingen in kwestie dat alleen maar zijn omdat ze van buitenaf in die steden zijn gaan wonen: “Ik ben natuurlijk hier in het Noorden geboren, zooals wij, ambtenaarskinderen, bijna allemaal, maar daarna trok ik Zuidelijker en Zuidelijker en eindelijk belandden wij in het Osterdal. Elverum en Hamar waren onze provinciesteden, maar we hadden Christiana immers als onze hoofdstad. En later – dat weet u toch ook, mijnheer de advocaat – later brachten wij al onze studiejaren in Christiana door, is dat waar of niet? Zijn we daar niet, om zoo te zeggen, gedoopt? We hadden natuurlijk onze basis van ons ontwikkeld ouderlijk huis, maar de ontwikkeling van onze levensbeschouwing, van onze politiek, onze kennis van het theater, van de kunst, onze wetenschap – dat stamt alles uit het groote Christiana. Dat is dus eigenlijk ons geboorteland.”

Nu ja, ik kan nog wel even doorgaan met de citaten, al heb ik, merk ik, gaandeweg minder en minder als mee te nemen uit dit boek aangeduid. Uitzonderingen daar gelaten als een zeer humoristisch stuk zin genre “hij kon er aan denken zich uit zijn zaken terug te trekken om een onderkin te cultiveeren” of “Muis had wel degelijk een zwakke maag: een product van de verfijning van heele geslachten voorouders”. Minder en minder dus omdat de verwachting die je aan het begin hebt, zijnde dat uit de caleidoscoop van gebeurtenissen, uit de opeenvolging van al die kleinzieligheden (want zelfs de “opstandige geest” van de “opkomende arbeidersstand” waarover Piet Schepens het had, produceert nauwelijks meer dan dat) toch ergens een grote lijn zal voortkomen, wordt helaas niet positief beantwoord. De zich vormende lijnen lopen allemaal nog vóór het einde van het boek dood en het einde van dat ene personage, zijn eenzame dood in een zinloos opgetrokken gebouw, vormt finaal óók niet meer dan voer voor een al snel vergeten roddel: “De beide mannen loopen haastig naar de stad Segelfoss en naar den winkel. Zij komen de oplossing van een raadsel brengen – zij lossen het misschien niet op, maar zij zijn gezwollen van het nieuws. Zij kletsen en kletsen: ‘Hij zat in den kelder, hij was dood…’ Alle menschen komen het te weten; zij luisteren ernaar, zij denken erover na en zij hervatten hun dagelijksche werkzaamheden weer. Dan is het afgeloopen en buiten in het Zuiden zingen de zwanen.” Ik vermoed niét dat Knut Hamsun het belang van z’n eigen vertelling daarmee onderuit wou halen, maar hij lijkt dat wel degelijk te doen. Of hij wist voor het geheel ook geen beter einde te verzinnen dan dat. Ik kan daar als lezer mee leven, maar het zorgt er wél voor dat de positieve, stilistische kanten van dit bijna vijfhonderd bladzijden dikke boek, ‘gecompenseerd’ worden door de negatieve inhoudelijke.

Björn Roose

The Beautiful Poetry of Donald Trump – Rob Sears (boekbespreking door Björn Roose)

Laat me, om deze boekbespreking te beginnen, één ding duidelijk stellen: ik heb nooit tot de aanbidders van Donald Trump behoort, noch tot z’n verguizers. Dat is een positie die moeilijk vol te houden valt – zo ongeveer de hele wereld lijkt tot het ene kamp of het andere te horen en verwacht van een ander hetzelfde -, maar beweren dat alles wat hij doet fout is of stellen dat alles wat hij onderneemt goed is, is dat óók. Temeer omdat de Amerikaanse president de ene dag dingen de hemel in prijst die hij de andere dag verwerpt, omdat hij van bondgenoten wisselt zoals van ondergoed, omdat hij zo onberekenbaar is als de pest. Iemand die ook maar enigszins van hetzelfde ‘gedacht’ blijft, is dus noodgedwongen nu eens tégen datgene waar Trump nu weer mee komt aandraven, dan weer vóór. En als iemand écht averechts wil doen, dan is hij af en toe tégen dingen waar hij toen Biden, Clinton, Obama of een van de twee Bushen nog aan de macht waren voor was, en vóór dingen waar hij met die ‘administraties’ aan de macht nog tegen was. Om maar te zeggen dat we het allemaal, misschien niet uitgesproken maar toch in de feiten, wel eens eens zijn met Trump en wel eens niet. Maar, en dan kom ik aan dit boek toe, waar Clinton sprak met zijn sigaar in andermans mond, Bush junior altijd net deed alsof hij een ranchero was, Obama bij iedere speech steeds weer zijn best deed om als een Bounty-versie van Martin Luther King Jr. te klinken, en Joe Biden geeneens wíst wat hij achter die microfoon stond te doen, heeft Trump nog het meest weg van een broken record met daarop verwensingen, foute cijfers en eigendunk. Niet omdat hij dom is, daar houd ik hem beslist niet voor, maar omdat hij z’n gebrek aan standvastigheid op de een of andere manier moet camoufleren en die camouflage zodanig verinwendigd heeft dat ze deel van hemzelf is geworden. De meeste politici worden na een paar jaar lullen langzaam een karikatuur van zichzelf, maar Trump heeft dat stadium met warpspeed bereikt.

Niet zo heel erg raar dus dat zijn manier van spreken ook bij z’n eigen kiezers een running gag is geworden, dat hij opduikt als emoji, en dat er uiteindelijk iemand besloot wat creatiefs te gaan doen met zijn eeuwige rants op sociale media. Iemand als Rob Sears met name, “creative director at McCann Erickson advertising agency”, dixit de flap van The Beautiful Poetry of Donald Trump, uitgegeven bij Canongate Books in 2019 in een “revised edition” van een boek dat voor het eerst verscheen in 2017.

Iets “creatiefs” inderdaad, maar zou ik u daarom aanraden het boek, mocht u het toevallig tegenkomen, te kopen? Niet echt. Want ‘creatief’ wil nog niet zeggen ‘goed’ en dat geldt ook met betrekking tot de – dixit de flap – “All new biglier edition” van dit – nog eens dixit de flap – “Strictly unauthorised” boekje. Het knapste eraan, op het feit na dat je een boekje van zo’n honderdvijftig bladzijden dat voor minstens de helft uit witruimte bestaat voor een prijs van meer dan zestien euro aan de man kan brengen (een prijs die ik er uiteraard niet voor betaald heb: ik kocht het voor een euro of zo in een kringwinkel), is namelijk de omslagafbeelding: Trump in kledij, pose, omgeving én kleuren die verwijzen naar dichters en schrijvers uit de tijd van William Butler Yeats. Die afbeelding ziet er niét gekunsteld uit, niet in mekaar gepuzzeld, vrij realistisch, en dat in tegenstelling tot het grootste gedeelte van de ‘gedichten’ in dit boek. Want die zijn op z’n minst in mekaar gepuzzeld – ze bestaan uit allerlei stukjes tekst uit toespraken, tweets, en dergelijke meer (wie wil weten welke, kan steeds alle verwijzingen vinden op de pagina náást het gedicht, een pagina die dus steeds voor amper zoiets als een vijfde gevuld is) -, zijn zelden realistisch (zelfs ondanks het feit dat Trump intussen nog zoveel jaar verder geëvolueerd is in zijn karikatuurvorming), en door de band genomen (op een paar uitzonderingen na) niet eens echt grappig (in welk geval je de puzzelaar veel zou kunnen vergeven). Want dat het Rob Sears om humor te doen was, mag toch wel blijken uit de vermelding op de flap dat hij óók de auteur is van “humour titles Vladimir Putin: Life Coach and Choose Your Own Apocalypse with Kim Jong-Un & Friends”. Daarvoor is Sears duidelijk véél te gebeten op Trump. Dat is nog niet zichtbaar in de eerste paragraaf van de Editor’s notes die de gedichten voorafgaan: “It is a little known alternative fact that the 45th President, Donald J. Trump, has long been a remarkable poet. This book aims to redress this oversight on the part of the literary world, and showcase his finest and most revealing words in a previously unseen form. Whether discoursing on politics, walls, gender issues or his own excellent genes, Trump’s poems are nothing if not beautiful. Terrific, in fact. Amazing. And they reveal a sensitive and shyly artistic side to Trump that may prompt a reappraisal of the man even among his critics.” Maar het wordt wel al veel duidelijker wat verder in diezelfde Editor’s notes: “The great misapprehension about DJT corrected by this volume, however, may be the idea that he sees money and power as ends in themselves” en het blijft ook gewoon plakken in de eenzijdig vijandige doeleinden van zowat elk van de ‘gedichten’. Ik ga niet zeggen dat Sears ‘neutrale’ gedichten had kunnen maken, maar het is best mogelijk de draak te steken met Trump (en met zo ongeveer eender wie, eerlijk gezegd) zonder dat die draak op iedere bladzijde venijn moet overgeven, in zoverre zelfs dat het venijn véél sterker aanwezig is dan de humor.

Maar goed, er zíjn uitzonderingen. Het gedicht I won! bijvoorbeeld, waarvan de titel ontleend is aan een “Tweet referencing US Presidential debate, 21 October 2016” en de tekst slechts één regel lang is en uit The Apprentice komt, een show die liep van 2004 tot 2017 en waarvan de eerste 14 seizoenen ge-host werden door Trump: “Well, we’ve had some disasters, but this is the worst”. Wat er dus als geheel zó uitziet:

I won!

Well, we’ve had some disasters, but this is the worst

Grappig, ongetwijfeld zelfs voor Trumps naaste omgeving. En voor Trump zelf, zou ik zeggen, als ik er hem zou van verdenken veel aanleg voor humor te hebben.

Hetzelfde geldt wat mij betreft voor het ‘gedicht’ Bad hombres:

I’ve known some bad dudes

I’ve been at parties

They want to do serious harm

I’ve seen and I’ve watched things like with guns

I know a lot of tough guys but they’re not smart

We’re dealing with people that are animals

But they are the folks I like the best – by far!

Of Slowly the hair dries (klaarblijkelijk een citaat uit een vraaggesprek met Playboy in 2004):

It’s a process that can take 18 months to two years

Of Does torture work?:

Listen you motherfuckers

Not everything is nice

Waterboarding

Sleep deprivation

Me singing “Call me maybe”

I’m not saying it’s pleasant but believe me, it works

Of Very big negotiations:

I’ve never met a good negotiator that tells you he’s a good negotiator

-

-

-

-

-

I’m a good negotiator

Bijna had ik daaraan nog toegevoegd dat ik het óók wel grappig vond dat Sears voor een ‘gedicht’ dat voor het grootste deel bestaat uit de woorden “You’re fired” als titel My two favorite words had gekozen, omdat voor mij ‘re niet meer is dan een afkorting voor are en “You’re fired” dus drie woorden telt, maar ‘het internet’ spreekt me wat dat betreft tegen en zegt dat “You’re” een samentrekking is en bijgevolg maar voor één woord telt, dus doe ik dat maar niet. Zoals ik die euro niet had moeten uitgeven aan dit boek. Die páár leuke gedichten maken het de plaats die het beslaat in mijn overvolle boekenkasten niet waard.

Björn Roose

Waterloo, Einde van een droom – Frederick E. Smith (boekbespreking door Björn Roose)

Ik neem aan dat je al héél weinig uit de geschiedenislessen moet onthouden hebben om bij het lezen van een titel als Waterloo, Einde van een droom niet meteen door te hebben dat de droom in kwestie er eentje van Napoleon en zijn aanhangers moet geweest zijn. Als je dan ook nog de fries met kanonnen op de omslag van dit in een niet vermeld jaar (dat na enig onderzoek 1970 blijkt te moeten zijn) bij Ad. M. C. Stok Zuid-Hollandsche Uitgevers Maatschappij uitgegeven boek ziet staan, dan ben je daar wel definitief van overtuigd.

Waarmee je echter nog niet zeker weet wat voor vlees je in de kuip hebt. Iets wat verandert vanaf de titelpagina. Daarop staat namelijk te lezen: “Met talrijke foto’s, ontleend aan de gelijknamige film”. Een “gelijknamige film” die, zoals dit boek in zijn oorspronkelijke Engelstalige versie, in zijn titel geen vermelding maakt van dat Einde van een droom, maar slechts Waterloo heet, een “filmproduktie” (ook uit 1970) van ene Dino de Laurentiis. Eigenaardig, denk je dan, maar goed, foto’s zijn wellicht leuker dan schilderijen en andere voorstellingen van het slagveld.

Een paar bladzijden verder krijg je dan te lezen dat “de schrijver (…) gaarne zijn dank [betuigt] voor de waardevolle gegevens die hij aan de volgende biografieën en standaardwerken mocht ontlenen”, waarop die “biografieën en standaardwerken” volgen, maar dan komt de toch nog enigszins verrassende melding “WATERLOO, Een roman gebaseerd op de film van Dino De Laurentiis”. Met daaronder: “Frederick E. Smith, de schrijver van ‘633 squadron’ en ‘A Killing for the Hawks’, wiens negen andere romans voortdurend worden gevraagd, en een auteur, bekend wegens zijn belangstelling voor militaire aangelegenheden, heeft een voortreffelijke roman gecreëerd, gebaseerd op Dino de Laurentiis’ spectaculaire film ‘Waterloo’ – een van de veelbetekenendste veldslagen van de geschiedenis – met in de hoofdrollen Rod Steiger als Napoleon en Christoffer Plummer als Wellington.” Plummer (overleden in 2021) is kennelijk het bekendst vanwege zijn rol als kapitein Von Trapp in de uit 1965 daterende film The Sound of Music (die van Doe a Deer, inderdaad), Rod Steiger (overleden in 2002) vanwege onder andere zijn acteerwerk als Viktor Koramovski in Doctor Zhivago, Dino (eigenlijk Agostino) De Laurentiis (klaarblijkelijk tóch met een grote ‘D’ geschreven)… vanwege het produceren van zo’n honderdvijftig films, waaronder exemplaren van Federico Fellini (voor diens La Strada kreeg hij in 1957 de Oscar voor beste buitenlandse film), Ingmar Bergman, David Lynch, Stephen King en Ridley Scott. Dat laatste - toch niet slecht voor iemand die zijn studies gevolgd heeft aan het Centro Sperimentale di Cinematografia (ofte Scuola Nazionale di Cinema), de filmschool die opgericht werd door Luigi Freddi, cinemaverantwoordelijke van Benito Mussolini, en Vittorio Mussolini (zoon van), als deel van de Cinecittà Studios - being een enorm gat in mijn cultuur, maar ik moet dan ook toegeven dat films als Barbarella, King Kong, Flash Gordon, Red Sonja, en Evil Dead II nooit zo hoog op mijn lijstje hebben gestaan dat ik er de producer van zou kennen, terwijl die me ook bij Hannibal (het vervolg op The Silence of the Lambs, ofte De schreeuw van het lam), Red Dragon (de prequel op diezelfde film) en Hannibal rising (een naar mijn mening volstrekt overbodige vroege prequel op de hele serie) volkomen ontgaan was. Maar Frederick E. Smith (waarbij de ‘E.’ kennelijk voor ‘Escreet’ staat)? Ja, die is inderdaad de in 2012 overleden auteur van een boek dat 633 squadron heet, dat negen vervolgen kreeg en op zijn beurt verfilmd werd, en van nog een hele serie andere boeken waarvan ik nog nooit gehoord heb en die ik gebaseerd op hun titel ook nooit in huis zou halen, maar da’s dan ook het enige wat ik over de man weet te zeggen, wat dan weer niet zo heel veel minder is dan de Engelstalige Wikipedia vermeldt (wat op zijn beurt meer is dan wat de Nederlandstalige versie meegeeft, want da’s helemaal niks). Wat – de ‘wat’ten volgen mekaar snel op – dan weer niet noodzakelijk wil zeggen dat dit een slecht boek zou zijn, zelfs al is het verboeken van een film volgens mij sowieso de omgekeerde wereld.

Maar goed, Waterloo en wat daar rond gebeurde bood weinig filosofie en veel drama, dus wie graag een film met véél volk draait en daar de middelen toe ter beschikking gesteld wordt, die kan daar wat mee. “De loop der gebeurtenissen die tot de sensationele en bloedige ontmoeting tussen Napoleon en Wellington bij Waterloo leidde, zal de mensheid blijven boeien zolang zij haar gevoel voor dramatiek behoudt. Evenals Duitsland honderdvijftig jaar later, had Frankrijk Europa veroverd. Alleen Engeland, beschermd door de smalle strook zee, was nog niet verslagen. Vanuit zijn geïsoleerde positie trachtte het met geld en door het gebruik van zijn zeestrijdkrachten, de naties die aan de voeten van de briljante Napoleon lagen, bij te staan en te doen herrijzen. Terwijl Napoleon elk verzet onderdrukte, begreep hij dat alleen de nederlaag van Engeland, zijn onverzoenlijke vijand, de duurzaamheid van zijn Europese rijk kon verzekeren. Daarom lag het voor de hand dat toen hij, Frankrijks grootste generaal, ten slotte van aangezicht tot aangezicht kwam te staan met een Brits leger, dit door Engelands grootste soldaat van die dagen, Wellington, werd aangevoerd. Ze wisten beiden dat het erop of eronder was, dat het lot van Europa op het spel stond. En in één ongelooflijk bloedige middag werd het pleit beslecht. Er is in de gescheidenis [sic] geen dramatischer ogenblik aan te wijzen.”, schrijft Smith in zijn Epiloog, waarna hij in kort bestek aan de voorgeschiedenis van de slag begint, er af en toe nóg een vergelijking met Hitler doordraaiend, om in zijn Hoofdstuk I bij de aankomst van Napoleon in Frankrijk te beginnen, de aankomst met een “nietig legertje van nog geen 1.000 man” vanaf het ook al “nietige eilandje Elba”.

Die aankomst is ook het moment waarop de film van De Laurentiis begint mee te spelen in dit verhaal, of toch minstens de filmische manier van werken (ik heb de film niet gezien, dus weet ik niet hoe dicht daartegen Smith gebleven is). Het grote ‘plan’ wordt in de steek gelaten om bij een “jonge Oostenrijkse gezant die voor Lodewijk XVIII stond” terecht te komen, een koning die “verstijfde” bij het nieuws dat “het monster (…) van Elba [is] ontsnapt”; “Napoleon knikte en reed zijn stilstaande afdeling cavalerie een eindje voorbij”; “De baardige wangen van (…) [een] veteraan bloosden onder zijn sjako”; “Verschrikte duiven die boven het plein cirkelden, droegen het hunne bij tot het lawaai”; soldaten in Napoleons troepen en die van Wellington krijgen een naam, een gedragswijze, een specifieke rol. Nauwelijks het soort dingen dat je in een biografie tegenkomt, wél typisch voor films, omdat films nu eenmaal niet genoeg boeien als je je als producer alleen met ‘de grote mannen’ bezighoudt. Of als je je in diezelfde functie bijvoorbeeld alleen maar zou houden aan wat op papier is overgeleverd aan primaire literatuur, want dan krijg je bijvoorbeeld niet van die sappige dialogen tussen Ney en Napoleon tíjdens een speech van die laatste van op het stadhuis van Grenoble.

Dat zijn allemaal zaken die behalve in een film ook goed werken in een, wat dan heet, ‘historische roman’, en dat is nu net wat een beetje ergerlijk is aan Waterloo, Einde van een droom. Op pagina 7 staat dan wel vermeld dat het een “roman” is, maar Smith heeft, ongetwijfeld op basis van de “biografieën en standaardwerken” die hij op de pagina daarvóór vermeldt, een hele hoop historische details in dit boek gestoken, die van dit boek méér maken dan een “roman”. Het zoú omwille van die historische details een biografie kunnen zijn, maar doordat je weet dat het boek “gebaseerd” is op een film en het ook filmisch geschreven is, worden die details simpelweg minder historisch. In plaats van de film op te trekken tot het niveau van geschiedenis, wordt geschiedenis hier eigenlijk neergehaald tot het niveau van film. Een probleem dat er vooral een van theorie is, dat weet ik, een probleem ongetwijfeld ook dat zich vooral in mijn hoofd bevindt, maar dat mij desondanks belet in het waarderen van dit boek.

Een probleem dat alleen maar erger wordt overigens door – zoals gezegd, weet ik niet of dat ook in de film voorkomt – de historische leugen die in dít stukje dialoog (en elders in het boek) zit: “Als de oorlog uitbreekt, Davout, vallen we België binnen.” Ik ben het voor de zekerheid nog eens gaan opzoeken – je weet maar nooit of ik ergens een belangrijke geschiedenisles gemist heb -, maar “België” bestond helemaal niet toen Napoleon in 1815 naar Waterloo trok. België is zelfs pas vijftien jaar ná de slag bij Waterloo ontstaan, als onrechtstreeks gevolg daarvan. Als Smith zo’n onzin in zijn boek heeft gestoken, heeft hij die mogelijk uit de genaamde “biografieën en standaardwerken”, maar dan horen die op de stortplaats, niet in een serieuze bibliotheek. Iets wat ik niet ga beweren over deze “roman”, maar als meer dan ‘historiserend’, in plaats van ‘historisch’, kan ik die dan toch niet meer beschouwen. Smith heeft de spanning in zijn “roman” bijna tot het einde toe weten te bewaren (en het zal er beslist ook in het echt, en niet alleen omwille van de afwezig/aanwezige Grouchy, om gespannen hebben), maar wie op méér dan een roman uit is, zou ik toch een ernstiger werk aanraden.

Björn Roose