Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit – Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden – Jan Dirk Baetens (boekbespreking door Björn Roose)

Soms heb ik de indruk dat ik nog maar net het ene boekje uit de serie Phoebus Focus gelezen heb als het volgende alweer, samen met de nieuwste editie van OKV-magazine, in mijn bus ligt. Dat klopt natuurlijk niet, want tussen de ene editie van dat magazine en de andere zit telkens een tweetal maanden en zo traag lees ik niet. Al helemaal niet in het geval van de door The Phoebus Foundation uitgegeven ‘bijlagen’: die neem ik meestal in één lezing (dus in zoiets als een uur) tot me en dat vaak vóór ik het magazine uit heb. Maar als ik het schrijven en publiceren van mijn besprekingen méé in berekening neem, dan klopt de indruk al beter: op welke datum ik bijvoorbeeld mijn bespreking van Mercurius draagt Psychenaar de Olympus, het nummer XXXVIII in de serie, geschreven heb, weet ik niet precies meer, maar die bespreking heb ik pas op 12 juni 2026 gepubliceerd, terwijl op het moment dat ik de bespreking van nummer XXXIX schrijf de datum 26 juni 2026 is. Publicatie van deze bespreking valt pas te verwachten tegen eind juli, maar tegen dan zijn we dus weer minder dan een maand verwijderd van het moment dat het volgende exemplaar in mijn bus zit.

Vraag is dus of dat niet zo’n beetje gaat vervelen, die boekjes? En het antwoord is: als ze de kwaliteit halen van Mercurius draagt Psyche naar de Olympus of voorliggend Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit, ondertitel Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden, zeker niet. Al had ik zulks bij het zien van de cover (hier) niet meteen verwacht. Wie die niet met het nodige oog voor detail bekijkt, zal misschien óók, zoals ik dat deed, denken dat de naam Henri Leys bij hem/haar niet voor niets geen belletje doet rinkelen. Een vooronderstelling die al op basis van de detailafbeeldingen van het schilderij in kwestie ín het boek (met honderdzesenzeventig bladzijden een van de dikkere in deze serie) onterecht blijkt, een feit waartoe ook (misschien zelfs vooral) de tekst van Jan Dirk Baetens - dixit de achterflap “universitair docent verbonden aan de opleiding kunstgeschiedenis van de Radboud Universiteit Nijmegen” - en de andere in het boek getoonde werken (van Leys, maar ook van vele anderen) het hunne bijdragen.

Maar eerst een woordje over die Henri Leys, een woordje dat ik aan Katharina Van Cauteren laat, “stafchef van de Kanselarij van The Phoebus Foundation”, die zoals gewoonlijk – tenzij ze zelf de auteur is van het boekje – het Voorwoord bij deze editie geschreven heeft: “Noem mij een Antwerpse schilder uit de negentiende eeuw en ik voel uw brein bijna automatisch een versnelling hoger slaan. Nee, het mag niet uit de zeventiende eeuw zijn. Nee, Emile Claus was van Gent. Denkt u aan Gustave Wappers, Nicaise De Keyser of Ferdinand De Braeckeleer? Het wordt al wat warmer, maar u bent er nog niet. Want deze editie van Phoebus Focus gaat over Henri Leys: ooit directeur van de Antwerpse Academie, schilder van menig tafereel in het stadhuis van de Scheldestad en zo gewaardeerd dat hij het voorwaar tot baron schopte. Maar dat was toen, en nu is nu – en nu blijkt baron Leys enigszins vergeten door de kunstgeschiedenis.” “Want ja,” zo gaat ze verder, “Leys’ historische taferelen waren weliswaar technisch meesterlijk, maar in de twintigste eeuw lag niemand nog wakker van artistieke virtuositeit. ‘Ouderwets,’ zo was de teneur, ‘sentimenteel.’ En ook: ‘niet origineel’. Want nee, Leys was geen Monet of Manet, en de kunstgeschiedenis was intussen een verhaal geworden van avant-gardes. Voor een schilder die zijn heil zocht in het verleden, bij de Vlaamse Primitieven, Dürer en Metsijs, was dat een probleem. Zeker omdat Henri Leys zichzelf en zijn publiek ook thematisch onderdompelde in het verleden.”

Nu ben ik zelf geen absolute fan van alles wat ‘avant-garde’ is, maar “ouderwets” was (naast ‘duister’, in die zin dat het schilderij misschien een ‘schoonmaakbeurt’ kan gebruiken) wel een van de woorden die bij me opkwam toen ik het werk Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit op de cover zag, en met “niet origineel” moest ik het na een paar tientallen bladzijden in dit boek gelezen te hebben ook wel eens zijn. Nog los van de motivatie achter dit werk en vele andere werken uit die periode, een motivatie die Van Cauteren ook nog meegeeft in haar Voorwoord: “In het prille België werd druk getimmerd aan een eigen, nationale identiteit. Een gedeeld verhaal had men nodig, helden, glorierijke vorsten van een land dat nog niet bestond. En welke figuur is op dat vlak mythischer dan de noodlottige Maria van Bourgondië? Erfdochter van hertog Karel de Stoute, echtgenote van de toekomstige keizer Maximiliaan van Oostenrijk, tragische jonge vrouw, die op haar vijfentwintigste van haar paard valt en sterft?” Dat laatste zijnde een feit waarnaar in mijn geboortestreek, waarin het kasteel van Wijnendale, plaats van de noodlottige val, lag, in ieder geval véél liever verwezen werd dan naar het gegeven dat Leopold III in datzelfde kasteel in mei 1940 zijn laatste gesprek met een aantal leden van zijn regering had, een gesprek waarin hij hen liet weten niet zoals zij de wijk te zullen nemen naar Engeland en er de voorkeur aan te geven ‘bij zijn troepen’ te blijven en in Duitse krijgsgevangenschap te gaan. Wat allemaal niet zo heel erg ter zake doet, ware het niet dat het kasteel van Wijnendale, na tussen 1837 en 1852 in opdracht van de nieuwe eigenaar, Josse-Pierre Matthieu, medeoprichter van de Société Générale, helemaal heropgebouwd te zijn, vanaf 1877 in opdracht van zijn zoon Joseph Louis een totale make-over onderging om er zo het – dixit Wikipedia – “geromantiseerde, middeleeuws aandoende waterslot” van te maken dat er nu nog staat. Iets wat merkwaardig genoeg past bij het thema van dit boek, zelfs al gebeurde het pas een klein decennium nadat Henri Leys (want met hem waren we bezig) het tijdelijke voor het eeuwige had verwisseld.

Want Leys’ Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit – een schilderij dat na 1858, het jaar waarin Leys het in Antwerpen en Gent exposeerde alvorens het naar Londen vertrok als eigendom van “een steenrijke verzamelaar”, nog slechts één keer in Vlaanderen te zien was (met name in 1905), en sinds 2022 in handen van The Phoebus Foundation is - werd in zijn tijd niet zomaar als “een meesterwerk” beschouwd, een gegeven dat Jan Dirk Baetens na dat Voorwoord van Van Cauteren uitgebreid motiveert. Om te beginnen met de stelling: “Een goed begrip van Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit veronderstelt (…) aandacht voor beide aspecten: de reconstructie van het verleden, maar ook het (toenmalige) heden dat daarachter schuilgaat”, een heden waarvan de beschouwers zich bewust waren en dat ze meenamen in hun kijk op het schilderij. Een heden ook dat Leys niet van bij zijn eerste schilderijen meenam in zijn “reconstructie van het verleden”: de hoofdstuktitel Van pasticheur tot resurrectionist zegt wat dat betreft misschien niet voldoende, maar Baetens wijst er toch mee op het feit dat Leys in het begin van zijn carrière inderdaad verre van origineel was, geen kopiist van oude meesters maar toch wel een navolger, een schilder die al evenmin naliet de markt te volgen (met onder andere een periode waarin hij zich ging baseren op werken van Jan Steen), tot het moment waarop hij zelf, zij het weer aan de hand van oudere voorbeelden, een stijl ontdekte die hem toeliet die markt te gaan leiden. “Een radicale ommekeer volgde een jaar later, in 1852. In de late zomer van dat jaar ondernamen Leys en zijn echtgenote een reis door de Duitse gebieden. Daar raakte hij sterk onder de indruk van Albrecht Dürer, Lucas I Cranach, Hans II Holbein en andere Duitse kunstenaars uit de late vijftiende en vroege zestiende eeuw, die hem zouden inspireren om een nieuwe weg in te slaan. Na zijn terugkeer legde Leys zich in zijn werk in toenemende mate toe op zestiende-eeuwse, en soms ook vijftiende-eeuwse, onderwerpen. Tegelijk leunde hij ook in stijl, kleur en compositie steeds meer aan bij het voorbeeld van zestiende-eeuwse schilders en prentkunstenaars uit Noord- en West-Europa, zoals Holbein, Pieter I Bruegel en Lucas van Leyden, van wie hij het werk ook begon te verzamelen. Het resultaat was dat Leys’ nieuwe werk, in de ogen van liefhebbers, critici en verzamelaars, het laatmiddeleeuwse verleden op een betoverende wijze weer tot leven wekte. Desalniettemin waren Leys’ taferelen ook herkenbaar voor het negentiende-eeuwse publiek, dat kon vaststellen dat het leven vroeger toch ook weer niet zo anders was dan dat van hun eigen tijd. Het publiek kon zo reizen in de tijd, naar het verleden, maar tegelijk toch zijn weg nog vinden in dat verleden.” “In de jaren die volgden op de wereldtentoonstelling [van 1855 in Parijs, noot van mij] werd Leys”, aldus Baetens, dan ook “een van de sterren van de Europese kunstwereld en wellicht de duurst betaalde Belgische kunstenaar van zijn tijd. Zijn werk werd verkocht aan prominente verzamelaars in binnen- en buitenland: van Jules van Praet (1806-1887), de rechterhand van koning Leopold I (1790-1865), tot Richard Seymour-Conway (1800-1870), de beruchte vierde markies van Hertford; van de Amerikaanse financier en diplomaat August Belmont (1813-1890) tot de Russische tsarenfamilie. Tal van kunstenaars volgden Leys’ voorbeeld ook na, met meer of minder succes. Daarnaast slaagden enkele jongere kunstenaars erin om bij hem in de leer te gaan en zo hun opleiding tot schilder te voltooien. Leys’ neef Henri De Braekeleer en de Nederlands-Britse kunstenaar Alma-Tadema (1836-1912) zijn de belangrijkste.”

Waarmee ik zo’n beetje gekomen ben waar ik wou zijn. Wie de werken van Lawrence Alma-Tadema ziet, bijvoorbeeld het ook in dit boek weergegeven Clothilde bij het graf van haar kleinkinderen of (dito) Una carita, zal daarin een stijl herkennen die wonderwel aansluit bij wat in de architectuur neogotiek heet, en dat is, al deed Leys niet aan godsdienstigheid in zijn schilderijen, ook wat ik persoonlijk knap vind aan de werken van diezelfde Leys en de mensen die hij beïnvloedde. Of ik eventueel vloek in een, al dan niet neogotische, kerk met die stelling, weet ik niet, maar laat ons zeggen dat het feit, waar ook Baetens het over heeft, dat Leys enige bewonderaars had onder de prerafaëlieten me een weinig sterkt in die overtuiging: die prerafaëlieten beoogden immers vanaf ongeveer het midden van de negentiende eeuw “een terugkeer naar de kunst van de late middeleeuwen, die volgens hen nog puur en ongekunsteld was”, iets wat niet noodzakelijk kon gezegd worden van wie die kunst probeerde her uit te vinden, een streven dat ook de neogotiek eigen was, zij het dat het in de architectuur al een eeuw eerder begon op te duiken. Trouwens – en was ik even blij dat ik die passage op pagina 153, toen ik al een tijdlang met die gedachte aan de neogotiek in mijn hoofd zat, tegenkwam -, Baetens zegt ook nog over Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit: “Eerder dan om politieke redenen het voortleven van een idee van vorstelijke liefdadigheid te willen uitdragen, lijkt het werk meer in het algemeen aan het eigentijds publiek een historisch voorbeeld te willen geven van medeleven en barmhartigheid. Dat brengt het enigszins in de buurt van Augustus Welby Pugins Contrasts, uit 1836, een publicatie waarin deze Engelse neogotische [jawel!, noot van mij] architect de middeleeuwse manier van samenleven en de bouwkunst die daar vorm aan gaf, vergeleek met de moderne samenleving en architectuur, in het nadeel van die laatste.”

“(…) in de buurt”, vind ik qua gelijk hebben al goed genoeg, ik ben per slot van rekening geen kunstkenner. Maar ik begin wél de algemene vorm van de boekjes in de serie Phoebus Focus te kennen en kan dus zeggen dat ook in dit boekje de klassieke kadertjes, met bijvoorbeeld uitleg over De salons en de wereldtentoonstellingen, de al genoemde Prerafaëlieten en prerubenisten, of Pieter I Bruegel in de negentiende eeuw, weer aanwezig zijn. Telkens zeer lezenswaardig, Jan Dirk Baetens heeft niet zomaar wat stukjes op een hoop gegooid, net zomin als Henri Leys dat deed bij het schilderen van Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit. Het hoofdstuk Het verleden bijeengepuzzeld, geïllustreerd met nogal wat schetsen, moge van dat laatste getuigen. Leys stak enorm veel tijd in het bijeenbrengen van documentatie, over bijvoorbeeld kledij, maar aarzelde ook niet met die documentatie een nieuw gegeven te creëren. Terwijl Maria van Bourgondië toch vooral activiteiten ontplooide rond Gent, situeert het tafereel op het schilderij zich bijvoorbeeld niet daar, maar in Brugge. “De stad is te herkennen aan de hoge halletoren met de vroegere spits erop links”, zij het dat er rechts in beeld een gebouw staat dat de, eveneens Brugse, Sint-Donaaskerk zou kunnen zijn, al stond die er ook in Leys’ tijd al niet meer. In tegenstelling tot de restanten van de Antwerpse Kipdorppoort, die Leys ook al aan Brugge heeft toegevoegd. Zelfs los van het feit dat Leys zelfs wat de personages betreft vaak leentjebuur ging spelen bij oudere, en vooral dode, collega’s, zou je dus kunnen zeggen dat “Leys’ werk (…) weliswaar [steunt] op talrijke citaten en verwijzingen, maar al die referenties zijn verwerkt tot iets nieuws, tot een type schilderij dat als dusdanig in de vijftiende eeuw nooit werd gemaakt.” “Er zijn”, voegt Baetens daar aan toe, “inderdaad slechts enkele vijftiende- en zestiende-eeuwse schilderijen die in de buurt komen van Leys’ tafereel: we kennen bijvoorbeeld enkele voorstellingen van de heilige Elisabeth van Hongarije en er is een luik van een zestiende-eeuws retabel met een vrouw die aalmoezen uitdeelt aan de rand van een stad, dat in 1873 vanuit de befaamde Arenbergverzameling in de collectie van de Koninklijke Musea van België terechtkwam. Er bestaat echter geen enkel werk dat naar onderwerp, formaat, genre en medium helemaal inwisselbaar is met Leys’ schilderij.” Leys was dus origineel in de manier waarop hij met originele bronnen omging. “Henri Leys (1815-1869) tussen heden en verleden” is dus geen slechte ondertitel. En Maria van Bourgondië deelt aalmoezen uit van Jan Dirk Baetens is een boek dat van voor tot achter boeit. Volgens mij ook voor wie niét echt iets heeft met de neogotiek.

Björn Roose

De ontwrichten – Knut Hamsun (boekbespreking door Björn Roose)

Ik kondigde het al aan in mijn bespreking van de korte biografie van Knut Hamsun, toepasselijk Knut Hamsun getiteld, door Piet Schepens: dat ik De ontwrichten van diezelfde Knut Hamsun zou gaan lezen. En wat boeken lezen betreft, kan ik iets wat me bij andere voornemens niet altijd lukt, zijnde die quasi onmiddellijk nakomen. Dus hier is ze, nog geen anderhalve maand later, de bespreking van De ontwrichten. Een boek, ook bekend onder de titel De stad Segelfoss, waar biograaf Piet Schepens – ter herinnering – slechts zoveel woorden voor over had: “De stad Segelfoss (1915), de geschiedenis van het Noorse kuststadje, is een vervolg van Kinderen van hun tijd. De hoofdpersoon is Holmengraa maar ook de andere inwoners nl. de arbeiders, de hoteleigenaars, de handelaars, de intellectuelen – allen ontwrichten in hun streven naar eer, macht en prestige; mensen die zichzelf en elkander kwellen – spelen een belangrijke rol. Stilaan ziet Holmengraa zijn ster tanen. Hij moet de handschoen opnemen tegen de opkomende arbeidersstand, die in zich een opstandige geest voelt opborrelen. Het enige Hamsunse type in deze roman, de telegrafist Baardsen, gaat in dit midden van bekrompen mensen ten gronde.”

Kinderen van hun tijd had ik niet, noch heb ik, zoals ik u in eerdergenoemde boekbespreking liet weten, in mijn bezit, en ik vreesde een beetje dat ik daardoor een deel van De ontwrichten zou missen, gezien het er toch een vervolg op is, maar ik had uiteindelijk niet de indruk dat dat effectief zo was. Wat waarschijnlijk voor een niet onbelangrijk deel aan de vertelstijl van Hamsun ligt. Om het filmisch uit te drukken: hij begint met een soort overzicht over het gebied, zoomt daarbij in op een niet echt belangrijk personage (“Een man op den nieuwen vlagheuvel, wat voert hij daar uit?”), legt verbanden tussen dat personage en een ander, zoomt weer uit, gaat naar dat ander personage, enzovoort, enzovoort. Op vrij korte termijn worden de meeste ‘spelers’ zo aan je voorgesteld en begrijp je ook min of meer de verbanden tussen hen, waarna Hamsun verder kan gaan met het iets langer volgen van elk van die ‘spelers’. Zonder dat hij dat evenwel hele hoofdstukken lang doet. Hamsun blijft nu eens met zijn schrijverscamera dié persoon volgen, dan weer de andere, en dat is zelfs niet anders waar het “de hoofdpersoon (…) Holmengraa” aangaat. Ja, die heeft een belangrijke rol in het geheel te spelen (en niet alleen als quasi gezagsloze “eigenaar van het molenbedrijf” en “koning op Segelfoss”), maar ik ben niet zeker dat ik hem zelf wel “de hoofdpersoon” zou noemen. Dat kan namelijk ook de ambitieuze winkelier Theodor Jensen (zoon van de “lam en kapot op zijn bed” liggende Per) zijn, of de (tijdelijk) teruggekeerde zoon Willatz van de jaren eerder overleden luitenant Holmsen, of de genoemde telegrafist Baardsen, al hebben de ándere personages (schoenmaker Nils, dienstmeid Florentine, Lars Manuelsen, “mijnheer” Diddriksen, advocaat Rasch, een toneelgezelschap, en noem maar op), inderdaad net iets minder belangrijke, zij het nooit louter blad vullende rollen.

Al wil dát dan weer niet noodzakelijk zeggen dat die laatste een betere intro krijgen dan, pakweg, genoemde Theodor “van den winkel”: “Die Theodor had een gelukkige hand bij alles wat hij uitdacht en op touw zette, hij stelde zijn vader in de schaduw, hij verdiende geld, terwijl zijn vader alleen maar geld gespaard had. Die jonge man was nog maar in de twintig en hij had het klaar gespeeld om al zijn concurrenten van de baan te duwen, pas nog had hij den bakker met zijn heele bakkerij opgeslokt vanwege de schulden, die deze bij hem had. Maar al had hij ook een taai hardnekkig karakter, toch was hij bekrompen, die kerel, die goudklomp. Wat kon men ook anders van hem verwachten? Als een geboren boer, als een uitgeslapen vos dreef hij zijn handelsaffaire op uitstekende wijze, maar buiten zijn bedrijf was hij niet meer dan de andere jongens van zijn stand, ja, hij was misschien nog een beetje ijdeler en onnoozeler. De menschen zagen hem met ringen aan zijn beide handen en soms liep hij met zijden strikken aan zijn schoenen over den afschuwelijken vloer van het magazijn. Zelfs de lui uit het dorp maakten zich vrolijk over hem. ‘Dat had zijn vader eens moeten zien.’” Een vader die trouwens niets te klagen heeft over het succes van zijn winkel in handen van zijn zoon, gezien iedereen in de stad zo niet boven zijn stand leeft, dat dan toch wíl doen: “En dan die vijfduizend kronen [een gift van Holmengraa aan de gemeenschap, noot van mij] – wat een treurige comedie kwam daaruit voort. De arbeiders stichtten daarmee een bank, een arbeidersbank, de ‘Segelfossche Spaar- en Leenkas’, en de advocaat en twee andere mannen werden tot directeuren benoemd. Die leenden gedurende enkele weken al het geld uit, de lui kregen voorschotten, ze verpandden hun woningen, hun meubels en hun vee. Als Jens geld kreeg, moest Jacob het ook hebben; dat werd een kleine epidemie, de een stond borg voor den ander. Theodor van den winkel kreeg in die dagen heel wat contant geld binnen; hij verkocht groote hoeveelheden stoffen, horlogekettingen en fijne kaas. Tenslotte was er geen geld meer in de ‘Segelfossche Spaar- en Leenkas’; de directie schraapte de laatste restjes bij elkaar om haar eigen salaris binnen te rijven. De directeuren zeiden tot elkaar: ‘Wat nu?’ Zij waren ten einde raad. Nu was het de beurt van advocaat Rasch. ‘Als ik vrijheid krijg, dan zal ik de bank redden,’ sprak hij. Hij kreeg de vrije hand, hij alleen bleef directeur met een dubbel salaris. En nu volgden de incasseeringen en advocaat Rasch verdiende daar goed geld mee. Hij stuurde den menschen dagvaardigingen, hun boel werd in beslag genomen en hij belegde veilingen. Theodor van den winkel kocht menigmaal groot slachtvee, dat hij met de vrachtboot naar het Zuiden stuurde, en de advocaat palmde een paar huisjes in, waar de bewoners hem huur voor moesten betalen. O, dat was een omwenteling, een aardbeving; goede God, niemand had van tevoren kunnen vermoeden, welke groote gevolgen deze goede gift van vijfduizend kronen met zich mee zou brengen.”

Waarmee ook duidelijk moge worden dat Hamsun niet verlegen zit om enig sarcasme. Een feit dat overal in dit boek opduikt, maar – louter om die stelling te illustreren – bijvoorbeeld ook in deze passage zit: “‘Ik zal je één ding zeggen,’ antwoordde Lars Manuelsen met nadruk. Lars Manuelsen was er toe overgegaan een heeleboel dingen met nadruk te zeggen, sinds hij de vader van een groot man was geworden, sinds hij een pruik droeg, sinds hij geld verdiende bij de handelsreizigers in het hotel. En bovendien was Lars Manuelsen nu eigengeërfde op zijn stukje grond, waar twee koeien graasden, hij kon nu zijn grooten zoon ontvangen, wanneer die zou komen (…) Er waren ook anderen dan de ekster [een vogel die Hamsun een paar hoofdstukken laat introduceren, noot van mij], die zich op de lente voorbereidden; daar had je bij voorbeeld advocaat Rasch. Hij liet alle sneeuwplekken op zijn stuk grond met zout bestrooien, om den dooi te bespoedigen. Advocaat Rasch had in een paar jaren van dit stuk grond een heelen tuin, een heel park gemaakt. Vroeger was het een armzalig grasland voor twee koebeesten geweest, maar nu graasden die er niet meer; overal waren struiken, boomen en gewassen geplant, die het huis versierden en waarop alle menschen en het heele Segelfoss trotsch waren. Advocaat Rasch had groote dingen tot stand gebracht, sinds hij de middelen in handen had. Wat moest hij met weideland en met koeien beginnen?” Een sarcasme dat een paar tientallen bladzijden verder een niet eens sarcastisch vervolg krijgt in de beschrijving van wat schoenmaker Nils overkomt als hij van Baardsen geld gekregen heeft om zijn zoon achterna te reizen naar de Verenigde Staten: “Nu het zoo geloopen was, kwam er niets van die reis naar Amerika; hij kocht alleen maar voedsel om wat merg in zijn beenderen te krijgen. De stakkerd kon dat goed gebruiken. Maar het ongeluk was, dat het bederf hem aangreep en dat hij een steeds grootere behoefte aan goede spijzen kreeg; het eene sleepte het andere met zich mee. Hij had nu ook trek in veel sterkere koffie, dan hij vroeger had gebruikt; de buitenlandsche kaas in den winkel lokte hem eveneens aan. Dat werd een echte krankzinnigheid. Hij werd door een wervelstorm meegesleurd, hij begreep niet, hoe hij vroeger zonder blikjes had kunnen leven. Nu kon men versche vischcroquetjes middenin den zomer krijgen. Je hadt tegenwoordig van die blinkende doosjes met visch. Nils, de schoenmaker, had zelf een paar honderd meter door de baai kunnen roeien om in zee schelvissen, botten en koolvisschen te vangen; maar waarom zou hij dat doen? In den winkel vond hij blikjes visch en allerlei delicatessen, die door het lange liggen nog smakelijker waren geworden. Het was alsof zij in die olie helemaal veranderd waren. Nils, de schoenmaker, had twee menschenleeftijden tevreden in ontbering doorgebracht, nu had de tijd hem met zijn nieuwe artikelen ingehaald en een caricatuur van hem gemaakt.” Of hoe ‘vooruitgang’ en ‘luxe’ in veel gevallen achteruitgang en armoede kunnen betekenen. Een vaststelling waarbij inderdaad geen sarcasme komt kijken. Net zomin als bij het feit dat stedelingen door de band genomen neerkijken op ‘plattelanders’, zelfs als dat ‘platteland’ voor een niet onbelangrijk deel uit stadjes bestaat en de stedelingen in kwestie dat alleen maar zijn omdat ze van buitenaf in die steden zijn gaan wonen: “Ik ben natuurlijk hier in het Noorden geboren, zooals wij, ambtenaarskinderen, bijna allemaal, maar daarna trok ik Zuidelijker en Zuidelijker en eindelijk belandden wij in het Osterdal. Elverum en Hamar waren onze provinciesteden, maar we hadden Christiana immers als onze hoofdstad. En later – dat weet u toch ook, mijnheer de advocaat – later brachten wij al onze studiejaren in Christiana door, is dat waar of niet? Zijn we daar niet, om zoo te zeggen, gedoopt? We hadden natuurlijk onze basis van ons ontwikkeld ouderlijk huis, maar de ontwikkeling van onze levensbeschouwing, van onze politiek, onze kennis van het theater, van de kunst, onze wetenschap – dat stamt alles uit het groote Christiana. Dat is dus eigenlijk ons geboorteland.”

Nu ja, ik kan nog wel even doorgaan met de citaten, al heb ik, merk ik, gaandeweg minder en minder als mee te nemen uit dit boek aangeduid. Uitzonderingen daar gelaten als een zeer humoristisch stuk zin genre “hij kon er aan denken zich uit zijn zaken terug te trekken om een onderkin te cultiveeren” of “Muis had wel degelijk een zwakke maag: een product van de verfijning van heele geslachten voorouders”. Minder en minder dus omdat de verwachting die je aan het begin hebt, zijnde dat uit de caleidoscoop van gebeurtenissen, uit de opeenvolging van al die kleinzieligheden (want zelfs de “opstandige geest” van de “opkomende arbeidersstand” waarover Piet Schepens het had, produceert nauwelijks meer dan dat) toch ergens een grote lijn zal voortkomen, wordt helaas niet positief beantwoord. De zich vormende lijnen lopen allemaal nog vóór het einde van het boek dood en het einde van dat ene personage, zijn eenzame dood in een zinloos opgetrokken gebouw, vormt finaal óók niet meer dan voer voor een al snel vergeten roddel: “De beide mannen loopen haastig naar de stad Segelfoss en naar den winkel. Zij komen de oplossing van een raadsel brengen – zij lossen het misschien niet op, maar zij zijn gezwollen van het nieuws. Zij kletsen en kletsen: ‘Hij zat in den kelder, hij was dood…’ Alle menschen komen het te weten; zij luisteren ernaar, zij denken erover na en zij hervatten hun dagelijksche werkzaamheden weer. Dan is het afgeloopen en buiten in het Zuiden zingen de zwanen.” Ik vermoed niét dat Knut Hamsun het belang van z’n eigen vertelling daarmee onderuit wou halen, maar hij lijkt dat wel degelijk te doen. Of hij wist voor het geheel ook geen beter einde te verzinnen dan dat. Ik kan daar als lezer mee leven, maar het zorgt er wél voor dat de positieve, stilistische kanten van dit bijna vijfhonderd bladzijden dikke boek, ‘gecompenseerd’ worden door de negatieve inhoudelijke.

Björn Roose

The Beautiful Poetry of Donald Trump – Rob Sears (boekbespreking door Björn Roose)

Laat me, om deze boekbespreking te beginnen, één ding duidelijk stellen: ik heb nooit tot de aanbidders van Donald Trump behoort, noch tot z’n verguizers. Dat is een positie die moeilijk vol te houden valt – zo ongeveer de hele wereld lijkt tot het ene kamp of het andere te horen en verwacht van een ander hetzelfde -, maar beweren dat alles wat hij doet fout is of stellen dat alles wat hij onderneemt goed is, is dat óók. Temeer omdat de Amerikaanse president de ene dag dingen de hemel in prijst die hij de andere dag verwerpt, omdat hij van bondgenoten wisselt zoals van ondergoed, omdat hij zo onberekenbaar is als de pest. Iemand die ook maar enigszins van hetzelfde ‘gedacht’ blijft, is dus noodgedwongen nu eens tégen datgene waar Trump nu weer mee komt aandraven, dan weer vóór. En als iemand écht averechts wil doen, dan is hij af en toe tégen dingen waar hij toen Biden, Clinton, Obama of een van de twee Bushen nog aan de macht waren voor was, en vóór dingen waar hij met die ‘administraties’ aan de macht nog tegen was. Om maar te zeggen dat we het allemaal, misschien niet uitgesproken maar toch in de feiten, wel eens eens zijn met Trump en wel eens niet. Maar, en dan kom ik aan dit boek toe, waar Clinton sprak met zijn sigaar in andermans mond, Bush junior altijd net deed alsof hij een ranchero was, Obama bij iedere speech steeds weer zijn best deed om als een Bounty-versie van Martin Luther King Jr. te klinken, en Joe Biden geeneens wíst wat hij achter die microfoon stond te doen, heeft Trump nog het meest weg van een broken record met daarop verwensingen, foute cijfers en eigendunk. Niet omdat hij dom is, daar houd ik hem beslist niet voor, maar omdat hij z’n gebrek aan standvastigheid op de een of andere manier moet camoufleren en die camouflage zodanig verinwendigd heeft dat ze deel van hemzelf is geworden. De meeste politici worden na een paar jaar lullen langzaam een karikatuur van zichzelf, maar Trump heeft dat stadium met warpspeed bereikt.

Niet zo heel erg raar dus dat zijn manier van spreken ook bij z’n eigen kiezers een running gag is geworden, dat hij opduikt als emoji, en dat er uiteindelijk iemand besloot wat creatiefs te gaan doen met zijn eeuwige rants op sociale media. Iemand als Rob Sears met name, “creative director at McCann Erickson advertising agency”, dixit de flap van The Beautiful Poetry of Donald Trump, uitgegeven bij Canongate Books in 2019 in een “revised edition” van een boek dat voor het eerst verscheen in 2017.

Iets “creatiefs” inderdaad, maar zou ik u daarom aanraden het boek, mocht u het toevallig tegenkomen, te kopen? Niet echt. Want ‘creatief’ wil nog niet zeggen ‘goed’ en dat geldt ook met betrekking tot de – dixit de flap – “All new biglier edition” van dit – nog eens dixit de flap – “Strictly unauthorised” boekje. Het knapste eraan, op het feit na dat je een boekje van zo’n honderdvijftig bladzijden dat voor minstens de helft uit witruimte bestaat voor een prijs van meer dan zestien euro aan de man kan brengen (een prijs die ik er uiteraard niet voor betaald heb: ik kocht het voor een euro of zo in een kringwinkel), is namelijk de omslagafbeelding: Trump in kledij, pose, omgeving én kleuren die verwijzen naar dichters en schrijvers uit de tijd van William Butler Yeats. Die afbeelding ziet er niét gekunsteld uit, niet in mekaar gepuzzeld, vrij realistisch, en dat in tegenstelling tot het grootste gedeelte van de ‘gedichten’ in dit boek. Want die zijn op z’n minst in mekaar gepuzzeld – ze bestaan uit allerlei stukjes tekst uit toespraken, tweets, en dergelijke meer (wie wil weten welke, kan steeds alle verwijzingen vinden op de pagina náást het gedicht, een pagina die dus steeds voor amper zoiets als een vijfde gevuld is) -, zijn zelden realistisch (zelfs ondanks het feit dat Trump intussen nog zoveel jaar verder geëvolueerd is in zijn karikatuurvorming), en door de band genomen (op een paar uitzonderingen na) niet eens echt grappig (in welk geval je de puzzelaar veel zou kunnen vergeven). Want dat het Rob Sears om humor te doen was, mag toch wel blijken uit de vermelding op de flap dat hij óók de auteur is van “humour titles Vladimir Putin: Life Coach and Choose Your Own Apocalypse with Kim Jong-Un & Friends”. Daarvoor is Sears duidelijk véél te gebeten op Trump. Dat is nog niet zichtbaar in de eerste paragraaf van de Editor’s notes die de gedichten voorafgaan: “It is a little known alternative fact that the 45th President, Donald J. Trump, has long been a remarkable poet. This book aims to redress this oversight on the part of the literary world, and showcase his finest and most revealing words in a previously unseen form. Whether discoursing on politics, walls, gender issues or his own excellent genes, Trump’s poems are nothing if not beautiful. Terrific, in fact. Amazing. And they reveal a sensitive and shyly artistic side to Trump that may prompt a reappraisal of the man even among his critics.” Maar het wordt wel al veel duidelijker wat verder in diezelfde Editor’s notes: “The great misapprehension about DJT corrected by this volume, however, may be the idea that he sees money and power as ends in themselves” en het blijft ook gewoon plakken in de eenzijdig vijandige doeleinden van zowat elk van de ‘gedichten’. Ik ga niet zeggen dat Sears ‘neutrale’ gedichten had kunnen maken, maar het is best mogelijk de draak te steken met Trump (en met zo ongeveer eender wie, eerlijk gezegd) zonder dat die draak op iedere bladzijde venijn moet overgeven, in zoverre zelfs dat het venijn véél sterker aanwezig is dan de humor.

Maar goed, er zíjn uitzonderingen. Het gedicht I won! bijvoorbeeld, waarvan de titel ontleend is aan een “Tweet referencing US Presidential debate, 21 October 2016” en de tekst slechts één regel lang is en uit The Apprentice komt, een show die liep van 2004 tot 2017 en waarvan de eerste 14 seizoenen ge-host werden door Trump: “Well, we’ve had some disasters, but this is the worst”. Wat er dus als geheel zó uitziet:

I won!

Well, we’ve had some disasters, but this is the worst

Grappig, ongetwijfeld zelfs voor Trumps naaste omgeving. En voor Trump zelf, zou ik zeggen, als ik er hem zou van verdenken veel aanleg voor humor te hebben.

Hetzelfde geldt wat mij betreft voor het ‘gedicht’ Bad hombres:

I’ve known some bad dudes

I’ve been at parties

They want to do serious harm

I’ve seen and I’ve watched things like with guns

I know a lot of tough guys but they’re not smart

We’re dealing with people that are animals

But they are the folks I like the best – by far!

Of Slowly the hair dries (klaarblijkelijk een citaat uit een vraaggesprek met Playboy in 2004):

It’s a process that can take 18 months to two years

Of Does torture work?:

Listen you motherfuckers

Not everything is nice

Waterboarding

Sleep deprivation

Me singing “Call me maybe”

I’m not saying it’s pleasant but believe me, it works

Of Very big negotiations:

I’ve never met a good negotiator that tells you he’s a good negotiator

-

-

-

-

-

I’m a good negotiator

Bijna had ik daaraan nog toegevoegd dat ik het óók wel grappig vond dat Sears voor een ‘gedicht’ dat voor het grootste deel bestaat uit de woorden “You’re fired” als titel My two favorite words had gekozen, omdat voor mij ‘re niet meer is dan een afkorting voor are en “You’re fired” dus drie woorden telt, maar ‘het internet’ spreekt me wat dat betreft tegen en zegt dat “You’re” een samentrekking is en bijgevolg maar voor één woord telt, dus doe ik dat maar niet. Zoals ik die euro niet had moeten uitgeven aan dit boek. Die páár leuke gedichten maken het de plaats die het beslaat in mijn overvolle boekenkasten niet waard.

Björn Roose

Waterloo, Einde van een droom – Frederick E. Smith (boekbespreking door Björn Roose)

Ik neem aan dat je al héél weinig uit de geschiedenislessen moet onthouden hebben om bij het lezen van een titel als Waterloo, Einde van een droom niet meteen door te hebben dat de droom in kwestie er eentje van Napoleon en zijn aanhangers moet geweest zijn. Als je dan ook nog de fries met kanonnen op de omslag van dit in een niet vermeld jaar (dat na enig onderzoek 1970 blijkt te moeten zijn) bij Ad. M. C. Stok Zuid-Hollandsche Uitgevers Maatschappij uitgegeven boek ziet staan, dan ben je daar wel definitief van overtuigd.

Waarmee je echter nog niet zeker weet wat voor vlees je in de kuip hebt. Iets wat verandert vanaf de titelpagina. Daarop staat namelijk te lezen: “Met talrijke foto’s, ontleend aan de gelijknamige film”. Een “gelijknamige film” die, zoals dit boek in zijn oorspronkelijke Engelstalige versie, in zijn titel geen vermelding maakt van dat Einde van een droom, maar slechts Waterloo heet, een “filmproduktie” (ook uit 1970) van ene Dino de Laurentiis. Eigenaardig, denk je dan, maar goed, foto’s zijn wellicht leuker dan schilderijen en andere voorstellingen van het slagveld.

Een paar bladzijden verder krijg je dan te lezen dat “de schrijver (…) gaarne zijn dank [betuigt] voor de waardevolle gegevens die hij aan de volgende biografieën en standaardwerken mocht ontlenen”, waarop die “biografieën en standaardwerken” volgen, maar dan komt de toch nog enigszins verrassende melding “WATERLOO, Een roman gebaseerd op de film van Dino De Laurentiis”. Met daaronder: “Frederick E. Smith, de schrijver van ‘633 squadron’ en ‘A Killing for the Hawks’, wiens negen andere romans voortdurend worden gevraagd, en een auteur, bekend wegens zijn belangstelling voor militaire aangelegenheden, heeft een voortreffelijke roman gecreëerd, gebaseerd op Dino de Laurentiis’ spectaculaire film ‘Waterloo’ – een van de veelbetekenendste veldslagen van de geschiedenis – met in de hoofdrollen Rod Steiger als Napoleon en Christoffer Plummer als Wellington.” Plummer (overleden in 2021) is kennelijk het bekendst vanwege zijn rol als kapitein Von Trapp in de uit 1965 daterende film The Sound of Music (die van Doe a Deer, inderdaad), Rod Steiger (overleden in 2002) vanwege onder andere zijn acteerwerk als Viktor Koramovski in Doctor Zhivago, Dino (eigenlijk Agostino) De Laurentiis (klaarblijkelijk tóch met een grote ‘D’ geschreven)… vanwege het produceren van zo’n honderdvijftig films, waaronder exemplaren van Federico Fellini (voor diens La Strada kreeg hij in 1957 de Oscar voor beste buitenlandse film), Ingmar Bergman, David Lynch, Stephen King en Ridley Scott. Dat laatste - toch niet slecht voor iemand die zijn studies gevolgd heeft aan het Centro Sperimentale di Cinematografia (ofte Scuola Nazionale di Cinema), de filmschool die opgericht werd door Luigi Freddi, cinemaverantwoordelijke van Benito Mussolini, en Vittorio Mussolini (zoon van), als deel van de Cinecittà Studios - being een enorm gat in mijn cultuur, maar ik moet dan ook toegeven dat films als Barbarella, King Kong, Flash Gordon, Red Sonja, en Evil Dead II nooit zo hoog op mijn lijstje hebben gestaan dat ik er de producer van zou kennen, terwijl die me ook bij Hannibal (het vervolg op The Silence of the Lambs, ofte De schreeuw van het lam), Red Dragon (de prequel op diezelfde film) en Hannibal rising (een naar mijn mening volstrekt overbodige vroege prequel op de hele serie) volkomen ontgaan was. Maar Frederick E. Smith (waarbij de ‘E.’ kennelijk voor ‘Escreet’ staat)? Ja, die is inderdaad de in 2012 overleden auteur van een boek dat 633 squadron heet, dat negen vervolgen kreeg en op zijn beurt verfilmd werd, en van nog een hele serie andere boeken waarvan ik nog nooit gehoord heb en die ik gebaseerd op hun titel ook nooit in huis zou halen, maar da’s dan ook het enige wat ik over de man weet te zeggen, wat dan weer niet zo heel veel minder is dan de Engelstalige Wikipedia vermeldt (wat op zijn beurt meer is dan wat de Nederlandstalige versie meegeeft, want da’s helemaal niks). Wat – de ‘wat’ten volgen mekaar snel op – dan weer niet noodzakelijk wil zeggen dat dit een slecht boek zou zijn, zelfs al is het verboeken van een film volgens mij sowieso de omgekeerde wereld.

Maar goed, Waterloo en wat daar rond gebeurde bood weinig filosofie en veel drama, dus wie graag een film met véél volk draait en daar de middelen toe ter beschikking gesteld wordt, die kan daar wat mee. “De loop der gebeurtenissen die tot de sensationele en bloedige ontmoeting tussen Napoleon en Wellington bij Waterloo leidde, zal de mensheid blijven boeien zolang zij haar gevoel voor dramatiek behoudt. Evenals Duitsland honderdvijftig jaar later, had Frankrijk Europa veroverd. Alleen Engeland, beschermd door de smalle strook zee, was nog niet verslagen. Vanuit zijn geïsoleerde positie trachtte het met geld en door het gebruik van zijn zeestrijdkrachten, de naties die aan de voeten van de briljante Napoleon lagen, bij te staan en te doen herrijzen. Terwijl Napoleon elk verzet onderdrukte, begreep hij dat alleen de nederlaag van Engeland, zijn onverzoenlijke vijand, de duurzaamheid van zijn Europese rijk kon verzekeren. Daarom lag het voor de hand dat toen hij, Frankrijks grootste generaal, ten slotte van aangezicht tot aangezicht kwam te staan met een Brits leger, dit door Engelands grootste soldaat van die dagen, Wellington, werd aangevoerd. Ze wisten beiden dat het erop of eronder was, dat het lot van Europa op het spel stond. En in één ongelooflijk bloedige middag werd het pleit beslecht. Er is in de gescheidenis [sic] geen dramatischer ogenblik aan te wijzen.”, schrijft Smith in zijn Epiloog, waarna hij in kort bestek aan de voorgeschiedenis van de slag begint, er af en toe nóg een vergelijking met Hitler doordraaiend, om in zijn Hoofdstuk I bij de aankomst van Napoleon in Frankrijk te beginnen, de aankomst met een “nietig legertje van nog geen 1.000 man” vanaf het ook al “nietige eilandje Elba”.

Die aankomst is ook het moment waarop de film van De Laurentiis begint mee te spelen in dit verhaal, of toch minstens de filmische manier van werken (ik heb de film niet gezien, dus weet ik niet hoe dicht daartegen Smith gebleven is). Het grote ‘plan’ wordt in de steek gelaten om bij een “jonge Oostenrijkse gezant die voor Lodewijk XVIII stond” terecht te komen, een koning die “verstijfde” bij het nieuws dat “het monster (…) van Elba [is] ontsnapt”; “Napoleon knikte en reed zijn stilstaande afdeling cavalerie een eindje voorbij”; “De baardige wangen van (…) [een] veteraan bloosden onder zijn sjako”; “Verschrikte duiven die boven het plein cirkelden, droegen het hunne bij tot het lawaai”; soldaten in Napoleons troepen en die van Wellington krijgen een naam, een gedragswijze, een specifieke rol. Nauwelijks het soort dingen dat je in een biografie tegenkomt, wél typisch voor films, omdat films nu eenmaal niet genoeg boeien als je je als producer alleen met ‘de grote mannen’ bezighoudt. Of als je je in diezelfde functie bijvoorbeeld alleen maar zou houden aan wat op papier is overgeleverd aan primaire literatuur, want dan krijg je bijvoorbeeld niet van die sappige dialogen tussen Ney en Napoleon tíjdens een speech van die laatste van op het stadhuis van Grenoble.

Dat zijn allemaal zaken die behalve in een film ook goed werken in een, wat dan heet, ‘historische roman’, en dat is nu net wat een beetje ergerlijk is aan Waterloo, Einde van een droom. Op pagina 7 staat dan wel vermeld dat het een “roman” is, maar Smith heeft, ongetwijfeld op basis van de “biografieën en standaardwerken” die hij op de pagina daarvóór vermeldt, een hele hoop historische details in dit boek gestoken, die van dit boek méér maken dan een “roman”. Het zoú omwille van die historische details een biografie kunnen zijn, maar doordat je weet dat het boek “gebaseerd” is op een film en het ook filmisch geschreven is, worden die details simpelweg minder historisch. In plaats van de film op te trekken tot het niveau van geschiedenis, wordt geschiedenis hier eigenlijk neergehaald tot het niveau van film. Een probleem dat er vooral een van theorie is, dat weet ik, een probleem ongetwijfeld ook dat zich vooral in mijn hoofd bevindt, maar dat mij desondanks belet in het waarderen van dit boek.

Een probleem dat alleen maar erger wordt overigens door – zoals gezegd, weet ik niet of dat ook in de film voorkomt – de historische leugen die in dít stukje dialoog (en elders in het boek) zit: “Als de oorlog uitbreekt, Davout, vallen we België binnen.” Ik ben het voor de zekerheid nog eens gaan opzoeken – je weet maar nooit of ik ergens een belangrijke geschiedenisles gemist heb -, maar “België” bestond helemaal niet toen Napoleon in 1815 naar Waterloo trok. België is zelfs pas vijftien jaar ná de slag bij Waterloo ontstaan, als onrechtstreeks gevolg daarvan. Als Smith zo’n onzin in zijn boek heeft gestoken, heeft hij die mogelijk uit de genaamde “biografieën en standaardwerken”, maar dan horen die op de stortplaats, niet in een serieuze bibliotheek. Iets wat ik niet ga beweren over deze “roman”, maar als meer dan ‘historiserend’, in plaats van ‘historisch’, kan ik die dan toch niet meer beschouwen. Smith heeft de spanning in zijn “roman” bijna tot het einde toe weten te bewaren (en het zal er beslist ook in het echt, en niet alleen omwille van de afwezig/aanwezige Grouchy, om gespannen hebben), maar wie op méér dan een roman uit is, zou ik toch een ernstiger werk aanraden.

Björn Roose

Simon Carmiggelt – Tussen twee stoelen (boekbespreking door Björn Roose)

Ik heb niet zoveel boeken van Simon Carmiggelt besproken als ik er gelezen heb (omdat ik nu eenmaal al lang aan het lezen was vooraleer ik aan het bespreken begon), maar ben met mijn bespreking van voorliggend Tussen twee stoelen toch al aan mijn vijfde toe. En ik dacht na al dat lezen Carmiggelt toch wel een beetje te kennen: altijd wel goed voor een glimlach, heel soms voor een schaterlach, nog zeldener voor een lachbui, een opa, een sul van een vent, een man die in cafés de mensen zit te bekijken (en beschrijven), een bezoeker van Artis (ook in dít boek, trouwens – “Goed, goed – ga naar Artis. Als de zon schijnt, treft ge er uw soortgenoten bij duizenden aan. De directeur vindt dat prettig, maar ik ben er niet zeker van, dat de ijsbeer hem bijvalt.”), een aan-elkaar-plakker van willekeurige stukjes conversatie, een gezapige toerist, een gebruiker van het openbaar vervoer, van bankjes in parken, van al wat dagdagelijks is, maar dat alles vooral in een weinig opvallende stijl. Cursiefjes hoéven ook niet per se in een opvallende stijl geschreven te zijn, ze zijn een stijl van zichzelf, maar hoe dan ook zou ik u, desgevraagd, voor de stijl sowieso naar – wie anders? – Godfried Bomans hebben doorverwezen, niet naar Carmiggelt. En dat zou ik wellicht nóg doen, maar dan wel uitzondering makend voor Tussen twee stoelen. Of naar de aan deze bundel ten grondslag liggende twee bundels, Louter leugens (daterend uit 1951) en Tussen mal en dwaas (gepubliceerd in 1949). Aan die twee zijn de teksten in Tussen twee stoelen “ontleend” en ik ga er van uit – ik heb ze, wegens niet in bezit, nog niet gelezen – dat er daarin ook nog teksten staan van het niveau van taalkundige verfijning dat tekenend is voor de teksten die er uit gehaald werden. Of van de meeste toch, want hier en daar, voornamelijk in het mini-verzamelingetje Kroegen (uiteraard!), is Carmiggelt toch ‘gewoon’ de Carmiggelt die ik van vele andere bundels kende.

Iets wat dus niet geldt voor het overgrote deel van de ‘stukjes’ in Tussen twee stoelen, wat al meteen – en op dat moment nog tot mijn verrassing – bleek uit het eerste ervan, Een lachsucces, dat aldus begint: “Toen ik een jongmens van zeventien jaar was, placht ik vrijwel dagelijks in sonnetvorm uiting te geven aan mijn verlangen naar vaste verkering. Het was een vertrouwd werkje, dat meestal kort voor het inslapen zijn beslag kreeg, maar op den duur vond ik er toch geen bevrediging in. Ik begeerde niet alleen in poeticis, doch ook metterdaad meisjes te ontmoeten en nam, na lang aarzelen, de zaak op met een oudere vriend, die reeds verscheidene verlovingen had verbroken en een motorfiets bezat, zodat hij als een kenner te boek stond.” Wie de werken van Carmiggelt enigszins kent, zal het met me eens zijn dat dát niet echt klinkt als de ‘standaard’ Carmiggelt én ook inhoudelijk van die ‘standaard’ afwijkt.

Wat overigens nog niet wil zeggen dat die ‘standaard’ er een is die anders in iedere bundel van Carmiggelt aangehouden werd. Al is het maar omdat de stukjes van Carmiggelt in zovele bundels van wisselende samenstelling zijn opgenomen. Het eerste deel van de mini-verzameling In het publiek, bijvoorbeeld, ben ik honderd procent zeker in een ander boek van hem tegengekomen, al zou het mij té veel tijd kosten om nu even uit te zoeken in wélk. Meer tijd nog dan het zou kosten om Zéér sterk, dat als volgt eindigt, niét als een absurd stuk te beschouwen: “Ik liep de kamer uit. Toen ik de buitendeur opende, riep Willebrand mij op onzekere toon na: ‘En nog wel bedankt, hoor’. Bij mijn thuiskomst wachtte mij nòg een verrassing. De slaapkamer binnentredend, zag ik mezelf namelijk naast mijn vrouw in bed liggen. De lezer begrijpt, hoe ik opkeek toen ik mij had wakker gemaakt. Alleen mijn vrouw vond het, geloof ik, niet zo erg. ‘Als jullie maar niet een van beiden de hele dag thuis gaat zitten,’ riep ze, ‘want niets is erger dan een man over de vloer, die geen werk om handen heeft.’ Enfin – we hebben het nu voorlopig zó geregeld, dat we om de beurt een dagje werken. De ene dag schrijf ik het stukje en de andere dag ik. Dit is van mij. Kunt u het merken?”

Al had het natuurlijk ook nog van een ander kunnen zijn, zo blijkt uit het tweede deeltje van de mini-verzameling Een werkdag (in mini-verzamelingen zijn de meeste van de cursiefjes in dit in 1963 bij De Bezige Bij uitgegeven, honderdvijfenzestig bladzijden dikke boekje overigens ingedeeld): “Met dat al blijkt buiten, dat de dag geurt als een meisje van vijftien jaar. Bepaald veerkrachtig spring ik bij het Centraal Station uit de tram en snuif behaaglijk. Schuimende morgen! ‘Neen dief, dat is van Marsman,’ denk ik. Mijn beste beelden blijken, bij nader inzien, altijd van een ander.” Een lichte overdrijving ongetwijfeld, zoals die waarmee het eerste deeltje van de (weerom) mini-verzameling Geringe misslagen begint alvorens dat helemaal uit de hand loopt: “Nou, daar op het Damrak waren we die oude lijn zestien weer spitsuurlijk aan het volstouwen. Door op de rug van een oud moedertje te klimmen, kwam ik nog net mee, als kurk op de fles. Ik duwde krachtig, doch beschaafd en draaide mij moeizaam om, ten einde oog in oog te komen met de voorbijsnellende, frisse lucht, waaraan een mens tijdens zo’n ritje altijd sterke behoefte heeft.”

Wat toch weer eens wat anders is dan het bijna literaire begin van het eerste stukje uit (sorry!) mini-verzameling Een toontje lager: “Ruiende herfstbomen doen mij vaak denken aan Shakespeareaanse wouden, vol wrange narren en ranke minnaars en met een wijze Oberon vooral, die zijn vrouw doet ontwaken uit haar bespottelijke bevlieging voor een ezelskop, met milde hand ener indanthrene echtgenotelijke liefde. Want de herfst, vrienden, is een zéér geserreerd seizoen. ‘Wer jetzt kein Haus hat baut sich keines mehr’ en wie het wèl heeft staat aan het venster en ziet glazig toe, hoe het kokette zomergroen, dat al een tikje fané begon te worden, thans definitief verinnigt tot het goudbruin van een dame, die nog bèst mooie, rustige jaren met Piet tegemoet gaat.” Niet echt raar dat dat stukje bij Willem Kloos eindigt, wat misschien niet kan gezegd worden van hoe het derde stukje in (toch, toch) mini-verzameling Facetten van het huwelijksleven begint: “Aanvankelijk zaten we als een kneuterig echtpaar bij de leeslamp – zij met De Pest van Camus [zie mijn bespreking hier, noot van mij] en ik met De Walging van Sartre, maar tòch de thee gezellig op het lichtje, of we Willy Corsari op de knie hadden. Toen brak opeens alles stuk, doordat mijn vrouw uit haar stervende ratten opkeek om polemisch te zeggen: ‘Morgen heb ik tachtig gulden nodig’.”

Maar goed, ik kan blíjven citeren, en dat wil ik u nu ook weer niet aan doen. Alleen nog een paar korte dingetjes. Uit Opera: “De zaal verhief zich, applaudisserend en ook ‘t echtpaar enigszins bekruimeld”. Uit Een sprookje: “‘Ach vogeltje, laat ik jou eens even helpen!’ zei de conducteur, die een goed hart had en hij boog zich voorover en spalkte het pootje met zijn sigarettenpijpje. Toen hij klaar was, veranderde het vogeltje eensklaps in een fee en de fee sprak, met een fijn stemmetje: ‘Omdat je zo lief voor me bent geweest, mag je een wens doen’”. Wat het begin is van een verhaal dat me terug deed denken aan Idioten. 5 Sprookjes van Jakob Arjouni. Uit het derde deel van de mini-verzameling Herfstachtig: “De mistige middag maakte de gracht helemaal onduidelijk. Ik liep er vaagjes, want ik wilde mij iets herinneren en faalde telkens als ik het bijna had. Opeens zei iemand iets tegen mij, maar ik verstond het niet, door mijn schemerigheid”. En, ten slotte, uit het tweede deel van – laatste keer dat ik de term gebruik, beloofd – de mini-verzameling Mensen: “Ze wonen maar één straat ver en het zijn rustige mensen. Hij schreef opmerkelijke verzen en werkt dus op een reclamebureau, zij studeerde chemie en kookt daardoor slechter dan iemand, die geen chemie studeerde. Veel boeken, geen kinderen, tòch geen hond, maar een abonnement op ‘The New Yorker’ en ook verder ‘t complete ziektebeeld van intellectuelen, die het niet helpen kunnen en in twee kamers, fijntjes monkelend zitten te wachten tot hun leven om is. Want als u denkt, dat de happy few zich happy voelt, hebt u ze nooit aangekeken.”

Degene die de achterflap van deze uitgave vol pende, noemt Tussen twee stoelen – “een titel die de auteur illustratief acht voor de humor als levenshouding” – een samenvoeging en herziening van “twee van zijn talrijke microverhalen”, wat me onzin lijkt, cursiefjes zijn simpelweg cursiefjes, maar ook als Carmiggelt “er hier en daar, naar eigen smaak, in schrapte en enige later geschreven schetsen aan het boek toevoegde”, is het geheel in ieder geval zeer geslaagd. Ondanks de vermelding overigens dat de inhoud van dit boek er “mede oorzaak [van was] dat Carmiggelt, in 1961 de Constantijn Huygensprijs ontving voor zijn hele oeuvre”. Zo’n prijs uitdelen komt immers, mijns inziens, op zoveel neer als zeggen dat de auteur van dat “hele oeuvre” er zo zoetjes aan wel mee mag stoppen, terwijl het maar goed is dat hij er nadien nog zesentwintig jaar mee is doorgegaan (en daar ook nog wel een paar prijzen voor kreeg).

Björn Roose

P.S.: dat ik consequent ben in wat ik schrijf, blijkt overigens uit het feit dat ik het bij mijn bespreking van Lachen kost niks van Carmiggelt óók al had over het feit dat Een sprookje – blijkbaar eveneens in dié bundel opgenomen - me deed denken aan Idioten. 5 sprookjes van Arjouni.

Wierook en tranen – Ward Ruyslinck (boekbespreking door Björn Roose)

Ik vermoed dat De schreeuw van het lam van Thomas Harris het ‘laatste’ boek uitgegeven in een ooit voor een appel en een ei bij Het Laatste Nieuws verdeelde serie is geweest dat ik besprak. Hier en daar heb ik er nog wel zo eentje in mijn boekenkasten staan, maar van minstens november 2025 was het dus al geleden dat ik nog een boek uit die reeks ter hand genomen had en met Wierook en tranen van Ward Ruyslinck (als Raymond Charles Marie De Belser geboren in Berchem op 17 juni 1929, als auteur van – ruwe schatting – zo’n vijftig werken overleden in Meise op 3 oktober 2014) had dat ook nog wel even kunnen duren als ik niet op zoek was geweest naar een paar dunne boekjes om mee te nemen op reis.

Met zijn honderdtwintig bladzijden valt dit boekje immers niet meteen bij de fysieke kanjers in te delen. Over de vraag of het dan wél bij de – laat ons ze dan maar even zo noemen – geestelijke kanjers te rekenen valt, zijn de meningen verdeeld. Ongeveer drie vierde van de internetpagina’s gewijd aan het verhaal brabbelen Wikipedia na en beweren dat het “een existentialistisch boek” is, terwijl ík me afvraag waar dat existentialisme dan precies in zit. Een verschil van mening dat er niet is wat de stelling betreft dat “het verhaal (…) zich af[speelt] in Vlaanderen bij het begin van de Tweede Wereldoorlog” en al evenmin aangaande de korte inhoud: “Waldo Havermans vertelt zelf zijn verhaal als negenjarige jongen, die samen met zijn ouders per fiets op de vlucht gaat voor de Duitsers. Bij een vliegtuigaanval op de vluchtelingenkaravaan vlak vóór de Franse grens raakt Waldo gewond en komen zijn beide ouders om het leven. Hij wordt opgevangen door het Belgische leger dat ook westwaarts vlucht. Onderweg ontmoet hij Vera, een veertienjarig buurmeisje, en samen vluchten ze verder. Als het Duitse leger hen inhaalt, besluiten ze terug naar huis te gaan. Waldo is verliefd op het katholieke meisje. Ze komen aan een kapotgeschoten kerk en Waldo ruikt de zoete geur van wierook. In zijn jeugdige romantiek liggen ze samen in het gras, in een lege fabriek, in een hooischuur, in een bootje. Daar worden de kinderen door vier Duitse soldaten opgemerkt, die hen meenemen. Ze voeren hen dronken en uiteindelijk wordt Vera door drie van hen verkracht. Ze wordt naar een ziekenhuis in Gent gebracht waar ze overlijdt. In de kapel van het ziekenhuis wordt hij opnieuw ontroerd door geur van wierook.”

Die korte inhoud klinkt een beetje alsof hij uit een schoolopstel komt, en misschien is dat ook zo (Wikipedia kiest zijn bronnen niet altijd even voorzichtig), maar meer valt er over de feiten in dit boekje inderdaad niet mee te geven. Terwijl misschien ook de stijl waarin het meegegeven wordt passend is. Per slot van rekening is het boek zelf in nogal kinderachtige taal geschreven (bewust, neem ik aan). De eerste paragraaf, “‘Willen we hier maar uitspannen?’ stelde pa voor. ‘We bereiken vandaag toch de grens niet meer en het wordt al donker.’ Hij stapte van zijn fiets. De fiets met de overladen bagagedrager steigerde plotseling en pa ging zwaar op het stuur liggen om het evenwicht te herstellen. Hij zag er als een afgebeuld trekpaard uit en ma ook en ik waarschijnlijk ook”, mag daarbij als voorbeeld gelden.

Existentialistisch? Naïef vooral, wat je van een zogenaamd negen jaar oude verteller ook mag verwachten, en wat slechts heel af en toe doorbroken wordt: “‘Dat is het werk van Duitse spionnen,’ merkte hij grimmig op, ‘die hebben die dingen over de wegen uitgestrooid om onze legerwagens te saboteren.’ In die dagen was àlles het werk van Duitse spionnen, tot zelfs een door een dronken chauffeur omvergeramde wegwijzer.” Een enkele keer deed Wierook en tranen me zelfs aan L.H. Cotvooghels ‘t Belgiksken in Gaskonje denken: “Ik dacht aan het gedicht dat meester Bosch ons op school had geleerd en dat ‘Het Vaderland’ heette; ik had de indruk dat het vaderland in het vers van meester Bosch er heel anders uitzag dan het vaderland onder de hoede waarvan ik naar een verzamelkamp aan de kust gebracht werd.” Het soort “verzamelkamp” waar ook Cotvooghel naartoe gebracht werd dus, maar met dat verschil dat diens boek, met als ondertitel Vakantie voor het Vaderland, hilarisch is, wat Ruyslincks boek nooit wordt. Misschien omdat Ruyslinck een serieuze mens was. Of omdat een hoofdpersonage van negen jaar oud nauwelijks hilarisch kan wezen. Of omdat dit boekje in werkelijkheid eerder een coming-of-ageverhaal bevat dan een oorlogsverhaal. Iets puberaal eigenlijk.

Goed, de negenjarige wordt nu niet meteen ingewijd in de liefde door de veertienjarige, maar haar zedige kus, een kus die er wellicht nooit zou geweest zijn als de omstandigheden de twee niet bevrijd hadden van ouderlijk toezicht, geeft hem toch een raar gevoel. Zoals moeten toekijken hoe de genaamde Duitse soldaten haar opvrijen dat doet. Zoals hij ook de verkrachting niet kan vatten. Of de halve hoerenkast bij “oom Andreas”. Of de professionele liefde van verpleegsters. Allemaal zaken waarmee hij allicht nooit, of toch pas veel later kennis zou gemaakt hebben als de oorlog er niet was geweest. Allemaal zaken waar het volgens mij Ruyslinck werkelijk om te doen was. Allemaal zaken die van dit “existentialistisch boek” voor mij ook een exemplaar maken dat niet per se in mijn boekenkasten hoeft te blijven, zelfs al is het volgens de achterflap een “ontroerende klassieker over een Vlaanderen dat kreunt onder Duitse soldatenlaarzen”, “een hoogtepunt in het werk van Ward Ruyslinck, en een must voor uw boekenkast”.

Ik heb me om tot die beoordeling te komen overigens in ieder geval meer ingespannen dan Stijn Streuvels, van wie ik eerder De oogst, De teleurgang van de Waterhoek, De rampzalige kaproen, en Reynaert de vos besprak. Die stuurde toen hij vanwege de vader van Ruyslinck diens op zijn twaalf jaar geschreven eersteling Vaargeulen toegestuurd kreeg het werk “ongelezen terug, weliswaar vergezeld van een brief vol raadgevingen”. Ik weet niet of Ruyslinck die zelf gelezen heeft, maar ze zullen wellicht pijnlijker geweest zijn dan mijn post mortem ‘kritiek’.

Björn Roose

De taal van het jaar – Ewoud Sanders (boekbespreking door Björn Roose)

Los van het feit dat ik toch wel een héél klein beetje geïnteresseerd ben in taal, is De taal van het jaar van Ewoud Sanders (“taalhistoricus en journalist”, dixit Wikipedia) weer eens een van die boekjes waarvan ik me afvraag hoe ze in mijn bibliotheek gesukkeld zijn. Vooral omdat de ondertitel me duidelijk had moeten maken dat de scope van dit boekje, een kleine tachtig bladzijden dik en in 2002 verschenen bij Uitgeverij L.J. Veen, effectief slechts één jaar beslaat: Tweehonderdvijftig woorden die het aanzien van 2001 bepaalden. Een goede reden misschien om op zoek te gaan naar de rest van de serie – want dat het om een serie gaat, nam ik toch meteen aan -, maar dat zou onzinnig zijn: er was een editie 2000, voorafgaand aan de voorliggende, een editie 2002, een editie 2003, en daarna niks meer behalve in 2009 een verzameling genaamd Van asotaks tot zedenpleger. Tien jaar nieuwe woorden. Het feit dat de eerste editie bij Contact verscheen, de tweede bij L.J. Veen, de derde bij Prometheus/NRC Handelsblad, de vierde bij Prometheus alleen, en die van 2009 bij NRC alleen, duidt er misschien simpelweg op dat uitgevers er niet echt brood in zien, maar Sanders had ongetwijfeld ook werk genoeg met onder andere Eerste Hulp Bij e-Onderzoek, “een boekje over slimmer zoeken (op internet) en over slimmer documenteren” (weerom dixit Wikipedia) dat, ongetwijfeld met de nodige financiële hulp, “door diverse hogescholen en universiteiten gratis onder studenten verspreid [wordt]” (want zelfs fatsoenlijk opzoekwerk doen, leren ze kennelijk niet meer aan die instellingen).

Edoch, niet getreurd, behalve een héél klein beetje geïnteresseerd in taal, ben ik dat ook in geschiedenis, en wat in 2001 nog nieuw was, is nu geschiedenis. Zelfs het vinden van de woorden waarmee dit boekje gestoffeerd is wellicht. Waar Wikipedia immers schrijft dat Sanders “voor zijn onderzoek (…) gebruik [maakt] van een grote, digitale bronnencollectie, deels in eigen beheer”, was dat zeker in 2001 nog niet helemaal het geval, zo blijkt uit zijn Woord vooraf: “Hoe verzamel je nieuwe woorden? Je zou denken dat daar allang perfecte computerprogramma’s voor bestaan. Een programma dat bijvoorbeeld een jaargang van enkele dagbladen vergelijkt met een interne woordenlijst. En dat dan aan het eind van het jaar een keurige, op frequentie gesorteerde woordenlijst uitspuugt. Weliswaar wordt er met dergelijke programma’s geëxperimenteerd, maar ze zijn nog lang niet perfect, dus vooralsnog kunnen we niet zonder het ouderwetse handwerk. Dat is lezen met een pen in de aanslag.”

Een Woord vooraf waaruit meteen ook blijkt – iets wat doorheen de jaren niet veranderd is – dat de nieuwe woorden behalve tijdgevoelig (wat ze uiteraard zijn, maar waardoor ze na geen tijd ook wel weer eens wegdeemsteren) ook grensgevoelig zijn. Of mediagevoelig. Zelfs wie, zoals ik, een aantal contacten heeft in Nederland en zo ook de media aldaar soms volgt, zal ongetwijfeld regelmatig en ook nog bij het doornemen van de “Toptwintig” (een ‘woord’ dat ik overigens als “Top twintig” zou schrijven, wat mijn spellingcorrector ook weet te waarderen) vaststellen dat wat in het noorden, “in de doorzochte dagbladen en op de Nederlandse webpagina’s”, “het vaakst voor [komt]” niet noodzakelijk ooit of minstens niet in die mate in het zuiden doorgebroken is: 1. 9/11, 2. MKZ-crisis, 3. poederbrief, 4. GSM-bom, 5. adware, 6. Balkansyndroom, 7. mobimeter, 8. make no mistake, 9. powerplate, 10. topmaster, 11. bioterreur, 12. antiglobalist, 13. m-bankieren, 14. kleptocratentaks, 15. belparkeren, 16. jokerbeurs, 17. Máximatour, 18. tophopper, 19. leefloon, 20. antiterreurtoeslag. Op “9/11” na, een ‘leenwoord’ dan nog, waarvan het feit dat het in dit lijstje opduikt ons er even aan herinnert dat de aanslagen in kwestie al dateren van vijfentwintig jaar geleden, zal het woord ‘leefloon’ daar wellicht het enige in het zuiden nog frequent gebruikte van zijn, en dat is eenvoudigweg zo omdat het ook in het zuiden ontstaan is: “Het woord leefloon – dat inmiddels volledig is ingeburgerd in de Vlaamse politiek – dankt zijn bestaan aan een prijsvraag, en dat is in de Nederlandse taalgeschiedenis heel uitzonderlijk. Op 12 maart 2001 kondigde minister Vande Lanotte aan op zoek te gaan naar een nieuw en rechtvaardig begrip ter vervanging van het negatief geworden bestaansminimumtrekker”, een onzinnig idee waar de VRT uiteraard graag op in ging, en waarmee ene Alex Van Goethem zijn fifteen minutes of fame verdiende: “Natuurlijk ging de Vlaamse pers op zoek naar de bedenker van dit succesvolle woord, dat al snel gezelschap kreeg van onder meer leefloners, leefloongerechtigde en leefloontrekker. Het bleek om Alex Van Goethem uit Antwerpen te gaan, ‘chauffeur-leverancier bij een industriële wasserij’. Op 19 juni zei Van Goethem tegen de Gazet van Antwerpen: ‘Er bestaat de kans dat mijn woord later ook in Van Dale’s Woordenboek wordt opgenomen. Dat geeft me toch een gevoel van onsterfelijkheid.’” En mij de kans om te wijzen op hoe dit boekje na het Woord vooraf in mekaar zit. Ik heb niet nageteld of er effectief Tweehonderdvijftig woorden behandeld worden (het helemaal achteraan opgenomen Alfabetisch register er op natellen, zou uiteraard kunnen), maar in alfabetische volgorde en af en toe onderbroken door een Fokke-en-Sukkecartoon wordt per woord wel meegegeven wat het betekent, waar en in welke context het opdook, en wat er aan woorden achteraan kwam denderen. Plus hier en daar een fait diversje, zoals bij 9/11: “Voor autofabrikant Porsche was er onverwachte collaterale schade: sinds de aanslagen in de Verenigde Staten verkoopt de Porsche 911 minder goed.”

Maar ik had het een paar paragrafen geleden over het feit dat wat in 2001 nog nieuw was, nu geschiedenis is. Althans wat de oorsprong betreft. Adware is er nog steeds, maar je kan er meer tegen doen. Als antiglobalist ben ik zelf nog opgetreden in mijn activistische jaren (al beschouwden wij de door de media gepromote ‘antiglobalisten’ van toen simpelweg als ‘andersglobalisten’, een woord dat pas later doorbrak), maar ze zijn er nog steeds (vooral in die ‘andersglobalistische’ vorm, bij mijn weten). De BOB-campagnes, ontstaan in belgië, bestaan ook nog steeds en zijn na 2001 nog verder uitgebreid dan naar Griekenland, Luxemburg en Nederland. Bunkerkrakers werden in 2025 nog even hot news toen ze door de immer vreedzame Amerikaanse regering werden ingezet om atoomverrijkingsinstallaties in Iran mee aan te vallen, al werden ze toen, voor zover ik me dat kan herinneren, bijna altijd aangeduid als bunker busters. Documercials hebben het gezelschap gekregen van (of hadden dat al, ik ben geen taalhistoricus) advertorials. Geocaching is niet meer weggeweest sinds zijn ontstaan, maar wordt nu niet precies door een grotere groep van mensen beoefend. Muisklikactivisten lijken grotendeels over hun hoogtepunt heen, behalve in de Vlaamse Beweging. Van poederbrieven horen we nog heel zelden: de “massapsychose” omtrent voor ‘anthrax’ doorgaand waspoeder ligt nu wel zo’n beetje achter ons, in tegendeel tot – zo bleek toen de Amerikanen vreesden ze wakker gemaakt te hebben met hun aanvallen op Iran – slapers of zelfs hele sleeper cells (want het klinkt natuurlijk indrukwekkender in het Engels). De tijd dat je ringtone (een woord dat overigens al sinds 1998 circuleerde op het internet, maar pas in 2001 debuteerde in de kranten) per se zeer persoonlijk moest wezen duidelijk ook. Een fenomeen dat ook moet doorgedrongen zijn tot het ‘daten’: speeddaten dateert klaarblijkelijk uit 2001 en mensen zijn er nog steeds niet achter dat het niet werkt. Alhoewel, onlangs zag ik – hoe bizar – op mijn werk een affiche hangen voor speeddaten, maar dan offline. Vroeger noemden we dat gewoon ‘uitgaan’, maar goed: achteruitgang is in dit geval vooruitgang.

En dan zijn er de woorden die bij voorbaat al geen kans maakten bekend te worden in het hele taalgebied. Het in de “Toptwintig” genoemde Máximatour, bijvoorbeeld: “Máxima maakte als geen ander duidelijk dat het wel degelijk mogelijk is om in korte tijd goed Nederlands te leren spreken, wat slecht nieuws is voor prins Bernhard, prins Claus en duizenden allochtonen en asielzoekers”, schreef Sanders daar toen onder andere over. Maar dat kan ook een beetje aan de Beaconstrictor gelegen hebben: “Hare [toen nog, noot van mij] Majesteit de Koningin heeft de naam een controlefreak te zijn. Omgang met controlefreaks kan erg beklemmend zijn, en daarom is Bea’s nieuwe bijnaam – Beaconstrictor – goed gevonden, want de boa constrictor is een slang die zijn prooi door verstikking doodt. Beaconstrictor is een vondst van Paul de Leeuw. Op 10 februari 2001 schreef De Leeuw in NRC Handelsblad: ‘Ons land is in de greep van de Beaconstrictor. Máxima wordt, listig, als opium voor het volk, in kleine doseringen toegediend.’ De bijnaam dook later op in Het Parool en is ook diverse malen op het internet te vinden.” Zoals ‘Prins Pils’ en ‘Prins Willem Bier’ voor, intussen, koning Willem-Alexander dus.

Moet ik het nog over fietsflat en fietspoolpunt hebben? Misschien dringen die woorden ooit nog eens door in – uiteraard – Gent, maar voor de rest is de kans dat Vlaanderen zo massaal gaat fietsen dat er een eigen woordenschat uit ontstaat quasi onbestaande. Over kaasslaaf dan, een “buitenlander die op onderdanige wijze wetten, normen en waarden van de Nederlanders overneemt”, waarvoor bij belgische mocros allicht een eigen woord bestaat, als er nog ergens iets van onze “wetten, normen en waarden” te onderscheiden zou zijn? Over kijken of je gras in de ArenA ziet groeien, een zin eigenlijk, waarvan ik niet direct een variant zie ontstaan rond de Ghelamco Arena, excuseer, Planet Group Arena, en die kennelijk een eigentijdse variant van ‘kijken of je het in Keulen hoort donderen’ vormt? Of over melkdubbeltjes (de euro werd pas bij de overgang van 2001 naar 2002 als fysieke munt ingevoerd), over prepromo’s, probeerbonnen, de schoensmeersurinaamse Tara Singh Varma (een term uitgevonden door Youp van ‘t Hek, die kennelijk van oordeel was dat genaamde behalve leugenachtig ook niet kleurvast was), of verleefbarisering, zijnde “de opmars van lokale politieke partijtjes die zich ‘Leefbaar X’ noemen, van ‘Leefbaar Alblasserdam’ tot ‘Leefbaar Zaandam’”, een fenomeen dat ontstond naar aanleiding van de furore die Pim Fortuyn toen maakte met Leefbaar Nederland? Ewoud Sanders noémt Fortuyn niet eens in het ‘lemma’ rond verleefbarisering. Dat zou misschien anders geweest zijn in de editie 2002, het jaar waarin hij vermoord werd. Om maar te zeggen dat taalgeschiedenis ook wel eens aan andere geschiedenissen doet denken.

Een niet geheel onnuttig boekje dus, dit De taal van het jaar, maar wegens nogal eenzaam in zijn soort ook geen houdertje.

Björn Roose

De Koning van Tahoua – Herman Vos (boekbespreking door Björn Roose)

Wie mijn boekbesprekingen wel vaker leest, is er van op de hoogte dat ik nogal wat boekjes van De Clauwaert (vzw) in mijn bibliotheek zitten heb. Of beter: had, want de meeste van die dingetjes doe ik weg na lezing. Niet eens omdat ze afschuwelijk slecht zijn, dat niet, maar omdat ze niet de moeite van het houden waard zijn en zelfs al zijn ze maar een halve centimeter dik, elke halve centimeter plaatswinst in mijn boekenkasten nuttig kan gebruikt worden voor nieuw aangekochte boeken of voor boeken die ik wél wil behouden na lezing. De weg naar de zolder – waar ik de boeken bewaar die ik ooit eens denk te verkopen of te wisselen voor andere - werd in 2023 ook afgelegd door Capitán Maria van Herman Vos. Of die weg ook zal afgelegd worden door de door dezelfde auteur geschreven Senso Unico, Petar en Het Zonnerad, dat eerste uitgegeven door De Roerdomp, die laatste twee door De Clauwaert, weet ik nog niet: ze zijn allemaal (iets) dikker dan wat ik doorgaans van De Clauwaert in mijn kasten had staan en ik kan ze niet beoordelen zonder dat ik ze gelezen heb. Maar wat voorliggend De koning van Tahoua betreft: ja, dat gaat ook richting zolder.

En wel om dezelfde redenen waarom zovele andere verhalen uitgegeven in de Novellenbibliotheek van De Clauwaert die weg zijn gegaan: het is lief, het is ‘schoon’, het is zelfs zeer Vlaams van karakter (al gaat het dan over Afrika), maar het handelt niet over iets uitzonderlijks, het is niet bijzonder mooi geschreven, het is gewoon een zoveelste tranche de vie. En Herman Vos brengt het dan wel met een zekere afstandelijkheid, het blijft toch een verhaal dat je in een paar zinnen kan samenvatten: belgische troepen ‘helpen’ een streek in de Sahel waar semi-permanent honger heerst. Ze hebben daarbij als uitvalsbasis een stadje uitgekozen, Tahoua (in Niger), waar ze ook een jaar eerder al geweest zijn, en waar “het jongetje Ibrahim” achter hen aan beginnen lopen is en zo een ‘job’ in de keuken en de vriendschap van de Vlaamse “chef” heeft veroverd. Bij hun terugkomst krijgt “het jongetje Ibrahim” die job opnieuw en ook de Vlaamse “chef” Tack sluit hem terug in z’n armen, maar de familie van “het jongetje Ibrahim” en de stad zijn er intussen niet dommer op geworden en “het jongetje Ibrahim” leert samen met de militairen daardoor ook wat bij. Eind slecht, al slecht. De “Koning van Tahoua” is terug koning af; de leeslessen kunnen weer ophouden; of de belgen nog ooit terugkomen, is onzeker; al hun werk blijft het effect hebben van een druppel op een gloeiende plaat.

Dat van dat “jongetje Ibrahim”, ook “51” genoemd (vanwege een voetbalhemdje met dat cijfer op dat hij gekregen heeft van “de chef”), gaat overigens door van begin tot einde. “Het jongetje Ibrahim, het zoontje van Salidou en Falamatou, werd door Allahs bliksem getroffen. Dat gebeurde vlak vóór de nieuwe moskee van Tahoua. Daar stond Ibrahim vele sekonden lang als versteend. Twee blauwwitte Touaregs keken toe en lachten met hun ogen. Ze zagen het kereltje luisteren als een gazelle die onraad ruikt, en dan wegschieten alsof het werkelijk door een leeuw werd opgejaagd. Het jongetje rende en rende. Eerst naar huis, en de mensen hoorden mama Falamatou die hem met schrille stem wat nariep. Dan ging het dwars door het stadje, en dat is voor een klein jongetje toch een hele afstand”, heet het aan het begin. “Hij zag het jongetje boven op de Landrover en mama Falamatou die wuifde. Toen sloot zich de deur achter hem en hij hoorde dat de motoren werden gestart. Hij gespte zich in en sloot de ogen. In de lege vliegtuigromp was hij alleen met de korporaal.”, luidt het helemaal aan het einde. Dat “alleen” slaat dan natuurlijk op het feit dat “het jongetje Ibrahim” niet mee kan naar belgenland – toen dit boekje in 1976 uitgegeven werd, waren de volksverhuizingen richting Europa nog niet op gang gekomen; als dat wél zo geweest was, had dat einde op niks geslagen -, maar het als met een camera registreren van de ‘feiten’ is dus de manier waarop Vos de eerder genoemde afstand bewaart of toch minstens doet alsof hij afstand bewaart. Iets wat hij gezien de opdracht in het begin van dit boekje sowieso niet hoefde te proberen: “51 bestaat. En de mensen die hem een betere kans wilden geven. Aan hen, en aan allen die zich hebben ingezet voor de Operatie Sahel is dit boek opgedragen”.

Sympathiek van Herman Vos ongetwijfeld, misschien heeft een van de bij die operatie betrokken militairen dit boekje zelfs wel gelezen, maar dat maakt van dit vijftig jaar geleden uitgegeven verhaaltje nog geen literatuur.

Björn Roose

August Vermeylen – Jan Venstermans (boekbespreking door Björn Roose)

Lichtelijk arrogant, en duidelijk behept met een lui oog, kijkt het onderwerp van voorliggend boekje me aan van op de cover ervan: August Vermeylen was mogelijk gewoon een man die zich gráág vanuit kikvorsperspectief liet fotograferen, maar gezien het aantal verschillende portretten van hem dat aldus gemaakt is, ben ik geneigd te denken dat hij ook effectief graag op mensen neerkeek. Uit de werken van hem die ik in mijn kasten zitten heb – ééntje: De Vlaamse letteren van Gezelle tot heden – kan ik dat niet afleiden (wegens nog niet gelezen), maar na het (wél) lezen van deze korte biografie van de hand van Jan Venstermans, heb ik in ieder geval de indruk dat ik er wat dat betreft niet helemaal naast zit.

Al twijfelde ik bij het lezen van het Woord vooraf in deze, overigens van de uitstekende titel August Vermeylen voorziene, biografie toch even aan of Venstermans op zijn beurt opkeek naar Vermeylen: “Het is eigenaardig dat de vernieuwing van onze literatuur is uitgegaan van figuren wier zuiver creatief werk zeer beperkt is. Buiten enkele gedichten en prozastukjes zonder veel waarde, heeft Vermeylen slechts twee romans geschreven: De Wandelende Jood, in de bruisende periode van zijn jeugd en Twee Vrienden, waarvan het ontwerp reeds ontstond toen de eerste roman werd ontworpen (1897), maar ongeveer veertig jaar later, op het einde van zijn leven slechts, werd uitgewerkt.”

“Op het einde van zijn leven”, zijnde in 1943 (hij overleed in 1945), in volle oorlogstijd, zonder dat hij daarin werd gehinderd door de Duitse bezetter, terwijl die Duitse bezetter toch “bij het uitbreken van de oorlog (…) besliste (…) dat Vermeylen zijn ambt niet verder mocht waarnemen. De toegang tot de senaatsgebouwen en zelfs tot de universiteitsbibliotheek werd hem ontzegd en hij mocht nergens in het openbaar optreden.” Eigenaardig, maar het kan nog eigenaardiger: Vermeylen was gecoöpteerd senator voor de socialisten, wat enige aversie vanwege de nationaal-socialisten kan verklaren, maar de universiteit waarvan sprake, was die van Gent. Een universiteit waarvan hij van 1930 tot 1933 rector was geweest en “voor de volledige vernederlandsing” waarvan hij “tientallen jaren had (…) geijverd”. Een vernederlandsing die, pro memoriam, tijdens de Eerste Wereldoorlog ook een eis was van de Activisten, die daartoe op de toénmalige Duitse bezetter rekenden, maar waartoe Vermeylen niet behoorde: “Hij speelt een rol in het Vlaamse passivisme [afwachten dus, noot van mij] en hij acht het noodzakelijk sommige van zijn vrienden, die het activisme verkozen hadden, te bestrijden, maar na de oorlog zocht hij onmiddellijk wat de Vlamingen verenigt.”

Op z’n minst schijnbare tegenstrijdigheden wat dat betreft, maar dat kwam bij Vermeylen wel vaker voor (en dat los van het feit dat de reden voor zijn “passivisme” de volgende was: “omdat hij, overtuigd van een Duitse nederlaag, na de wapenstilstand in Vlaanderen zelf een reactie verwachtte die veel kwaad zou berokkenen aan de Vlaamse zaak”). Hoewel hij bijvoorbeeld Pjotr Kropotkin (door Venstermans aangeduid als “Kropotkine”), prins-annex-theoreticus-van-het-anarch(ocommun)isme, bij momenten bijna plagieerde, verdedigde hij, minstens volgens Venstermans, “geenszins (…) een anarchistisch communisme”. Wat meer is: “Wij kunnen niet bewijzen of zijn individualisme reeds beïnvloed was geworden door de lezing van Stirner en Nietzsche”, maar “Vele opvattingen komen reeds met de hunne overeen”. Trouwens, schrijft Venstermans, die opvattingen “zijn zo algemeen en trouwens ook bij Wagner, Emerson e.a. weer te vinden”. Bij Wagner, stel je voor. Uitgerekend bij Wagner. Moet er nog iemand een open deur hebben? Waarlangs dan misschien ook de volgende paragraaf kan binnen gestoken worden?: “Tijdens zijn verblijf te Berlijn en te Wenen heeft Vermeylen alleszins Stirner en Nietzsche gelezen of herlezen. Deze twee Duitse filosofen hebben meer op hem ingewerkt dan Kropotkine en Élisée Reclus.” Maar Stirner dan toch meer dan Nietzsche, volgt al meteen daarna: Vermeylen “worstelde immers met het probleem individu-gemeenschap, en dit laatste element ontbreekt volledig bij Nietzsche.” Beetje kort verteld misschien om de marsrichtingen van Vermeylen goed te kunnen volgen, maar Vermeylen zat er in zijn jeugd in ieder geval niet mee om van marsrichting te wisselen, zei het dat hij niet altijd het lef had om dat openlijk te doen: “Dat Vermeylen zich stilaan verwijderde van het anarchisme bewijst zijn artikel Anarchie geen leer (Ontwaking, 1896, nr. 8, blz. 57-59) waarin hij vinnig, alhoewel onder een pseudoniem, tegen het anarchisme reageerde. Wellicht durfde hij er niet openlijk voor uitkomen, op een ogenblik dat zijn omgeving de anarchistische opvattingen nog verdedigde.” Ga met zo’n ‘individualisten’ naar de oorlog, nietwaar? Of ga met zo’n ‘individualisten’ helemaal nergens heen: “1896 [het jaar waarin hij vierentwintig werd, noot van mij] beschouwen we [ook Venstermans heeft het, zoals Adriaan de Roover in zijn biografie van Paul van Ostaijen, over zichzelf als “we”, noot van mij] als het einde van de ontwikkeling van Vermeylens levensbeschouwing. Al wat hij later geschreven heeft zijn herhalingen of aanvullingen.” “Het opstel Eene Jeugd (V.N.S., N.R., 1^e jrg., nr. 4, 1896, blz. 233-244) [waarbij “V.N.S.” overigens staat voor Van Nu en Straks, noot van mij] mag”, aldus nog Venstermans, “beschouwd worden als een afrekening met het verleden en tevens als een berusting in de onmacht de geheimenis van het leven te doorgronden en een positieve norm te vinden, waarop het leven kan gevestigd worden. In Eene Jeugd wordt het zoeken naar een wereldbeschouwing beschreven, zoals trouwens ook symbolisch in De Wandelende Jood en Twee Vrienden, met een tussenruimte van zesendertig jaar, maar beide opgevat in 1897.” Op een leeftijd waarop ik nog een verleden moest beginnen opbouwen, ging Vermeylen dus het zijne al te lijf. Op een leeftijd waarop ik, eerlijk is eerlijk, geleidelijk van anarchisme naar nationalisme overstapte (een beweging die ik nooit helemaal afgemaakt heb), vond hij al dat hij genoeg stappen had gezet. Op een leeftijd waarop ik nog steeds mezelf bijstuur wat mijn ideeën betreft (en daar nooit spijt van heb), zijnde de leeftijd die ik nu heb, was Vermeylen al jaren lid van bezadigde verenigingen als de Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde en de Vlaamse Club voor Kunsten, Wetenschappen en Letteren. Mij lijkt dat wel héél lang aanmodderen, maar Venstermans omschrijft het anders: “Uit de overvloed van filosofische systemen en sociale stromingen had Vermeylen omstreeks 1896 een eigen houding tegenover het leven opgebouwd, die in haar bijzonderheden niet oorspronkelijk was, maar als geheel wel een persoonlijke stellingneming was, niet tegenover het universum, zodat hij een hele wereldbeschouwing of een filosofie zouden [sic] hebben uitgewerkt, maar veeleer een praktische levensbeschouwing.” “Dat is berusting, maar geen rust”, voegt Venstermans daar verder aan toe: “En wordt het zelfs geen onrust in de zin die Vermeylen juist voor zijn dood in zijn laatste artikel De Taak schreef? ‘Alles wankelt, twijfel omprangt hart en geest voor de groote vraagstukken die ons bedreigen, en vooral die vraag, die feitelijk alle andere in zich sluit: waarom leven wij? Waartoe moet het leven ons richten?’” Helaas, pindakaas, beetje laat om je na jaren “praktische levensbeschouwing” nog zo’n vragen te gaan stellen.

Maar goed, na het Woord vooraf, de Levensbeschrijving en het eerste deel van het hoofdstuk Vermeylens levensbeschouwing, getiteld Op zoek naar een levensbeschouwing – 1887-1896, volgt een hoofdstuk over de zogenaamde Hoofdproblemen van die levensbeschouwing, en in dat hoofdstuk heeft Venstermans het ten eerste over datgene waar we het al over gehad hebben, Anarchisme en het vrije individu in de gemeenschap, ten tweede over Mysterie, synthese, godsgedachte (iets waar ik niet te veel energie ga insteken, al is het maar omdat Venstermans schrijft dat “niet [blijkt] dat Vermeylen zich actief zou ingespannen hebben om een filosofische verklaring te vinden voor het mysterie”), en ten derde over Religieus gevoel, christendom en ethiek, wat me van het ‘ten tweede’ voornamelijk een gevolg lijkt en waar ik ook niet verder op in zal gaan. Net zomin trouwens als op het daarop volgende hoofdstuk, Vermeylens esthetische opvattingen. Daarin heeft Venstermans het over 1. Esthetische vorming, 2. Hoofdproblemen van Vermeylens esthetische opvattingen (die mens had volgens Venstermans kennelijk nauwelijks wat anders dan ‘problemen’) - met daaronder: a. Het scheppingsproces, b. Vorm en inhoud, c. De synthese van het kunstwerk, d. Gemeenschapskunst, en e. Kunst en moraal en de ethische waarde van de kunst -, en ten slotte 3. Literairhistorische en kunsthistorische problemen (nog méér “problemen”, inderdaad) – met als deeltjes: a. De literaire geschiedschrijving, en b. Methode inzake kunstgeschiedenis -, maar ik vond dat alles kennelijk zó interessant dat ik in de in totaal dertien bladzijden van dat hoofdstuk niet één regel aanduidde. Wat eveneens geldt voor hoofdstuk IV, Vermeylens zuiver scheppend werk, en V, De Vlaming, met uitzondering van één passage die ik ongetwijfeld heb onderstreept om ze in deze boekbespreking te gebruiken: “Het eerste deel [van Twee Vrienden, noot van mij] is te cerebraal en wie niet grondig vertrouwd is met de Van-Nu-en Straksideeën, zal het langdradig en saai vinden.” Geen idee of het ligt aan het feit dat ik ook niet meteen enorm vertrouwd ben met de “Van-Nu-en-Straksideeën”, maar ik vond deze biografie van August Vermeylen, ondanks het feit dat ze, Bibliografie en Inhoudstafel inbegrepen, amper vijfenvijftig bedrukte bladzijden telt, óók langdradig en saai.

Björn Roose