De robots van de dageraad – Isaac Asimov (boekbespreking door Björn Roose)

Eerder besprak ik van auteur Isaac Asimov al De totale robot, Een oceaan van sterren, de Foundation-trilogie, Goud, Het einde van Eeuwigheid, Nemesis, en Opnieuw de Zwarte Weduwnaars. De auteur voorstellen hoef ik dus voor wie mijn boekbesprekingen regelmatig leest (of dat net alsnog gedaan heeft door op de koppelingen te klikken) al niet meer te doen. Voor wie mijn boekbesprekingen niét regelmatig leest (en het vertikt alsnog op die koppelingen te klikken): als u te lui bent om dat te doen, dan ben ik te lui om mezelf te herhalen. Nah!

Enfin, wie Isaac Asimov niet kent en ook maar een béétje geïnteresseerd is in science fiction verdient sowieso een pak voor zijn broek, dus ik ga er van uit dat die combinatie niet voor komt. In tegenstelling tot die van detective- en robotverhaal die Asimov in voorliggend De robots van de dageraad geprobeerd en met succes volbracht heeft. “De nieuwste roman van de befaamdste SF-schrijver aller tijden”, dixit de auteur van de achterflap van deze in 1984 bij Meulenhoff verschenen vertaling van The robots of dawn, is daarom alleen al elke minuut leestijd waard: Asimov staat immers niet alleen bekend als de meester van het betere robotverhaal, maar schreef ook meesterlijke detectives. Én hij wist een vrij consistent universum te creëren, waarin hij ook dít verhaal perfect inpaste. En dat ondanks het feit dat dit verhaal een “vervolg” was op een exemplaar dat… zesentwintig jaar eerder verscheen.

Hoofdfiguur Elijah Baley, die in De robots van de dageraad van de overbevolkte, maar quasi van robots verstoken, planeet Aarde naar de dunbevolkte, maar van véél robots voorziene, planeet Aurora wordt gezonden om op die laatste de “moord” op een robot op te lossen, een “moord” die – ook volgens de waarschijnlijke ‘moordenaar’ – alleen maar kan gepleegd zijn door degene die hem laat halen, was namelijk óók de hoofdfiguur in The caves of steel (De stalen holen – zoals de steden op Aarde ook nog in De robots van de dageraad genoemd worden) uit 1954 en The naked sun (De blote zon) uit 1957, waar óók – net zoals in De robots van de dageraad - R. Daneel Olivaw, een mensachtige robot, een hoofdrol in speelt. Dezelfde R. Daneel Olivaw die eveneens een hoofdrol speelt in Foundation and Earth, wat op Wikipedia tot volgende enigszins foute voorstelling van zaken leidt: “At the time of writing, Asimov conceived of The Caves of Steel as completely distinct from his Foundation Trilogy, published a few years earlier. Decades later, however, Asimov linked them, making the time of Caves of Steel a much earlier part of an extensive future history leading up to the rise of the Galactic Empire, its fall and the rise of two Foundations to replace it – with the Robot R. Daneel Olivaw, introduced in Caves of Steel, turning out to have survived over tens of thousands of years and have played a key role in the eras of both the Empire and the Foundation(s)”. “Ten tijde van het schrijven van het verhaal ontwierp Asimov De stalen holen als volledig afgescheiden van zijn Foundation-trilogie, die een paar jaar eerder werd gepubliceerd. Decennia later echter koppelde Asimov die, van De stalen holen een veel eerder deel makend van een uitgebreid toekomstig verleden dat zou leiden tot de opkomst en val van het Galactisch Imperium en de opkomst van de twee Foundations die het zouden vervangen – met de robot R. Daneel Olivaw, geïntroduceerd in De stalen holen, die uiteindelijk tienduizenden jaren blijkt overleefd te hebben en een sleutelrol te spelen in de tijden van zowel het Imperium als de Foundation(s).” Niet helemaal juist omdat de eigenlijke connectie niet ligt tussen De stalen holen en de Foundation-trilogie, maar tussen De robots van de dageraad (en later Robots en Imperium, het vierde boek waarin R. Daneel Olivaw voorkomt) en De Foundation en Aarde, het in 1986 gepubliceerde tweede vervolg op de Foundation-trilogie (gepubliceerd in 1951, 1952 en 1953, waaraan in 1988 en 1993 ook nog eens twee prequels zouden gebreid worden), maar wél aantonend wat Asimov al met de Foundation-trilogie zelf had aangetoond: dat hij een eigen universum, een eigen wereld kon creëren zónder buitenaardse wezens (zijn robots zijn geen mensen, maar wel vaak onmenselijk menselijk), waarin werkelijk álles samenhangt. Een eigen universum dat hem niet belette voor ándere auteurs een universum te creëren waarin wél buitenaardse wezens aanwezig waren (het universum dat bekend werd als Isaac’s Universe) en nog ándere van zijn verhalen, die verder geen deel uitmaken van dat universum aan dat universum vast te maken. Ja, Aurora komt voor in elk verhaal waarin R. Daneel Olivaw een rol speelt én in Prelude op de Foundation, maar Susan Calvin, die alleen maar een rol speelt in veel “vroegere” robotverhalen, en de telepathische robot waarmee ze geconfronteerd wordt in het uit 1941 daterende Liar! (Leugenaar) hebben ook de status van mythe bereikt op datzelfde Aurora, net zoals die ándere robot, Andrew Martin, uit Bicentennial Man/Positronisch brein. Met dien verstande dat de bewoners van Aurora eigenlijk niet willen geweten hebben dat robots een Aardse uitvinding zijn… net zomin als de bewoners van Aarde dat eigenlijk nog willen weten.

Nu, da’s allemaal randinformatie, die ik u alleen maar meegeef omdat ik u uiteraard niet de plot van De robots van de dageraad kan meegeven. Als ik dat wél deed, zou u zich bijvoorbeeld gaan afvragen of het wel logisch is dat R. Daneel Olivaw in de tweede sequel op de Foundation-trilogie degene is die al duizenden jaren een sleutelrol heeft gespeeld in de geschiedenis van het Imperium en de Foundation(s). En ik zou misschien ook gaan uitweiden over Gladia Delmarre, ook wel Gladia Solaria genaamd, waarmee Elijah Baley intiem wordt in De robots van de dageraad, terwijl hij het nét niet werd in De blote zon, maar dan zou ik u ook méér moeten vertellen over De blote zon, terwijl ik dat boek ooit wel gelezen heb, maar (nog) niet in mijn kasten heb staan. Of ik zou u nóg eens uitleg gaan geven over de door Asimov bedachte Drie wetten van de robotica, die zo fundamenteel zijn voor het gedrag van elk van zijn robots, maar desondanks telkens weer tot verschillende uitkomsten leiden en in dit verhaal de hoofdverdachte van de robotmoord tot het theoretisch bedenken van de psychohistorie, een wetenschap die uiteraard – zoals elke lezer van Asimov weet – pas ten tijde van het Imperium, en dus de Foundation-trilogie, door Hari Seldon wordt gevestigd (maar desalniettemin ook als échte wetenschap bestaat). Of ik zou kunnen wijzen op wéér een andere link, met name die tussen Nemesis en dit verhaal, wat betreft de angst van de “Ruimtelingen”/kolonisten voor al die virussen en bacteriën van de Aardlingen. Of op de link tussen Het einde van Eeuwigheid, of beter: het gegeven dat mensen daar géén einde willen aan maken, en het gedrag van de bewoners van de vijftig Ruimtewerelden (waarvan Aurora er een is), een gedrag dat er toe geleid heeft dat het nemen van risico’s en gevaren volkomen uitgesloten wordt en de toekomst er dus oneindig saai uitziet. Of op het verband tussen Het getal van het beest van Asimovs goede vriend Robert A. Heinlein en, weerom, voorliggend boek (als u het leest, komt u er zelf wel achter). Of ik zou het gaan hebben over de, bijzonder grappige, draai die Asimov geeft aan een term als “globalisten”, zijn alternatieve kijk op aardse toiletten (en bijvoorbeeld het feit dat we, wat politiek-correcten daar ook van mogen denken, als man niet graag een vrouw tegenkomen op het toilet en omgekeerd), of de angst voor alles wat natuurlijk is, maar het – ook al in onze tijd – steeds minder lijkt voor mensen die met wat natuurlijk is zo weinig mogelijk in contact willen komen. Ik zou u met andere woorden kunnen gaan bezighouden met citaten als dit: “Baley voelde koude lucht rond zijn voet kronkelen en koud water spetteren. Het was een angstwekkend ongewoon gevoel, maar hij kon het portier niet dicht laten gaan, want dan zou hij het niet weer open weten te krijgen. Hoe maakten de robots die deuren open? Voor de deelgenoten van deze beschaving was dat natuurlijk geen vraagstuk, maar in wat hij gelezen had over het leven op Aurora was geen aanwijzing voorgekomen hoe je het portier van een gewone zwever openmaakt. Alles wat van belang is wordt als bekend verondersteld. Men gaat ervan uit dat je het weet, ook al word je in theorie juist ingelicht.” Waarna ik – u kent mij, ik verbind aan mijn boekbesprekingen graag iets van mezelf – u dan lastig zou vallen met bijvoorbeeld dat verhaal over hoe ik mijn eerste auto de parkeerplaats moest uitduwen omdat niemand me gezegd had hoe ik zo’n verdomde Opel in zijn achteruit moest zetten, of dat ik niet wist hoe je in een gsm moest spreken omdat ik in 1996, het jaar waarin ik mijn eerste Nokia moest aankopen van mijn toenmalige baas, nog nooit iemand met een gsm had gezien. En met zo’n verhalen wil ik u echt niet lastigvallen. U kan uw tijd zinniger gebruiken. Bijvoorbeeld om De robots van de dageraad op de kop te tikken en te lezen. Da’s beslist een aanrader.

Björn Roose

Reisdoel: menselijk brein – Isaac Asimov (boekbespreking door Björn Roose)

“Dr. Isaac Asimov, Amerikaans biochemicus van Russische oorsprong, is ontegensprekelijk de grootmeester van het moderne science fiction-verhaal. Zijn Reisdoel : menselijk brein is een ongemeen boeiende en originele bestseller die niet alleen werd bekroond door The World Science Fiction Convention, maar ook werd verfilmd onder de titel ‘Fantastic Voyage’.” Dat lees ik op de binnenflap van deze in 1976 bij D.A.P. Reinaert Uitgaven uitgebrachte vertaling (van de hand van Ruud Löbler), maar dat lijkt niet helemaal te kloppen. Voorafgaand aan het verhaal en net onder de toch wel grappige opdracht (“Opgedragen aan Mark en Marcia die anders mijn arm uit het lid gedraaid zouden hebben”) valt namelijk dít te lezen: “Dit verhaal, in boekvorm verschenen en ook reeds verfilmd, heeft verscheidene geestelijke vaders die allen op velerlei wijze aan de huidige versie het hunne hebben bijgedragen. Voor ons allemaal was het een opgave die langdurige en moeizame arbeid vergde en ons voortdurend voor problemen plaatste, maar het was ook, mag ik wel zeggen, een taak die ons grote voldoening en vreugde heeft verschaft. Toen Jay L. Bixby en ik ons oorspronkelijk verhaal schreven, konden wij niet bevroeden waar dat toe zou leiden of wat er uit zou groeien onder de handen van rijkelijk met verbeeldingskracht en kunstenaarschap begiftigde mannen – Saul David, de filmproducent; Richard Fleischer, de regisseur wiens inventieve geest fantasie tot werkelijkheid maakt; Harry Kleiner, die het filmscenario schreef; Dale Hennesy, de artistieke leider, zelf kunstschilder van klasse; en de artsen en geleerden die ons zoveel van hun tijd en kennis hebben afgestaan. En ten slotte Isaac Asimov, die met zijn pen en groot talent vorm en authenticiteit wist te geven aan dit fantastisch samengaan van feiten en fictie.” Getekend: Otto Klement.

Euh… hoe zit dat nu? Wel, zo: Moraviër Otto Klement - vóór 1933 in Berlijn actief als agent voor theater- en filmacteurs, in 1936 producent van twee Engelse films (A Woman Alone en The Amazing Quest of Ernest Bliss), en vanaf 1941 in de Verenigde Staten te vinden (waar hij in 1948 de verfilming van Triumphbogen van Erich Maria Remarque, van wie ik vorig jaar nog Drie kameraden besprak, produceerde) – en Amerikaan Jerome ‘Jay’ L. Bixby (vanaf 1949 auteur van een berg science-fictionkortverhalen en westerns, plus scripts die onder andere in The Twilight Zone-serie en Star Trek gebruikt werden) schreven inderdaad samen het verhaal waarop de film Fantastic Voyage gebaseerd werd. Richard Fleischer, die in de jaren 1980 nog (om het maar bij iets héél bekend te houden) Conan the Destroyer (het vervolg op Conan the Barbarian) en Red Sonja (het vervolg daar weer op) voor zijn rekening zou nemen, zat effectief in de regisseursstoel, en Saul David (die in 1976 de film Logan’s Run, waarvan later een serie werd gemaakt – o, jeugdherinneringen -, zou draaien) was producer van dienst. Harry Kleiner, van wie ik me nog de jaren-tachtigfilms Extreme Prejudice en Red Heat kan herinneren, tekende verantwoordelijk voor de screenplay. Maar Isaac Asimov… was in dit verhaal ei zo na niet opgedoken.

Toen Bantam Books, de uitgeverij waarvoor Saul David van 1950 tot 1960 gewerkt had, de rechten had gekocht om van de film een boek te maken (van verhaal naar film naar boek, volgt u nog?), trok die uitgeverij namelijk wel naar Asimov om dat werk voor zijn rekening te nemen, maar die weigerde. Hij vond het “Hackwork (…) Beneath my dignity”. Enig aandringen van de uitgever, wellicht vergezeld van een verhoging van de prijs, konden hem in april 1965 – toen de productie van de film al een tijdje bezig was – echter alsnog overhalen het scenario te lezen. Waarna Asimov nog steeds niet helemaal aan boord was: los van het feit dat de kern van het verhaal rond miniaturisatie draaide (iets wat volgens hem als biochemicus fysiek onmogelijk was) zat het scenario zijns inziens ook nog tjokvol gaten. Hij vroeg dus permissie om het boek te schrijven zoals híj het voor zich zag en kreeg die. Gevolg daarvan was onder andere dat die miniaturisatie véél beter uitgewerkt werd dan in het filmscenario, dat er aandacht besteed werd aan de effecten die die miniaturisatie op de tijd zou hebben, en… dat er geen losse eindjes, in casu (daar kom ik straks nog op terug) het wrak van de Proteus en het lijk van de saboteur, achter zouden blijven. Asimov begon uiteindelijk op 31 mei 1965 aan het schrijven van het boek en was daarmee klaar op 23 juli van datzelfde jaar (niet slecht voor een boek dat tweehonderddertig bladzijden dik is).

Gevolg was dat zowel de paperback-editie als de hardcover-editie (die er kwam op uitdrukkelijk verzoek van Asimov, die niet wou dat zijn boeken alleen als paperback verschenen) op de markt beschikbaar kwamen vóór de film in de bioscoopzalen te zien was. Dat laatste, te wijten aan problemen bij de productie, gebeurde immers pas in augustus 1966, terwijl zelfs de hardcover er al in maart van dat jaar was. Daardoor dacht het grote publiek dat de film gebaseerd was op het boek van Asimov, iets wat kennelijk nogal pijnlijk was voor Otto Klement: Asimov moest het stellen met het geld dat hij gekregen had voor het omzetten van het scenario in een boek, maar kreeg geen royalties gezien de rechten op het oorspronkelijke verhaal in handen van Klement bleven. Tegen de tijd dat de hardcover-editie verscheen, wist een andere uitgever Klement er echter van te overtuigen toch een kwart van de royalties aan Asimov te geven en nadat Klement zelf met The Saturday Evening Post had onderhandeld om het sterk ingekorte verhaal van Asimov in episodes te publiceren, mocht Asimov rekenen op de helft van de betaling daarvoor.

Waarmee we er zijn wat die eigenaardige introductie door Otto Klement betreft, maar nog niet wat de rest van de Fantastic Voyage en de rol van Asimov daarin aangaat. Asimov was namelijk nog niet tevreden met zijn werk: hij had dan wel een aantal aanpassingen mogen doen aan het scenario, maar als z’n eigen creatie kon hij het boek niet beschouwen. ‘Toevallig’ kreeg hij in 1984 de vraag een – jawel – Fantastic Voyage II te schrijven, waarvan dan een film zou gemaakt worden. De plannenmakers hadden zelfs al een “suggested outline” geschreven, maar Asimov zag die “outline” absoluut niet zitten, dus ging de opdracht naar Philip José Farmer, vooral bekend van de reeksen World of Tiers en Riverworld, die inderdaad een verhaal schreef dat dicht tegen die “outline” aanzat, maar dat verworpen werd, ondanks het feit dat Asimov aandrong het aan te nemen. Waarop Asimov dan maar weer zelf aan de slag ging en in 1987 bij zijn vaste uitgever (Doubleday) Fantastic Voyage II: Destination Brain verscheen, dat echter ondanks die ‘II’ géén vervolg was op Fantastic Voyage, maar een volledig nieuw, van het origineel losstaand verhaal, een ‘reboot’. Geen vervolg en ook geen voer voor een film, zo bleek. Alhoewel… sinds op zijn laatst 1997 spookt het maken van een remake (een reboot misschien?) kennelijk door het hoofd van James Cameron (u onder andere bekend van Aliens, The Abyss, Terminator, Titanic en de Avatar-serie) en die liet in april van dit jaar nog weten dat hij toch nog van plan zou zijn “very soon” met het project van start te gaan. Wat dan weer geheel losstaat van het uit 2001 daterende boek Fantastic Voyage: Microcosm van Kevin James Anderson, een science-fictionauteur die vooral bekend is als schrijver van spin-offs voor onder andere Star Wars en The X-Files en samen met Brian Herbert de series Prelude to Dune, Legends of Dune, Dune 7, Heroes of Dune, Great Schools of Dune, en The Caladan Trilogy heeft geschreven en zo een imperiumpje heeft opgebouwd op de roem die Herberts vader, Frank Herbert, wist te vergaren met de oorspronkelijke Duin-serie.

Een hele historie, inderdaad, en we zijn nog niet verder gekomen dan de intro door Otto Klement. We zullen het dus wat de inhoud betreft kort houden: een Russische geleerde, een specialist op het vlak van de al genoemde miniaturisatie, loopt over naar ‘het Westen’, maar wordt kort na zijn aankomst neergeschoten door “de Andere Zijde”. Hij overleeft het, maar een bloedklonter in zijn hersenen dreigt hem alsnog te doden. Die bloedklonter kan niet vanaf de buitenkant weggehaald worden, dus zit er niks anders op dan het vanaf de binnenkant te doen. Een binnenkant die – om in het thema te blijven – alleen maar kan bereikt worden door een team van mensen te miniaturiseren, een nooit eerder ondernomen experiment, en hen in een eveneens geminiaturiseerde duikboot de bloedbanen van de geleerde in te sturen om daar met een laser de bloedklonter te vernietigen. Op zich al goed voor een spannend avontuur, natuurlijk, een soort Il était une fois... la Vie, voor zij die zich die tekenfilmserie uit 1986 nog zouden herinneren, maar het kan altijd nog beter. Onze Russische geleerde is namelijk niet zomaar specialist op vlak van miniaturisatie: er kan nog heel wat aan verbeterd worden. Onder andere de duur ervan. Als het team, geleid door special agent Charles Grant (aan boord omdat men vermoedt dat een van de andere bemanningsleden óók wel eens voor ‘de vijand’ zou kunnen werken), ingespoten wordt in de geleerde heeft het namelijk slechts zestig minuten om zijn opdracht uit te voeren. Zestig minuten die, na de ingreep van Asimov, langer (lijken te) duren voor wie geminiaturiseerd is dan voor wie dat niet is, maar desalniettemin amper zestig minuten. Kwartiertje om vanaf het beginpunt de bloedklonter te bereiken, kwartiertje om daar het werk te doen, kwartiertje om terug te keren naar het beginpunt, kwartiertje om rustig uit het lichaam verwijderd te worden, dat alles vóór de duikboot en de bemanning weer hun oorspronkelijke grootte aannemen, wat zo niet hún dood dan toch minstens de dood van de geleerde zou betekenen en dus niet de bedoeling is. Tijd met hopen, ware het niet dat de wet van Murphy ook binnen de geleerde voluit van toepassing is – af en toe wat gestimuleerd door de saboteur uiteraard – en alles wat kán misgaan ook wel degelijk misgaat. Reisdoel: menselijk brein wordt daarmee toch wel een uniek fenomeen: een technisch-medische science fiction race tegen de klok. Met daarbovenop een detectiveverhaal, want Grant moet er in die zestig minuten ook nog achter zien te komen wie de saboteur is (en in de eerste plaats óf er wel een is), gezien die dat uiteraard niet zelf zal laten weten en er eveneens alles aan zal doen om het er zelf ook levend van af te brengen. Plus - het kan niet allemaal ernst zijn – een portie romantiek (uitgaand van onze special agent met als onderwerp de enige vrouw aan boord – o jawel, er is een vrouw aan boord!) én hier en daar wat filosofie, een element waarvan ik vermoed dat Asimov het er zelf ingestoken heeft (ik heb de film nooit gezien).

Filosofie over de vertechnisering (toen al) bijvoorbeeld: “We leven in een elektronisch tijdperk, Grant. Alles wat we doen, doen we met onze op transistors levende bedienden in de hand. Elke vijand die we hebben, verjagen we door manipulaties met stromen elektronen. We hadden de route op elke denkbare wijze beveiligd, maar uitsluitend tegen elektronische vijanden. We hebben geen rekening gehouden met een auto met een levende man aan het stuur, of met geweren met levende mannen aan de trekkers.” Of over gevaarlijke uitvindingen: “Carter interrumpeerde: ‘(…) We maken dit soort dingen al mee sinds de uitvinding van de atoombom. Er zijn altijd mensen die denken dat nieuwe gevaarlijke ontdekkingen, door geheimhouding genegeerd kunnen worden. Maar ze vergeten dat op een bepaald moment de tijd rijp is voor iets nieuws en dat je dat niet tegen kunt gaan. Als Benes was gestorven zou de formule voor ongelimiteerde miniaturisatie volgend jaar zijn gevonden of over vijf jaar of iets dergelijks. Alleen zouden Zij in dat geval de eersten geweest kunnen zijn.’ ‘En nu zijn Wij de eersten,’ zei Grant, ‘en wat gaan Wij ermee doen? Ons einde zoeken in een laatste oorlog? Misschien had (...) wel gelijk.’ Carter zei droog: ‘Of misschien zal het gezonde, menselijke verstand aan beide zijden zegevieren. Tot dusver is dat het geval geweest.’” Of, ten slotte, zelfs over de ziel, wanneer twee wetenschappers daarover discussiëren: “‘(…) Waar is de menselijke ziel Duval?’ ‘Omdat ik je die niet kan aanwijzen denk je zeker dat die niet bestaat?’ vroeg Duval. ‘Waar is het genie van Benes? Je zit nu in zijn brein. Wijs me zijn genie maar aan.’”

En dat alles te midden van passages langs watermoleculen, rode bloedlichaampjes, witte bloedcellen, enzovoort: “Het was kolossaal groot, melkachtig van kleur en pulserend. Het was granuleus en in de melkachtige massa zaten zwarte glittertjes, flonkerende stukjes die zo diepzwart waren, dat zij leken te gloeien met een onwezenlijk en verblindend licht. In het binnenste van de massa bevond zich een donkere plek, vaag zichtbaar door de melkachtige omgeving, die een vaste, onveranderlijke vorm had. De omtrekken van het hele ding waren niet goed te onderscheiden, maar plotseling strekte het een melkachtige arm uit in de richting van de slagaderwand en de massa scheen daar in te vloeien. Het was niet duidelijk meer te zien omdat het aan het gezicht werd onttrokken door de voorwerpen dichterbij. ‘Wat was dat in vredesnaam?’ vroeg Grant. ‘Een witte bloedcel natuurlijk. Er zijn er niet zoveel van; tenminste niet in vergelijking met de rode bloedlichaampjes. Er zijn ongeveer zeshonderdvijftig rode tegen één witte. De witte zijn echter veel groter en zij kunnen zich niet zelfstandig verplaatsen. Sommige kunnen zich zelfs helemaal uit een bloedvat werken. Het zijn vreesaanjagende dingen als je ze op deze schaal ziet.” Van de beschrijving van hele universa van sterren naar het universum binnen elk van ons, Asimov blijft een meester in de levend(ig)e beschrijving ervan. Zoals hij ook niet nalaat de lezer zélf aan te zetten tot wat nader onderzoek: “De biofysica van Belinski begrijp ik geloof ik wel, maar zijn wiskunde is me te machtig.”; “De beweging van Brown”; “De wetten van de hydrodynamica”; “Valvula tricuspidalis vooruit.”; “Van der Waals-krachten”; een paar regels uit The Prelude van William Wordsworth;… Enige uitleg krijg je er wel bij, wat de wetenschappelijke termen betreft in een Appendix achteraan in het boek, maar toch ook wel wat goesting om er zelf eens verder in te duiken, niet?

Wat me bij de manier brengt waarop hoofdstuk 11 eindigt: “Reid zei: ‘Ik vermoed dat het een of andere mechanische storing is.’ ‘Jij vermoedt! zei Carter met bijtend sarcasme. ‘Ik denk niet dat ze gestopt zijn om eens rustig te gaan zwemmen.’”. Waarna hij hoofdstuk 12 begint met: “Alle vier, Michaels, Duval, Cora en Grant, hadden nu hun nauwsluitende, antiseptische witte zwempakken aan. Ze hadden allemaal een zuurstofcilinder op hun rug, een schijnwerper op hun voorhoofd, zwemvliezen aan hun voeten en een radiozender en ontvanger aan hun respectieve monden en oren. ‘Je zou het kunnen vergelijken met onderwatersport,’ zei Michaels, terwijl hij zijn helm recht zette, ‘en ik heb nog nooit aan onderwatersport gedaan. Om het dan voor het eerst te moeten doen in iemands bloedbaan…’” Zeer tongue in cheek, van de ene bloedernstige passage naar een andere gaand, maar onbetwistbaar hilarisch.

In tegenstelling tot Asimovs kennis van de actuele stand van de wetenschap. Pas in 1959 had Albert Hibbs aan Richard Feynman - wiens naam u ook zal aantreffen in het door mij onlangs besproken Waarom niemand kwantum begrijpt van Frank Verstraete en Céline Broeckaert en Ruimte voor vrijheid van Gerard Bodifée - gesuggereerd dat er misschien een medisch gebruik van zijn theoretische micromachines mogelijk was, een idee dat Feynman opnam in zijn in datzelfde jaar gepubliceerde essay There’s Plenty of Room at the Bottom, maar Asimov liet het in 1965 al zeggen door een van zijn personages: “Misschien kunnen kleine huishoudrobots door de bloedvaten worden gestuurd om de rommel op te ruimen. Of misschien kan elk mens op jeugdige leeftijd worden ingespoten met een permanent leger van zulke bloedvatschoonmakers (…)”. De nanobots dus, die volgens velen nog steeds tot het rijk van de science fiction behoren, maar in de wetenschappelijke wereld al lang geen fictie meer zijn.

Soit, afsluiten doe ik graag met een knipoog van Asimov naar zijn collega Robert A. Heinlein, die ik ook al noemde in mijn recente bespreking van John Vermeulens De binaire joker en uiteraard mijn bespreking van Heinleins Het getal van het beest, waarin die laatste overigens ook knipoogt naar Asimov. Als Asimov namelijk schrijft over “een grijpermechanisme”, dat “een gigantische waldo [is], zo genoemd door enkele der eerste kerngeleerden naar een figuur uit een science fiction verhaal uit omstreeks 1940”, dan verwijst hij naar het kortverhaal Waldo dat in augustus 1942 gepubliceerd werd in Astounding Magazine, het blad waarin vanaf dat jaar ook Asimovs Foundation-trilogie in episodes verscheen. Een kortverhaal gepubliceerd onder de schrijversnaam Anson MacDonald, maar sinds 1950 in boekvorm (Waldo and Magic, Inc.) verkrijgbaar met de naam Robert A. Heinlein op de cover. Voor ik mezelf dáár weer in verlies, ga ik deze boekbespreking afsluiten.

Björn Roose

De dreiging van Callisto (Isaac Asimov) - boekbespreking door Björn Roose

Laat ons wel wezen, als de naam Isaac Asimov u niets zegt, bent u nooit geïnteresseerd geweest in science fiction. Hoewel de schrijver intussen alweer zesentwintig jaar dood is, moet hij gedurende zijn leven zo'n beetje de meest productieve schrijver ooit geweest zijn (ook in het algemeen, nog los van het feit dat hij het bij lange niet alleen bij science fiction hield) en werd hij algemeen beschouwd als een van de "Grote Drie" van de science fiction, samen met Robert A. Heinlein en Arthur C. Clarke. Onder zijn bekendste werken vallen niet alleen de drie boeken rond de Foundation - Foundation, Foundation and Empire, en Second Foundation -, maar ook de zogenaamde Robot-serie. Die laatste is in het Nederlands gebundeld in De totale Robot en omvat tientallen verhalen waarin vaak de zogenaamde drie wetten van de robotica een hoofdrol spelen.

Over die laatste heb ik het nog in een volgende bespreking, maar van deze bespreking van De Dreiging van Callisto maak ik gebruik om te vertellen dat Asimov, ondanks het feit dat hij behalve schrijver ook professor in de biochemie aan de universiteit van Boston was, meer dan 500 boeken schreef of redigeerde, zo'n 90.000 bekende brieven en postkaarten op zijn palmares heeft, en zijn Robot-verhalen aan de Foundation-verhalen linkte via een andere serie (hoewel niet echt in serie verschenen), zijnde die rond het Galactic Empire, en daarmee een geünifieerde "geschiedenis van de toekomst" schreef, zoals ook Heinlein dat deed. Daarnaast schreef hij echter ook wetenschappelijke werken over onder andere astronomie, wiskunde, geschiedenis, chemie en de werken van William Shakespeare, fantasy-verhalen, detectives (onder andere rond de Black Widowers), en novellen als Nightfall. Dat laatste werd in 1964 door de Science Fiction Writers of America uitgeroepen tot beste science fiction kortverhaal ooit.

En met dat kortverhaal zijn we bij De Dreiging van Callisto aanbeland. Niet dat Nightfall in die bundeling - want dat is het - opgenomen is, maar De Dreiging van Callisto bevat wel de zogenaamde "vroege werken" uit de periode 1939-1940, zijnde de eerste kortverhalen die Asimov gepubliceerd kreeg. Het zijn er acht in totaal: De Dreiging van Callisto (uiteraard), Ring om de Zon, Het luisterrijk Bezit, Trends, Een wapen, te vreselijk om te gebruiken, Zwarte Broeder van de Vlam, Halfbloed, en Het geheime Zintuig. Tussen de verhalen in, lees je de commentaren van Asimov in verband met de publicatie van die verhalen: de afwijzingen (veel), de commentaren van hoofdredacteurs (als ze al de moeite deden), het geld dat hij er voor kreeg (doorgaans weinig), en uitleg over de verhalen die door zoveel hoofdredacteurs afgeschoten werden dat ze nooit meer aan publicatie toekwamen en "verdwenen".

Asimov is zelf verre van ál te positief over zijn eerste gepubliceerde verhalen, maar alle verhalen in deze bundel werden wel als goed genoeg voor publicatie beschouwd. En ze zijn dat in alle eerlijkheid ook. Okee, ze zijn niét zo goed als vele van zijn latere verhalen, maar ze steken nog steeds ver boven de middelmaat uit en ze lezen als een trein, een eigenschap die ook alle latere verhalen van Asimov hadden (zelfs toen het hele romans geworden waren in plaats van kortverhalen).

Zeker een aanrader dus voor liefhebbers van science fiction, deze De Dreiging van Callisto. Met wat geluk (de werken van Asimov werden ook in het Nederlands op vrij grote oplages verspreid) vind je de bundeling bijvoorbeeld nog terug in de uitgave van A.W. Bruna & Zoon uit het jaar 1977. Voor mij is het herlezen van deze bundel alvast aanleiding om ook eens op zoek te gaan naar de twee andere bundels van "vroege werken", zijnde Het Superneutron en De Rode Koningin.

Was getekend,

Björn Roose

Bicentennial man/Positronisch brein – Isaac Asimov en Robert Silverberg (boekbespreking door Björn Roose)

Alweer héél lang geleden dat ik nog een boek van Isaac Asimov besproken heb, merk ik. Van 23 juli 2018 om precies te zijn: op die datum besprak ik zowel De grote zon van Mercurius als De dreiging van Callisto, maar sindsdien niks meer. En nochtans heb ik ieder boek van Asimov dat in mijn bezit is – en dat zijn er toch 15 – gelezen. Minstens één keer, vaak meerdere keren. Zo ook het voorliggende Bicentennial man.

Gelezen inderdaad, maar niet besproken, vandaar dat ik aan hérlezen ben begonnen. Met dit Bicentennial man zelfs meteen twee van die 15 boeken ineens: Bicentennial man mag dan namelijk wel de titel zijn van de film én de titel van deze naar aanleiding van het verschijnen van de film bij Luitingh-Sijthoff gepubliceerde pocket, Positronisch brein is de oorspronkelijke naam van het boek. En ook dat staat in mijn boekenkast.

Twee titels voor één boek dus, zou je kunnen denken, maar eigenlijk is het nog wat ingewikkelder dan dat. Positronisch brein, in het Engels The positronic man, is gebaseerd op The bicentennial man. Dat laatste, een kortverhaal, – geen idee of het ooit in vertaling werd uitgegeven – verscheen in 1976 en werd geschreven door Isaac Asimov alleen. Het eerste, een roman, verscheen in 1992 en werd geschreven door Isaac Asimov en Robert Silverberg. Onmogelijk te zeggen wat het aandeel van beide auteurs in Positronisch brein is en ik heb me niet willen verliezen in zwerftochten op het internet om daar achter te komen. Het lijkt me te volstaan te zeggen dat op z’n minst de vertaling niet de indruk wekt dat de Engelse versie met twee pennen werd geschreven.

Hoe dan ook, Positronisch brein was in ieder geval een minder goed gekozen titel voor dit boek: wie de robotverhalen van Asimov kent, weet dat zo goed als ál zijn robots zijn uitgerust met zo’n positronisch brein. The positronic man, ofte “De positronische mens”, was al een stuk beter. Maar (The) Bicentennial man – de oorspronkelijke, zij het lastig te vertalen, keuze van Asimov – dekt uiteindelijk het beste de lading: Andrew Martin begint zijn leven dan wel als een robot uit de NDR-serie, maar hij eindigt het als een tweehonderd jaar oude mens.

“Mens” is hier in ieder geval de betekenis die aan “man” dient gegeven te worden. En mens is ook wat Andrew Martin na verloop van tijd wil worden. Een volwaardig mens. Wat begonnen is als een grijze zone in zijn programmatie, een foutje misschien, zijnde de aanwezigheid van creatief vermogen (volgens de ontwerper alleen maar “iets wat ook creativiteit imiteert”), brengt hem er uiteindelijk toe niet voor eeuwig te willen blijven leven. Om dat te bereiken moet hij niet alleen zichzelf herscheppen – een bezigheid die zelfs het goddelijke overstijgt en ter gelijker tijd zéér menselijk is –, maar dat ook nog doen in overeenstemming met de drie wetten van de robotica (een concept door Asimov bedacht dat in veel van zijn verhalen een centrale rol speelt):

1. “Een robot mag een menselijk wezen geen kwaad berokkenen of toelaten dat een menselijk wezen wordt gekwetst door zijn nalatigheid.”

2. “Een robot moet de bevelen opvolgen die hem door menselijke wezens worden gegeven, behalve wanneer die bevelen in strijd zijn met de Eerste Wet.”

3. “Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover die bescherming niet in strijd is met de Eerste of de Tweede Wet.”

Die wetten zijn in essentie filosofisch en hoe mensen en robots er mee omgaan is dus een bijna onuitputtelijk thema in Asimovs werken, maar in Bicentennial man wordt het thema tot het uiterste opgerokken. En de auteurs hebben dat bijzonder mooi gedaan. Vergeet in dat verband de film (met Robin Williams in de hoofdrol) en de korte samenvatting daarvan op Wikipedia: filosofie brengen in films is sowieso bijzonder moeilijk, maar het verhaal van de film wijkt ook op veel praktische punten ernstig af van dat in het boek.

Zoals ook het verhaal van Asimov en Silverberg door z’n plaatsing dicht tegen onze tijd ernstige afwijkingen vertoont ten opzichte van de realiteit, trouwens. Niet alleen wat de technologische geavanceerdheid betreft, maar ook wat onze planeet aangaat: “Hoe je het ook wendde of keerde, er was behoefte aan robots, want omstreeks die tijd was de bevolking van de aarde gaan teruglopen. Na de lange kwelling die de twintigste eeuw was geweest, was er een periode van betrekkelijke rust en harmonie, en zelfs rationaliteit – een zekere mate daarvan, in ieder geval – over de wereld gekomen. Het werd een rustiger, kalmer, gelukkiger oord. Er waren veel minder mensen, niet omdat er verschrikkelijke oorlogen en plagen waren geweest, maar omdat de gezinnen, door een voorkeur voor kwaliteit boven kwantiteit, over het algemeen kleiner waren. Ook nam de bevolking van de aarde wat af door emigratie naar nieuwe werelden – emigratie naar het uitgestrekte netwerk van ondergrondse nederzettingen op de maan, naar de koloniën in de asteroïdengordel en op de manen van Jupiter en Saturnus, en naar de kunstmatige werelden in hun banen rond de aarde en Mars.” En verder: “Steden begonnen tegenwoordig trouwens uit de tijd te raken en de mensen gaven er de voorkeur aan elektronisch te communiceren en flink wat ruimte tussen het ene en het andere huis te houden.” Niet dat die voorkeuren er niet zouden zijn (al is dat duidelijk een stuk minder als mensen een jaar lang opgesloten worden), maar de verstedelijking neemt op dit moment overal ter wereld steeds ernstiger vormen aan, net zoals de bevolkingsgroei.

Maar los daarvan, zoals gezegd, een bijzonder mooi, filosofisch boek. De filmmakers hebben er ongetwijfeld iets veel meer down to earth van gemaakt, maar de auteurs raken thema’s aan zoals het moment dat een mens ontstaat (van zodra de zaadcel binnendringt in de eicel, niet pas als hij zoveel maanden later geboren wordt); de aard van de persoonlijkheid (Kan die in de werkelijke zin van het woord origineel zijn?); de genoemde wetten van de robotica en het feit dat die in zekere zin ook gelden voor mensen (evenwel zonder dat die daartoe kunnen gedwongen worden); de uitbuiting van kunstenaars als kunstjesmakers; perfectie als beperking; schoonheid als begrip. En verder de aard van vrijheid (iets wat despoten, excuseer, democraten van tegenwoordig menen je te kunnen afnemen en dan onder voorwaarden terug te geven zonder dat je welke wet dan ook overtreden hebt en op basis van nieuwbakken regeltjes die elke morele en wetenschappelijke grond missen); vrije meningsuiting (“Hoe kun je iemand kwaad doen met een boek? Nou, door hem ermee op zijn kop te slaan, neem ik aan. Maar anders niet. Ideeën kunnen geen kwaad doen … zelfs verkeerde ideeën, zelfs domme en kwaadaardige ideeën niet. Mensen doen het kwaad. Ze pakken soms een idee op en gebruiken dat als rechtvaardiging om schandalige, misdadige dingen te doen. De geschiedenis van de mens zit vol voorbeelden daarvan. Maar de ideeën zelf zijn alleen maar ideeën. Ze mogen nooit worden onderdrukt. Ze moeten in alle openheid naar buiten worden gebracht, bestudeerd, getoetst, en, indien nodig, verworpen.”); de essentie van de persoonlijkheid (volgens de auteurs het brein, een mening die vrij algemeen gevolgd wordt, maar het brein wordt natuurlijk beïnvloed door het lichaam, dus zo eenvoudig is het mijns inziens niet); en, ten slotte, de essentie van mens zijn (“Als je een mens bent zei Andrew tegen zichzelf, ben je onderdeel van een geweldige ketting die een enorme tijdsruimte overspant en die je verbindt met al diegenen die voor jou kwamen en diegenen die later komen. En je begrijpt dat de individuele schakels van de ketting verloren kunnen gaan – sterker nog, verloren móeten gaan – maar de ketting zelf is eeuwig vernieuwend en zal voortbestaan. Mensen sterven, hele geslachten zouden kunnen uitsterven – maar het menselijke ras, de soort, leefde voort, door de eeuwen, millennia en de eonen heen, iedereen door bloedverwantschap verbonden met diegenen die eerder heen waren gegaan.”).

Laat die film dus maar voor wat ie is en lees dat boek. Zoveel filosofie in zo’n vlot leesbare vorm zal je zelden op geen tijd tot je genomen hebben. En dat terwijl het basisverhaal er niet eens onder te lijden heeft.

Björn Roose

De sprekende steen – Isaac Asimov (boekbespreking door Björn Roose)

Ik heb al wel eens eerder vermeld (in mijn bespreking van Bicentennial Man/Positronisch Brein met name) dat ik alle boeken van Isaac Asimov in mijn boekenkasten minstens één keer eerder gelezen heb (sommige zelfs al vóór ze in mijn boekenkasten terecht kwamen). Maar ook dat ik van de boeken in kwestie niet telkens een bespreking had geschreven en dat ik ze daarom opnieuw beginnen lezen was. Daarom uiteraard en ook gewoon omdat Asimov een geweldige schrijver was.

Conclusie van deze boekbespreking zal dus zijn: als u ooit De sprekende steen tegenkomt in een boekhandel (wie weet wordt het boekje heruitgegeven – mijn exemplaar verscheen in de serie Zwarte Beertjes van A.W. Bruna & Zoon in 1970; de oorspronkelijke bundeling, Asimov’s Mysteries, verscheen in 1968), op een rommelmarkt of een bibliotheekverkoop, koopt u dan dat boekje, het is de moeite waard. Hoe ik tot die conclusie gekomen ben, leest u hieronder.

Wel … omdat letterlijk geen van de in dit boekje gebundelde kortverhalen te wensen overlaat. De sprekende steen (het titelverhaal), Dood van een blondine, Het einde van de nacht, Pâté de foie gras, Poeder des doods, ‘Ik ben in Marsport zonder Hilda’, Gestrand in de ruimte, Na twintig jaar, Overlijdensbericht, Sterrenlicht, De sleutel én Biljartbal zijn stuk voor stuk schitterende crossovers tussen detective en science-fiction. En dan bedoel ik niet dat het om detectivewerk in de ruimte gaat, al komt er af en toe wat detectivewerk in de ruimte bij kijken uiteraard, maar dat de science in science-fiction ook effectief deel uitmaakt van het raadsel en, zeer vaak, de oplossing.

Ja, de sprekende steen in De sprekende steen is een sprekende steen, een silicony – waarvan Asimov een bijzonder gedetailleerde beschrijving geeft -, maar de oplossing van het raadsel dat zich in zijn aanwezigheid voltrekt, zit niet in het feit dat hij spreekt, maar in de wijze waarop hij denkt. Een wijze waarvan ene doctor Urth (uit te spreken als het Engelse “earth”) op de hoogte is en waarmee hij de officiële speurders kan helpen.

Ja, er wordt flink wat klassiek detectivewerk geleverd in Dood van een blondine, maar het is het werk van de in Sint-Petersburg geboren chemicus Friedrich Konrad Beilstein, het in 1881 verschenen Handbuch der organischen Chemie (dat tegenwoordig – nog niet toen Asimov dit verhaal schreef – raadpleegbaar is onder de vorm van de Beilstein-databank), dat de sleutel tot de oplossing vormt.

Ja, Het einde van de nacht speelt zich volledig op Aarde af, maar het is met de toenmalige wetenschappelijke kennis aangaande de andere planeten in ons zonnestelsel dat de al eerder genoemde en ook verder nog opduikende doctor Urth de moord op Romano Villiers oplost. “Toenmalige”, inderdaad, want Asimov zag zich genoodzaakt in de bundeling een noot van de auteur op te nemen, waarin hij uitlegde dat de wetenschappelijke kennis sinds het jaar waarin het verhaal geschreven werd geëvolueerd was (spoiler alert): “Een van de gegevens in dit verhaal, dat in 1956 werd geschreven, is inmiddels achterhaald; in 1965 is namelijk ontdekt dat de planeet Mercurius niet voortdurend met één kant naar de zon is gekeerd, maar in een tijdsbestek van ongeveer vierenvijftig dagen om zijn as wentelt.”

Ja, Pâté de foie gras leest als een sprookje (De gans met de gouden eieren), maar het verhaal zit proppensvol chemie en biologie. Het gaat er immers om te weten te komen waarom déze gans gouden eieren legt. Leuke vondst trouwens van Asimov om zichzelf daar ten tonele te voeren als niet meer dan de ghostwriter van de verteller: “Ook al zou ik het willen, mijn ware naam kan ik u niet noemen en onder de gegeven omstandigheden heb ik er ook totaal geen zin in. Zelf ben ik niet zo’n geweldig stylist en daarom heb ik Isaac Asimov gevraagd dit voor mij op te schrijven. Ik had twee redenen om hem te benaderen. In de eerste plaats is hij biochemicus, dus begrijpt hij wat ik hem vertel, althans een gedeelte ervan, en in de tweede plaats kan hij schrijven ; tenminste, hij heeft een flink aantal boeken op zijn naam staan, wat natuurlijk niet hetzelfde is.” Waarna de verteller, op het einde van het verhaal en omdat hij er samen met zijn collega’s wetenschappers niet uitkomt, ook nog de lezers van Asimov bij de kwestie betrekt: “In een armzalige poging om leuk te zijn zei ik: ‘We zouden een advertentie in de krant kunnen zetten!’ En dat bracht me op een idee. ‘Science fiction,’ zei ik. ‘Wat?’ zei Finley. ‘In science-fictiontijdschriften worden vaak onwaarschijnlijke nepverhalen afgedrukt. De lezers vinden dat leuk. Ze interesseren zich ervoor.’ Ik vertelde over de verhalen van Asimov die ik ooit gelezen had. Mijn gehoor luisterde, maar weinig enthousiast. ‘We zullen zelfs niet in conflict komen met de veiligheidsvoorschriften,’ zei ik, ‘want niemand zal het geloven.’ Ik memoreerde Cleve Cartmill, die al in 1944 een verhaal gepubliceerd had waarin de atoombom ter sprake kwam. De FBI was toen zo verstandig geweest zich kalm te houden in plaats van er een rel van te maken. ‘En liefhebbers van science-fictionverhalen zitten vol ideeën. U moet dat soort mensen vooral niet onderschatten. Ook al weten ze van een verhaal dat het een grap is, toch overladen ze de uitgever met tips en aanwijzingen. En aangezien wij om ideeën verlegen zitten, omdat we op een dood spoor zijn beland, hebben we niets te verliezen.’”

Ja, Poeder des doods gaat over een moord op – Isaac Asimov was immers, zoals hierboven aangegeven, behalve schrijver ook biochemicus – een chemicus, en de manier waarop de moord gebeurd is wordt ook vrij snel ontdekt, maar de fout in het denkpatroon van de killer kan – zoals in Het einde van de nacht – alleen maar veroorzaakt zijn doordat deze afkomstig is van een bepaalde plek in het zonnestelsel, in dit geval een maan van Saturnus.

Ja, Gestrand in de ruimte gaat over een “schip” dat in panne ligt in de ruimte nadat het getroffen is door een meteoriet, maar het is de wetenschap van het moment van het schrijven die de bemanning terug met de voetjes op de grond brengt. Zoals het wetenschap, detectivewerk en een toen nog volkomen imaginair internet (hier Multivac gedoopt) zijn die in het daarmee samenhangende verhaal, Na twintig jaar, diezelfde bemanning aan het zweven krijgen.

En ja, Overlijdensbericht gaat over een wetenschapper die de uitvinding van zijn leven doet, maar er geen rekening mee gehouden heeft dat zijn vrouw wel eens gewiekster dan hij zou kunnen zijn, terwijl in het zeer korte Sterrenlicht net een personage de hoofdrol speelt dat tot z’n eigen verbazing niét gewiekster is dan de wetenschapper die hij vermoord heeft.

Over De sleutel heb ik het al eens gehad in een van mijn artikels voor TeKoS, dus laat ik dat verhaal hier onbesproken (u had maar een abonnement op TeKoS moeten nemen, nietwaar?), maar ik geef u wel graag mee dat we hier te maken hebben met een interessante mengeling tussen ecologie, de kwestie hoe je overbevolking aanpakt (laat ons wel wezen: die wordt op dit moment simpelweg niét aangepakt en in het verhaal óók niet), psychologie, en geschiedenis van de wetenschap.

En in De biljartbal wordt een uiterst wetenschappelijk spel als biljart (want dat is het) gespeeld op meer dan één speelveld en onder wat minder, laat ons zeggen, bezwarende omstandigheden.

Alleen ‘Ik ben in Marsport zonder Hilda’ valt een beetje buiten het wetenschappelijke stramien, al is psychologie volgens sommige mensen natuurlijk óók een wetenschap. Bijzonder aan dit verhaal is echter dat het geschreven is in de ik-vorm (zoals Pâté de foie gras, maar zonder dat er aangegeven wordt dat de ik in werkelijkheid een derde persoon is) en dat die ik een min of meer typische hard-boiled detective is: een stoere kerel die met de nodige sluwheid en hardhandigheid wel wint van de misdadiger, maar verliest in zijn persoonlijke leven. Een paar citaatjes om u te sappel te maken (iets wat het hoofdpersonage ook doet met de verdachten, overigens): “En dus belde ik Flora – Flora met wie ik in het verleden een paar keer een avontuurtje had gehad – en ik deed het per videofoon. Dat zoiets een smak geld kostte kon me op dat moment niet schelen. Ik gaf mezelf weinig kans van slagen, want de mogelijkheid was lang niet uitgesloten dat ze niet thuis was, dat ze wel thuis was maar niet opnam of zelfs dat ze dood was. Maar ze bleek wel thuis te zijn, ze nam wel degelijk de hoorn op en ze was allesbehalve dood.” “Flora was een meisje dat … Nou ja, in haar kamers heerste een zwaartekracht die lager was dan die op Mars, 0,4 van de aardse zwaartekracht. Natuurlijk kostte een dergelijke voorziening een lieve cent, maar u kunt rustig van me aannemen dat het de moeite waard was, en Flora had er het geld voor. Als u ooit een meisje in uw armen gehouden hebt bij 0,4 van de aardse zwaartekracht, dan hoef ik u niet uit te leggen wat dat wil zeggen. En als u die ervaring niet kent, dan heeft een uitleg geen zin. In dat geval kan ik alleen maar medelijden met u hebben.” “Ik begon te lachen en vertelde hem in alle noodzakelijke anatomische details wat hij met dat klusje moest doen, en ik bood hem bij wijze van hulp zelf een hamer aan.” En ten slotte: “Toen draaide ik me om en deed het moeilijkste dat ik ooit heb gedaan in heel mijn vervloekte, waardeloze zwerversbestaan. Ik glimlachte.”

Dat laatste, glimlachen, is zeker niet moeilijk bij het lezen van deze verhalen. Er wordt nogal wat gesneuveld, uiteraard, zoals dat in detectiveverhalen wel vaker gaat, maar de manier waarop de misdaden opgelost worden, is zeer bevredigend voor de lezer. De sprekende steen is meer dan 200 bladzijden louter genieten en je leert er ook nog een en ander van bij. Bijvoorbeeld - voor wie geïnteresseerd genoeg is om na het lezen van zo’n verhaal eens te gaan controleren op Multivac, excuseer, het internet, wat er van aan zou kunnen zijn – dat de in Pâté de foie gras genoemde Cleve Cartmill inderdaad bestaan heeft en met zijn in 1944 gepubliceerd verhaal Deadline de aandacht van de FBI trok vanwege de gedetailleerde beschrijving van een nucleair wapen dat wel heel erg leek op datgene dat werd ontwikkeld in het uiterst geheime Manhattan Project. Misschien niet geheel toevallig ook, want Cartmill werkte een tijdje voor de American Radium Products Company, was later mede-uitvinder van het zogenaamde Blackmill-systeem voor hoge-snelheidstypografie en vader van een zoon, Matt, die professor in de biologische antropologie aan de Universiteit van Boston zou worden. De science in science-fiction staat daar in dit soort gevallen duidelijk niet voor niets.

Björn Roose

Opnieuw de Zwarte Weduwnaars – Isaac Asimov (boekbespreking door Björn Roose)

Isaac Asimov nog voorstellen, lijkt me na alle besprekingen van werken van de auteur die ik al eerder gepubliceerd heb volkomen overbodig. Wie nu nóg niet weet wie Asimov is, kan daar ongetwijfeld achter komen door op deze link te klikken en daar kennis te maken met De dreiging van Callisto, De grote zon van Mercurius, Bicentennial Man/Positronisch brein, De sprekende steen, De totale robot, Een oceaan van sterren, Foundation/Foundation en Keizerrijk/Tweede Foundation, Goud, Het einde van Eeuwigheid, en Nemesis, zijnde de boeken van Asimov waar ik het tot nog toe al over gehad heb.

Wie zelfs maar naar de titels kijkt, zonder de boeken of de besprekingen ervan gelezen te hebben, zal wellicht ook tot de conclusie komen dat die zich (bijna) allemaal in het science-fictiongenre bevinden, wat toch minder het geval zal zijn bij het lezen van een titel als Opnieuw de Zwarte Weduwnaars. En dat is zeker wat dat laatste betreft een correcte aanname: Opnieuw de Zwarte Weduwnaars is géén science-fictionboek. Wat het echter óók niet is, is een misdaadroman, terwijl de voorpagina daar toch enigszins op lijkt te wijzen. Op die voorpagina staat namelijk, tussen de naam van de auteur en de titel van het boek in, het woord “misdaad”, terwijl van de verhalen in deze bundel er amper een drietal zijn die zijdelings met een misdaad te maken hebben.

Maar goed, ik heb zelden een boek gezien waarvan de flappen zó weinig te maken hebben met de inhoud. Op die flappen is er namelijk niet alleen wat dat “misdaad” betreft maar met de pet naar gegooid. Bij Het Spectrum vond men er kennelijk niets anders op dan als omslagfoto een over een strand golvende zee te gebruiken – een beeld dat noch letterlijk noch figuurlijk op wat voor manier dan ook met enig onderdeel van het boek verbonden is –, maar huurde men voor het schrijven van de achterflap ook nog een nitwit in die glashard aantoont dat hij niet wist wat er exact in het boek zou komen. Ten eerste beweert ook hij dat de verhalen in Opnieuw de Zwarte Weduwnaars “misdaadverhalen” zijn, ten tweede stelt hij (in een van de amper drie zinnen die hij geschreven heeft): “Deze bundel bevat tien verhalen”. Telt u even mee? Zonder dat iemand vervolgt, Sneller dan het oog, Het ijzeren kleinood, De drie getallen, Moord?, Verboden te roken, Prettige Feestdagen!, Het enige echte oosten, Aardondergang en avondster, Vrijdag de dertiende, De onverkorte uitgave, en De grootste misdaad aller tijden. Dat zijn er geen tien, dat zijn er twaalf. En de nummering van dat dozijn wordt bovendien meegegeven in de titels van de verhalen.

Enfin, misschien hebben ze bij Het Spectrum zo’n schertsfiguur van een achterflapper moeten aantrekken omdat Asimov het in z’n eigen Voorwoord vertikt om zélf uitleg te geven over de Zwarte Weduwnaars: “Ik geloof niet dat er nog veel méér te zeggen valt over de club van de Zwarte Weduwnaars dan wat ik al gezegd heb in De Zwarte Weduwnaars. Dat was het eerste boek in deze serie en het boek dat u nu in handen hebt, is het tweede. In het eerste boek heb ik al uitgelegd dat de club van de Zwarte Weduwnaars geïnspireerd is op een werkelijk bestaande club waarvan ik zelf lid ben, namelijk de Metselspinnen. Daarover zal ik hier niet verder uitweiden, want als u De Zwarte Weduwnaars gelezen hebt, zou ik u maar vervelen met die herhaling, en als u het niet gelezen hebt, laat ik u liever in het ongewisse zodat u er wellicht toe aangezet zult worden het eerste boek te kopen om zodoende uw schade in te halen.” Dat kan je natuurlijk al evenmin op een achterflap zetten, met dat verschil dat zelfs als Asimov niks te melden heeft hij dit met verve doet. En dat je meteen ook verneemt dat je de stem van de auteur ook láter in het boek nog zal tegenkomen: “(…) voor het geval u zich al te vlug mocht verheugen van me af te zijn, moet ik u waarschuwen dat ik nogmaals aan het woord zal komen in een kort nawoord aan het eind van elk verhaal.”

Helemaal op het einde van het boek – waar anders? – volgt er trouwens nog een paragraafje (geen officieel “nawoord”) waarin Asimov wél herhaalt wat hij in het eerste boek uit de serie, Tales of the Black Widowers, in het Nederlands De Zwarte Weduwnaars getiteld, geschreven heeft: “Ik zal nog meer Zwarte Weduwnaarsverhalen schrijven.” En dat gebeurde ook: na Tales of the Black Widowers en More Tales of the Black Widowers (in het Nederlands Opnieuw de Zwarte Weduwnaars) volgden Casebook of the Black Widowers, Banquets of the Black Widowers, Puzzles of the Black Widowers, en het na zijn dood gepubliceerde The Return of the Black Widowers. Daarvan werd – voor zover ik weet – helaas alleen Casebook of the Black Widowers nog uitgegeven in het Nederlands, en wel onder de titel Het dossier van de Zwarte Weduwnaars. Maar dat moet ik, ook al helaas, missen in mijn collectie, net zoals de “afleveringen” die alleen maar in het Engels verschenen. Wetende dat Asimov meer dan 500 boeken heeft geschreven, is het uiteraard niet beschamend er daarvan een aantal niet in collectie te hebben, maar dat veertiental dat ik wél in mijn boekenkasten heb staan, lijkt me nóg magerder na het opzoekingswerk dat ik voor deze boekbespreking gedaan heb.

Nu goed, om even verder te gaan op dat niet geschreven “nawoord”, de tussenkomsten van de auteur op het einde van elk verhaal hebben wél telkens de titel Nawoord gekregen en ze voegen telkens ook wat extra waarde toe aan de verhalen. Over hoe Asimov op het idee van het verhaal kwam, bijvoorbeeld, of in welk magazine het oorspronkelijk gepubliceerd werd (een aantal van de verhalen werden ook geweigerd en werden niet eerder dan in deze bundel gepubliceerd), of over de auteur zelf: “Men vraagt mij wel eens of ik model heb gestaan voor een van de leden van de Zwarte Weduwnaars. Het antwoord is, nee! Absoluut niet!” “Ik was een vurig bewonderaar van die verhalen [Father Brown, noot van mij, verhalen die ik hier besproken heb], ook al vond ik Chestertons filosofie een tikkeltje irritant, en bij het schrijven van ‘Sneller dan het oog’ ben ik sterk beïnvloed door het grote klassieke werk van Chesterton, The Invisible Man.” “J.R.R. Tolkien stierf op 2 september 1973. Ik bevond me toentertijd in Toronto waar ik de eenendertigste World Science Fiction Convention bijwoonde, en ik was diep geschokt door het nieuws. Maar op dezelfde dag dat ik hoorde dat hij gestorven was, werd mij de Hugo toegekend voor mijn science fictionroman The Gods Themselves en ik voelde me gelukkig, of ik wilde of niet. Toen Tolkien stierf had ik zijn In de Ban van de Ring al driemaal gelezen (nadien heb ik het nog een vierde keer gelezen) en ik had er elke keer méér van genoten. Ik had het gevoel dat de enige manier waarop ik boete kon doen voor het feit dat ik me op die droeve dag gelukkig had gevoeld, bestond uit het schrijven van een verhaal ter nagedachtenis aan hem. En dus schreef ik ‘Moord?’” Of, ten slotte, “(…) ik beleef het dubbele genoegen van eerst de kern van het raadsel te bedenken en die dan zo goed mogelijk in het verhaal te verwerken zonder oneerlijk tegenover de lezer te zijn.” En die “kern van het raadsel”, die komt er – aldus het niét als “nawoord” aangeduide nawoord – zo’n beetje vanzelf: “Het is nu zover dat vrijwel alles wat ik zie of doe als het ware automatisch door een soort speciale pijpleiding in mijn geest gevoerd wordt om te zien of er aan het einde van de leiding misschien niet een intrige voor een Zwarte Weduwnaarsverhaal te voorschijn komt.”

Over die intriges kan ik u natuurlijk niks vertellen (‘t is te zeggen, ik kán dat wel, maar ik doe het niet), behalve dat ze er zijn en dat die “soort speciale pijpleiding” verdomd goed werkt. Ik ben op dit moment – tsja, ik kan nooit zo snel boeken bespreken als ik ze lees, en loop dus weer een boek of vier achter wat bespreken betreft – een bundel kortverhalen van een nog levend Vlaams schrijver aan het lezen en in zo goed als élk van de verhalen zie je de clue van een half uur ver aankomen: in Opnieuw de Zwarte Weduwnaars gebeurt dat dus nooit. Tenzij dan in de zin dat je altijd weet wié het raadsel zal oplossen of minstens de definitieve aanzet tot de oplossing zal geven: de ober. De rest van de club, jurist Geoffrey ‘Jeff’ Avalon, wiskundeleraar Roger Halsted, kunstschilder Mario Gonzalo, code-expert Tom Trumbull, scheikundige James Drake, en detectiveschrijver Emmanuel ‘Manny’ Rubin, laten zich op hun maandelijkse etentjes wel door hem bedienen, maar Henry (de enige van wie we overigens geen familienaam te weten komen) maakt, zoals ze telkens weer benadrukken, wel deel uit van hun club en mag – soms voortbouwend op wat de rest van de club te berde heeft gebracht, soms vertrekkend vanuit een geheel eigen standpunt – telkens weer de oplossing van het raadsel onthullen.

Maar wie brengt die raadsels dan aan? De gasten op die maandelijkse etentjes, telkens één exemplaar, naar voor geschoven door een van de heren, soms omdat die al vernomen heeft wat het raadsel is, soms omdat het hem gewoon interessant lijkt de man (het zijn altijd mannen, dat was nu eenmaal zo in een club) aan een “kruisverhoor” te onderwerpen. En zo krijgen de Zwarte Weduwnaars, en de lezers, in volgorde voorgeschoteld: Mortimer Stellar (een schrijver van “populair-wetenschappelijke boeken en artikelen”, waarin toch wel een en ander herkenbaar is als Asimov en andere schrijvers), Robert Alford Bunsen (“een regeringsfunctionaris”), Latimer Reed (juwelier), Samuel Puntsch (natuurkundige en werkzaam bij dezelfde firma als James Drake), Grigori Deryasjkin (een Sovjet-wetenschapper op bezoek in de Verenigde Staten), Hilary Evans (als recruiter actief bij een beleggingsmaatschappij), Rexford Brown (postkaartenproducent en, samen met zijn echtgenote, -verzamelaar), Ralph Murdock (“ouderling van de kerk van de Discipelen der Heiligheid”, “een klein genootschap, volkomen onbelangrijk in de ogen der wereld; maar de instemming van de wereld is ook niet waar wij naar streven”), Jean Servais (ontwerper van maankolonies), Evan Fletcher (“econoom aan de universiteit van Pennyslvania”), Jason Leominister (genealoog), en Ronald Mason (lid van de Baker Street Irregulars, “een groep Sherlock Holmesfans” waartoe ook Asimov zelf behoorde).

Verder gaan citeren uit de verschillende verhalen zou mogelijk delen van de plots weggeven (en die zijn in kortverhalen toch wel belangrijk) en dat ga ik dus, zoals gezegd, niet doen, maar ik eindig deze boekbespreking graag met twee korte citaatjes. Een uit De onverkorte uitgave betreffende het eten aan de maandelijkse dis: “‘Dit ding ziet eruit als een loempia. Wat is het, Henry?’ ‘Het is een loempia, meneer.’ ‘Wat doet die hier?’”. En een uit Aardondergang en avondster betreffende een schrijver die verondersteld wordt een vriend van Emmanuel Rubin te zijn, maar van wie hij meteen zegt dat hij dat niet is, alleen maar iemand die hij “af en toe een handje [helpt] als hij met een of ander elementair wetenschappelijk probleem in zijn maag zit”, een zekere… Isaac Asimov. “Was hij degeen van wie je eens verteld hebt dat hij de Columbia Encyclopedie altijd bij zich had omdat zijn naam erin voorkwam?”, vraagt kunstschilder Mario Gonzalo. “Het is nu nog veel erger (…)”, antwoordt Emmanuel Rubin: “Hij heeft iemand van de Encyclopedia Britannica omgekocht om hem op te nemen [zie hier, noot van mij] in de nieuwe vijftiende editie en tegenwoordig sleept hij overal waar hij gaat dat hele gevaarte met zich mee.”

Als dat geen prachtig stukje zelfrelativering is, dan weet ik het ook niet meer. Maar het komt dan ook van een auteur die ook in dít boek weer aantoont dat je wetenschappelijke zaken niet alleen kan interessant maken voor mensen die leek zijn in die dingen, maar ze ook weet uit te leggen – als onderdeel van de intrige, uiteraard – op een manier die begrijpelijk is voor diezelfde leek. Een portie geschiedenis, astronomie, literatuur, aardrijkskunde, of een kort overzicht van de evolutie van onze kalenders, zijn het soort “extra’s” dat je niet verwacht bij – laat ze ons dan maar zo noemen – detectiveverhalen (en niet “mysterieverhalen” zoals vertaler W.D. Holleman “mystery books” af en toe vertaald heeft), maar die bij Isaac Asimov vanzelfsprekend zijn.

Wéér een aanrader dus, dit Opnieuw de Zwarte Weduwnaars.

Björn Roose